Búginde adam balasynyń aqyl-oıy arnasynan asqandaı. Sonyń arqasynda ilim-bilimniń ilgerilegeni sondaı, eki kúnniń birinde eldi esinen tandyra jazdaıtyn tańǵajaıyp jańalyqtarǵa tańdaı qaǵyp, bas shaıqap úlgermeıtin boldyq. Evrıkalaǵan daýystarǵa eleń etýden qaldyq. Tipti, bireý-mireý «kúnge korabl ushyratyn bolypty» dese de miz baqpaıtyn minez taptyq. Ǵylymı-tehnıkalyq jetistikter ıgi maqsattarǵa baǵyttalsa, árıne, ǵanıbet. Al aqyldy bastar oılap tapqan ǵajaıyptar bárimizdiń altyn besigimizge balanatyn ǵalamsharǵa qaýip-qater tóndiretin qýatty quralǵa aınalsa, naǵyz náýbet emeı, nemene?! Qazirgi tańda qyrýar qarjy jumsalatyn irgeli ǵylymı izdenister nátıjesi negizinen áskerı-ónerkásiptik áleýetti arttyrýdy kózdeıtini shymbaıǵa batsa da, shyndyq. Atom arsenalyna ıe elderdiń qashan da bir tamyry artyq soǵady. Álemge ámirlerin júrgizip, aınalasyna astamsı qaraıtyndaryn qaıtersiń. Aspan asty, jer ústindegi qaraıǵan halyq solardyń qas-qabaǵyn baǵady. Kommýnızm men ımperıalızm ymyraǵa kele almaı, ıtshe yryldasqan «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde jantalasa qarýlaný jarysy sharyqtaý shegine jetkeni belgili. Menińshe, sonyń qasiretin qazaqtar qattyraq tartty. Jerimizde 500-ge jýyq ıadrolyq jarylys jasaldy. Zamana zulmatynyń zar ıletken zardabyn aıtyp taýysa almaımyz. Tuńǵysh Prezıdentimiz óziniń Jarlyǵymen Semeı polıgonyn japqannan keıin ǵana dúnıe júzin dúrliktirgen dúleı dúmpýler tyıylyp, tynyshtyq ornady. Sóıtip, Qazaqstan jahandyq qaýipsizdik jolyndaǵy batyl qadamdaryn bastady. Táýelsizdik alǵannan bergi jıyrma bes jylda respýblıkamyz birqatar baǵaly bastama kóterdi. Byltyr Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesin jarııalap, elimizdiń beıbitsúıgish erik-jigerin, izgi nıetin taǵy da pash etti. Soǵystyń tamyryna balta shabý adamzattyń eń kúrdeli órkenıettik mindeti ekenin atap kórsetip, halyqaralyq qoǵamdastyqty «soǵyssyz álem» qurýǵa úndedi. Meımanasy tasyǵan memleketter basshylarynyń planeta taǵdyryna jaýapty ekendikterin eskertti. Basqany qaıdam, óz basym úreılene qaraıtyn jáne bir úrdis, keıingi kezderi kosmostyq elderdiń qatary kóbeıip keledi. Osy jaqsy ma, jaman ba? Anaý jyldary atyshýly «Qazsattyń» tájirıbelik nusqasymen tanysýǵa qazaqstandyq jýrnalıstermen Máskeýge barǵanymda men bul suraqty Hrýnıchev atyndaǵy Reseı ǵarysh ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń bas dırektory Aleksandr Medvedev myrzaǵa qoıdym. Talaıdy kórgen taqýa keńge kósilgisi kelmedi me, «Onda turǵan ne bar, qorshaǵan ortamyzdyń oı-shuqyryn birlese tanyp-bilýge kúsh salamyz», dep qysqa qaıyrdy. – Durys qoı... Biraq, bes qurlyqtyń betinde syıysa almaı qyrqysyp júrgenimizde kosmostyń tóri de tarlyq etpeı me? – degen ekinshi saýalymyzdy estigende ol eriksiz myrs etti de, ekiushtylaý jaýap qaıyrdy. – Bári de múmkin... Osydan soń oılanbaı kórińiz. Aıtpaqshy, qara sýdy teris aǵyzardaı tereń bilimderi álemge qanshalyqty qasiret ákeletinine kózi jetken kóptegen ǵulama-ǵalymdardyń alǵan betterinen aınyǵanyn nege eske almaımyz. Fızıkadaǵy salystyrmalylyq teorııasynyń negizin salýshy Albert Eınshteınniń eń sońǵy eńbegi adamzatty atom apatynyń aldyn alýǵa shaqyrǵan úndeý bolypty. Ajalǵa amal qaısy, jartysyn ǵana jazyp bitkende jan tapsyrǵan. Ras-ótirigin qaıdan bileıik, dara tulǵaly danyshpan keıingi ǵylymı jumystarynyń qoljazbasyn otqa jaqqan kórinedi. Keshegi Keńester Odaǵynyń qorǵanys qabiletin arttyrý jeleýimen «jeligip» sýtegi bombasynyń kindigin kesken, sońynan bul sumdyqtyń zalal-zardabynan qorqyp, raıynan qaıtqan akademık Andreı Saharov ónegesinen búgingi áriptesteri nege sabaq almaıdy? 2003 jyldyń mamyrajaı kókteminde, Jeńis merekesiniń qarsańynda Qazaqstanǵa joly túsken ataqty konstrýktor Mıhaıl Kalashnıkovtiń shashbaýyn kóterýshi shaǵyn toptyń quramynda Almaty oblysyndaǵy Mataı stansasyna bardym. Dúnıe júzine eń kóp taraǵan atys qarýynyń avtory baıaǵyda ózi jumys istep, avtomatynyń alǵashqy nusqasyn synaǵan deponyń ujymymen kezdesip, eski dostarymen emen-jarqyn áńgimelesip, ótken-ketkendi emirene eske aldy. Aǵynan jarylǵan áńgime ústinde bylaısha ókinish bildirgeni esimde qalyp qoıypty. «Men bul avtomatty Otan qorǵaýshylarǵa arnap jasap edim. Alaıda, ony teris pıǵyldy terrorısterdiń qolynda júrgenin teledıdardan kórgende ólerdeı ókinemin. Bálkim, qarapaıym sharýanyń qajetin óteıtin shóp shapqysh agregat jasaǵanymda kóńilim bulaı buzylmas pa edi, kim bilsin?!» Jan syryn jaıyp salǵan jaryqtyqty sol arada bir túrli aıap kettim. Asyp-tógilgen aqyly arylmas azabyna aınalǵan Adamzatty alda ne kútip tur eken?..
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
