Júrgen joly jaryq

  Sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar saraıynyń qasıetti tabaldyryǵynan attaýdyń ózindik sharttary bar. Bizdiń bilýimizshe, oǵan eki ǵalymnyń biri táýekel ete almaıdy. Oǵan táýekel etý úshin ǵalymda ǵylym aldyndaǵy paryzyna adaldyq, taýdaı talap, kúndeı ystyq qýat bolýy shart. Saraıdyń tórindegi aq sandyqty ekiniń biri asha almaıdy. О́ıtkeni, ony ashý úshin joǵaryda atalǵandardan basqa kilt, jaı emes, altyn kilt bolýy kerek. Qazirgi qazaq ádebıettaný ǵylymynyń kórnekti ókilderiniń biri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sársenbi Dáýitulynda ǵylym aldyndaǵy paryzyna adaldyq ta, taýdaı talap ta, kúndeı ystyq qýat ta, sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar saraıynyń tórindegi aq sandyqty ashatyn altyn kilt te boldy. Sársenbi Dáýituly taýdaı talappen, kúndeı ystyq qýatpen osy qazynaly saraıdyń bıik tabaldyryǵynan attap, tórine shyqty, aldynan aq sandyq ashyldy... Sırek kezdesetin kitaptar men qol­jaz­balar qorynan ǵalym adamnyń óz izdegenin tabýy ońaı emes. Sársenbi Dáýitulyna keıde halyqtyń ádebı-mádenı eskertkishteriniń birin ta­bý úshin, bir eldiń emes, birneshe el­diń ki­tap­hanasyn, birneshe eldiń qol­ja­z­balar qo­ryn paraqtap qaraýǵa týra keldi. Shań basyp, sarǵaıǵan qaǵazdardyń qa­lyń qabatynan halyq ádebıeti men má­denıetiniń baǵa jetpes qymbat es­ker­tkishi jaqutsha jarq ete qalǵanda, qýa­nǵan, máz bolǵan, kóńili kóldeı shal­qyǵan sátteri boldy. Biraq qýanyp, máz bolyp qala bermedi, taǵy izdedi, jáne izdendi. Qoljazba jádigerdi izdep tabý bar da, ony oqyp, qazirgi jazý úlgisine tú­si­rip, eldiń ıgiligine usyný bar. Ekeýi de adamnyń asylynan, mamannyń asy­ǵynan ǵana tabylatyn quryshtaı be­rik qasıetti talap etedi. Sársenbi Dáýitulynyń boıynda quryshtaı berik q­asıet te tunyp turdy. Dúnıedegi oqýdyń qıyny – qoljazba já­digerdi oqý. Ár qoljazbanyń jazylý kezeńine, qoljazba avtory tusyndaǵy jazý tártipterine, ádebı til normasyna, onyń óziniń jazý mashyǵyna baılanys­ty erekshelikterdi tabý men tanýdyń asý bermes asqar shyńnan asqandaı qıyndyǵy professordyń aldynan bir emes, áldeneshe ret shyqty. Ǵalym sol qıyndyqtardyń bárine ádettegideı, syralǵy eski tanystarymen kezdes­kendeı qarady, mańdaı terin aǵyzyp, kóziniń maıyn tamyzyp, quryshtaı berik tózimmen ún-túnsiz, tapjylmaı, qajymaı-talmaı eńbektendi. Sársenbi Dáýitulynyń sırek kez­de­se­tin kitaptar men qoljazbalar qorynda ót­kizgen jyldary jemisti boldy. Ǵalym qol jetkizgen tabystardyń tobynda halyq aýyz ádebıetin jınaýshylardyń qoljazbalary da, baıyrǵy jazba jádigerler de mol edi. Olardy janrlyq belgilerine qaraı saralaıtyn bolsaq, dastandar, qıssalar, ańyz-áńgimeler, er­tegiler, mysaldar, jazba ádebıet úlgi­leri, t.b. bolyp jalǵasa beredi. Esim han, Tóle bı, Abylaı han, Tezek tó­re jáne basqa tulǵalar týraly áde­bı, ǵylymı-kópshilik basylymdar úshin daıyndalǵan qoljazbalar óz al­dyna bir sala. Alash arystarynyń shyǵarmashylyq muralaryn jınap, qurastyryp, baspaǵa daıyndaý jumystarynyń jóni bir basqa. Osy­lardyń árqaısysynyń shegindegi úlgi­ler­diń ózi qısapsyz mol baılyq. Osy baı­lyqtyń ishinde ǵalymnyń Máshhúr Jú­sip Kópeıdiń qoljazba murasyn iz­dep tabý, jınastyrý, oqý, qazirgi qarip úlgisine túsirý, qurastyrý, alǵysózi men túsinikterin jazý, bas­pa­ǵa daıyndaý, zertteý, nasıhattaý ba­ǵytynda júrgizgen jumystarynyń ulan-baıtaq keńistigine búginde tań bolyp, tańǵalyp qaraýǵa bolady. Máshhúr Júsip Kópeıdiń qoljazba murasy «Mes» dep ataldy. Sársenbi Dáýituly sol qazyna-baılyqty jyldar boıy paraqtap, álippedeı oqyp júrip, Máshhúr Júsiptiń tańdamaly shyǵarmalarynyń eki tomdyq jı­na­ǵyn jaryqqa shyǵardy. Bul ha­lyqtyń rýhanı qazynasyna, mádenı mu­rasyna degen dara kózqarastyń, sara ustanymnyń, irgeli tanymnyń nátıjesi edi. HH ǵasyrdyń sońyna qaraı halyq Alash arystarynyń shyǵarmashylyq muralarymen qaıta tabysa bastady. Búkilhalyqtyq máni bar osy istiń aýyr júgin aldyndaǵy aǵa býyn ókilderimen birge arqalasyp Sársenbi Dáýituly júrdi. Ol Alash ardaqtylarynyń ottan aman, sýdan saý qalǵan, shashyrap, sha­shylǵan shyǵarmashylyq muralaryn jı­naý, qazirgi jazý úlgisine kóshirý, qu­rastyrý, baspaǵa daıyndaý sııaqty ju­mystardyń salmaǵyn qaıyspaı kóteristi. Shákárim Qudaıberdıevtiń shyǵarmalaryn jınap, qurastyryp (M.Jarmuhamedovpen birge), baspaǵa daıyndaý, túsinikterin jazý ońaıǵa túsken joq. Ahmet Baıtursynulynyń shyǵar­ma­la­ryn qurastyryp, ǵylymı túsinikterin jaz­ǵan, baspaǵa daıyndaǵan jaýapty shy­ǵarýshy Sársenbi Dáýituly Ádı Sháripov­pen birge eren eńbek etti. Ahań­­­nyń jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jabylyp jatqan eńbekterin ja­ryq­qa alyp shyqqan jınaq ádebıet pen áde­bıettanýdyń sol tustaǵy jasynan qar­tyna deıingi ókilderiniń qolynan tús­peıtin qymbat qazynaǵa aınaldy, eldiń ádebı-estetıkalyq oıynyń jań­ǵyrýyna yqpal etti. Ǵalymnyń ǵylymı-zertteý jumys­ta­rynyń mańyzdy bir arnasy – poezııa ále­mi. Qazaqtyń úlken aqyny Ábdilda Tájibaevtyń poezııasynan Qoja Ahmet Iаsaýı murasyna deıingi zertteý men zer­deleý jumystary barysynda ǵalym qa­zaq ádebıettanýynyń ǵylymı oılar qoryn jańa, áleýmettik mańyzy úlken negizdemelermen, tujyrymdarmen ba­ıytty. Ásirese Ábdilda Tájibaevtyń aqyn­dyq óneri týraly kitaby «Kóńil sa­zy» degen atpen jaryq kórdi. Zert­teý­shi aqyn shyǵarmasynyń ishki maz­mu­nyna, yrǵaǵyna, kóńil sazyna tereńdep, lırı­kadan epıkalyq tynys­ty, epıkalyq qa­rysh­taýdan lırıkalyq hám dramalyq hal­di sezindi, solardyń bo­lmysynan qaharmandyq rýh pen tra­gedııalyq ahýal sarynyn ańǵardy. Osy ańǵarǵandary men sezingen jaılaryn taldaý men tarazy­laý­da ǵalym zertteýshige tán júıeli sara­laý sora­bynan shyqpaı, aqyn óneri tý­raly aqynsha oılady, dáleldi oı men syrly sýretti ádemi ushtastyryp, áser­li tolǵady. Zertteýshiniń ǵylymı oılaý mashyǵyndaǵy osy erekshelik bir­te-birte onyń dara hám sara meto­do­logııalyq ustanymyna aınaldy. «Hıkmet jınaq» kitabyn bas­pa­ǵa ázirleýshi shyǵarmashylyq top óz­de­­riniń aldyna avtordyń bir sózi­niń de maǵynasyn ózgertpeý týra­ly talap qoıdy. Bul talaptyń aýyr sal­ma­ǵynyń bir jaǵy Sársenbi Dáýitulyna tús­ti. Alty jyr jınaǵyn shyǵarǵan Sákeń aqyndyqtyń paıdasyn osy jer­de kórdi. Talap, eńbek, tereń oı shyǵarmashylyq toptyń jumys ná­tı­je­le­riniń oıdaǵydaı sapaly bolýyna qol jetkizdi. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hıkmet jı­naq» kitabyn saralap, saraptap oqý, onyń máni men mánisin paıymdaý, aýdarmasyn jasaý bıiginen qazaq poe­zııasynyń damý joldaryna kóz sal­ǵanda, Sársenbi Dáýituly qazaq áde­bıettanýynda buǵan deıin arnaıy qarastyrylmaǵan, zertteý nysany bolmaǵan ózekti jáne kókeıkesti ǵylymı máselelerdiń tutas bir jelisin kórdi, kókirek kózi ashylǵandaı kúı keshti. Ǵalym Ahmet Iаsaýı murasy jáne qazaq poezııasy týraly irgeli zertteýine osylaı keldi. Qoja Ahmet Iаsaýı shyǵar­ma­shy­ly­ǵyn zertteý ústinde Sársenbi Dáýit­uly­nyń bylaı dep tolǵanǵany bar: «Qoja Ahmet Iаsaýıdiń jany qandaı mól­dir edi, kókiregi qandaı keń edi... Kil adaldyqtan, darqan peıilden, appaq nurdan aıryqsha jaratylǵan jan ǵoı». Qoja Ahmet Iаsaýı murasyn zertteý­ge ǵalym osy túsinikpen baryp, Qoja Ahmet Iаsaýı týraly zertteýin ǵalym osyndaı túsinikpen túıdi. Bul sózderden onyń óz bolmysyn da kórýge bolatyn sekildi. Sársenbi Dáýitulynyń ǵylymdaǵy joly jaryq. Ol Qazaqstannyń ǵylymy men biliminiń damýyna, qoǵamnyń aqyl-oı qazynasynyń baıýyna, eldiń yntymaǵynyń jarasýyna úlken úles qosty. Sársenbi Dáýituly búginde Dinmu­ha­med Qonaev atyndaǵy ýnıversıtette ǵy­lymı-shyǵarmashylyq jáne ustazdyq qyz­metin abyroımen jalǵastyrýda. Osy bir eńbekqqor, aqpeıil aza­matqa shyn júrekten qurmetimdi bil­dir­emin. Janǵara DÁDEBAEV, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory