TABIǴATQA TAZALYQ TÁN

Respýblıkalyq is-sharalar josparyn iske asyrý maqsatynda Qorshaǵan ortany qorǵaý mı­nıstrligi 2009-2010 jyldarǵa arnal­ǵan ekonomıka jáne qarjy júıesin turaqtandyrý boıynsha daǵdarysqa qarsy salalyq baǵdar­lamany ázirlep, alqa otyrysynda maquldady. Onyń negizgi maqsaty – álemdik qarjylyq-ekonomı­ka­lyq daǵdarys zardabyn jeńý bary­synda respýblıkada ekologııalyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq faktorlardyń turaqtaný dárejesin arttyrý.

Baǵdarlama daǵdarys qubyly­syn jeńý úderisine ornyqty damýdyń qaǵıdattaryn endirýge, elimizdiń ekologııalyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy úılestirilgen sharalardy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sońǵy jyldary kóp jumys at­qaryldy. Qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy zańnamany qalyp­tas­tyrý jalǵasýda. Ekologııalyq kodeks, Qazaqstan Respýblıkasyna tozǵan jáne “las” tehnologııalar men jabdyqtardy ákelýge tyıym salatyn jáne ákelýdi shekteıtin ekologııalyq qaýipti tehnolo­gııa­lardy, tehnıkalardy jáne jabdyq­tardy ákelýdi retteý máselesi týraly zań, jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý týra­ly zań qabyldandy. Prezıdent Jar­­lyǵymen Qazaqstan Respýblı­ka­s­ynyń ornyqty damýǵa kóshý tu­jyrymdamasy maquldandy. Kıoto hattamasy ratıfıkasııalan­dy. 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan mı­nıstrlik damýynyń strategııa­lyq jospary bekitildi. Ekologııa jáne sý sapasy, osy strategııalyq resýrs­ty keshendik zertteý jáne qorǵaý máselelerin sheshetin Eýrazııa sý ortalyǵy quryldy. Qoldanatyn shara kesheni esebinen Qazaqstan Respýblı­ka­synda ekologııalyq jaǵdaı, tutas­taı alǵanda, turaqty qalypta, emıs­sııalardy tómendetýge, ekolo­gııalyq tıimdi taza tehnologııaǵa ótýge alǵysharttar jasalǵan. Alaıda, álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna jol bermeý jóninen ozyq sharalar qajet. Tıimdi qorshaǵan ortany qorǵaýǵa da, eko­nomıkalyq turaq­ty­lyqty saqtaýǵa da múmkindik beretin úılestirilgen qadam bolýy tıis. Álemdik ekonomıkadaǵy daǵdarys qubylys­taryna oraı jaǵdaıdyń ózgerý esebinen quryl­ǵan ekologııalyq saladaǵy rezervti jáne múmkindik­terdi tıimdi paıda­laný kerek. Mınıstrlik Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasyna sáıkes “2010-2014 jyldarǵa arnalǵan jasyl damý” baǵdarlamasynyń jobasyn ázirledi. Memlekettik baǵ­darlama jobasyna qazirgi tańda iske asyrylyp jatqan jáne ázir­lenýdegi baǵdarlamalar engizil­di. Olardyń qatarynda 2008-2010 jyl­­darǵa arnalǵan Qorshaǵan orta­ny qorǵaý baǵdarlamasy, “2007-2009 jyldarǵa arnalǵan Balqash-Alakól basseıniniń ornyq­ty da­mýyn qamtamasyz etý” baǵ­darla­ma­sy, 2010-2012 jyldarǵa ar­nal­ǵan burynǵy Semeı ıadrolyq polıgony problemalaryn keshendi sheshý baǵdarlamasynyń jobasy, “Kapýs­tın Iаr” jáne “Azǵyr” ıadrolyq polıgondarynyń áserinen zardap shekken halyqty saýyqtyrý jáne áleýmettik kómek kórsetý jónindegi baǵdarlamanyń jobasy bar. “2010-2014 jyldarǵa arnalǵan jasyl damý” baǵdarlamasy qorsha­ǵan orta komponentterine jáne halyq densaýlyǵyna antropogendik áserdi tómendetý, tabıǵı ekojúıe­lerdi saqtaý jáne qalpyna keltirý, qorshaǵan ortanyń sapasyn basqarý júıesin damytý jáne jetildirý sııaqty baǵyttardan turady. Birin­shi baǵyt boıynsha atmosferalyq aýanyń sapasyn arttyrý, sý re­sýrs­tarynyń tapshylyǵyn tómen­detý, turǵyndar densaýlyǵynyń jaǵdaıyn jaqsartý jóninde is-sharalar kózdelgen. Ekinshi baǵyt boıynsha radıasııalyq, hımııalyq, bıologııalyq lastanýǵa ushyraǵan ekologııalyq apat aımaǵyn jáne aýmaǵyn ońaltý, shóleıttenýdi jáne jerdiń tozýyn boldyrmaý, bıosanalýandylyqty saqtaý jóninde is-sharalar ótkizilmek. Úshin­shi baǵyt basqarýdyń zań­namalyq tetikterin jetildirý jáne iske asyrý, halyqaralyq qatynas­tardy damytý, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵatty paıdalaný ekologııalyq quraldary, qorshaǵan orta jáne tabıǵı resýrstar monı­torıngi júıesin ǵylymı qamtama­syz etý jáne damytý jóninde is-sharalardy qamtıdy. Baǵdarlamany iske asyrýdyń mańyzdy tetikteriniń biri – ekologııalyq aktıvterdi qurý, tabı­ǵat­ty qorǵaý is-sharalaryn iske asyrý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy kásipkerlik ornyn damytý mindetin atqaratyn “Jasyl damý” óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn basqarý boıynsha ulttyq ortalyǵyn qurý. Ortalyq­­tyń negizgi maqsaty – qaldyq­tar­dyń barlyq túrlerin kádege jara­tatyn tehnologııalyq keshen­der men ekologııalyq jabdyqtardy óndirý boıynsha zaýyttar qurý. Sondaı-aq, qarjylandyrý tártibi ózgermek. Qazaqstanda tuń­ǵysh ret ekologııalyq problema­lar­dy sheshýge ǵana baǵyttalatyn aqshalaı pýl qurylady. Ekologııa­lyq tólemder men aıyppuldar túrinde túsken qarajatty (jyl saıyn 80 mlrd. teńgege jýyq) Ult­tyq qorda jınaqtaý jospar­lanyp otyr. Keıin qarajat nysanaly transfertter túrinde “Jasyl damý” ortalyǵyna joldanady, odan ári ekologııalyq jobalardyń iske asyrylýyn qarjylandyrmaq. “Jasyl damý” ortalyǵyn qarjylandyrý bıýdjettik qarajat esebinen, sondaı-aq, halyqaralyq uıymdardyń granttary esebinen júrgiziletindigi boljanýda. Sony­men qatar, jeke bıznespen teń qarjylandyrý sulbalary, konses­sııa qoldanylady. BUU Jahandyq ekologııalyq qory, BUU DB, IýNIFES, Dúnıe­júzilik bank, EQDB sııaqty halyqaralyq donorlar granttardy bólýge nemese teń qarjylandyrýǵa negizdelgen halyqaralyq baǵdar­lamalar boıynsha jumys jasaıdy. “Jasyl damý” ortalyǵy Ult­tyq qor qarajatyn paıdalana otyryp, túrli jobalardy teń qarjylandyrýǵa qatysady, ol halyqaralyq donorlar úshin olardyń qyzyǵýshylyǵyn aıtar­lyq­taı ulǵaıta túsedi. Qazirgi tańda BUU Taza tehnologııalar qory, Dúnıejúzilik bank, Jahandyq ekologııalyq qor, BUU DB sııaqty halyqaralyq uıymdardyń qarajat­taryn tartý jóninde aldyn-ala kelisimge qol jetkizildi. Elimiz klımattyń ózgerýi boıyn­sha halyqaralyq úderiske belsendi qatysýda. 2009 jyldyń naýryzynda Qazaqstan Kıoto hattamasyn ratıfıkasııalady. Shetel ınvestorlary keńesiniń XXI plenarlyq otyrysynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev Kıoto hattamasynyń ratıfıkasııalanýy energııalyq tıimdi tehnologııa­lardy damytýda jańa múmkindikter ashatyndyǵyn atap ótip, Qazaq­standa kvotalar saýdasy tetikterin pysyqtaýdy tapsyrdy. 2012 jyly Kıoto hattamasy­nyń aıaqtalatyny belgili. Qazirgi tańda barlyq pikirtalas sodan keıingi kezeńde, atap aıtsaq, 2050 jylǵy bolashaǵymen 2012-2020 jyldarǵa baǵyttalǵan. Birinshi qosymsha elderimen 2020 jylǵa deıin parnıktik gazdar shyǵaryn­dylaryn tómendetýge baǵyttalǵan belgili erikti mindettemelerdiń qabyldanýy jobalanýda. Eýroodaq 1990 jyldan 2020 jylǵa deıin 20-30 %, Japonııa 2005 jyldan 15%, Kanada 2006 jyldan 20%, 1990 jyldan Reseı Federasııasy 10-15 %, Ýkraına 20 %, AQSh-tyń múmkin mindette­me­leriniń saraptamalyq baǵasy boıynsha 2005 jyldan 14-18% par­nık­tik gazdar shyǵaryndylaryn tó­men­­detýdi jobalaýda. Sonymen qatar, Eýroodaq 2050 jylǵa shy­ǵaryn­dylardy 80% tómendetý týra­ly nıetin bildirdi. 2009 jylǵy 4 qarashada Barselona qalasynda Qa­zaq­stan bazalyq 1992 jyldan par­nık­t­ik gazdar shyǵaryndylaryn 2020 jylǵa deıin 15% jáne 2050 jylǵa 25% tómendetetinin baıan­dady. Eldi ındýstrııalandyrý, “Stra­tegııa-2020” jospary jáne 2020 jylǵa deıingi salalyq damý boıyn­sha Memleket basshysynyń sońǵy tapsyrmasy esebimen Qazaqstan­daǵy parnıktik gazdar shyǵaryn­dy­lary 275,1 mln. tonnany quraı­tyn­dyǵy, ıaǵnı, bul 1992 bazalyq jylmen salystyr­ǵanda 2020 jyly 85 % nemese 15 % tómendeýdi, al, 2050 jyly 242,7 mln. tonna SO2 nemese 25 %-ǵa tómendeýdi kórsetedi. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń shaqyrýy boıynsha qazaq­standyq delegasııa júzden astam memleket jáne úkimet basshylary, halyqaralyq uıym jáne ulttyq vedomstvolar jetekshileri qatysqan klımattyń ózgerý problemalary boıynsha joǵary deńgeıdegi sammıt jumysyna qatysty. Qazaqstan damyǵan memleketter ózderiniń tehnologııalyq resýrs­tary­men damýshy elder beıim­delýi­niń ulttyq strategııalaryn iske asyrýǵa belsendi qatysa alatyn­dyǵy jáne qatysýy mindetti klı­mat­tyń ózgerýine beıimdelýdiń biryń­ǵaı halyqaralyq strategııa­syn qurý bastamashylyǵyn bildirdi. Elbasy Qazaqstannyń tómen kómirtekti ekonomıkany qurýy úshin taza tehnologııalar negizinde jedel ındýstrııalandyrý júrgizý qajettigin atap aıtty. Qazaqstan “Jasyl damý” joly­na turýy tıis, ıaǵnı, qorshaǵan orta tutastyǵyn saqtaı otyryp, ekono­mıkalyq ósýge qol jetkizýi qajet, Kıoto hattamasy tetikterin iske asyrýdan túsken qarajat tek eko­lo­­gııalyq jobalarǵa jumsalýy kerek. Kıoto hattamasy tetikteriniń biri – Kıoto hattamasynyń B qosym­shasyna engen elderge par­nık­tik gazdar shyǵaryndylaryn saýdalaý. Onyń máni óz mindet­temelerin oryndaǵan jáne artyq kvotalary bar memleketter qys­qartýlar qajet basqa elderge óz qys­qartýlaryn sata alatyn­dy­ǵynda. Sońǵy kezderi atal­ǵan tetik aıasynda jasyl ınvestısııa sulba­sy úlken bedelge ıe bolýda. Atalǵan sulba boıynsha shyǵaryn­dylardyń jobalardy oryndaýda emes, ekonomıkalyq daǵdarys ná­tı­jesinde paıda bolǵan tómendetý­leri bar taraptar (Reseı, Ýkraına, Belarýs, Shyǵys Eýropa elderi) bul qysqartýlardy iske asyra alady jáne túsken ınvestısııalar ekolo­gııa­lyq jobalarǵa – parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn tómendetý jónindegi jobalarǵa basymdyqpen baǵyttalýy tıis. Halyqaralyq saýdadan basqa, saýdanyń ulttyq júıesi de bar. Parnıktik gazdarǵa túgendeý júr­gizilgennen keıin barlyq kásip­oryndar parnıktik gazdarǵa lımıt­ter alady. Bazalyq jyl 2008 jyl bolady. Eger kásiporyn sy­naq­tyq kezeńniń sońynda lımıtti art­tyryp jiberse, oǵan aıyppul­dyq sanksııalar qoldany­lady. Eýro­odaqta bir tonna SO2 100 eýroǵa teń. Aıyppul saldyrmaý maqsatyn­da kásiporyn qajetti parnıktik gaz kólemin satyp alýǵa bolatyn rynokqa júginedi. Onda baǵa qubylmaly jáne Eýroodaqta bir tonna SO2 30 eýroǵa kóterilgen. Tómen kómirtekti tehnologııany endirgen jáne parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń tómendeýine qol jetkizgen kásiporyn qys­qartý­lardyń artyǵyn sata alady. Qazaq­standa eýropalyq taýar bırjasyna beıimdelgen taýar bırjasynda parnıktik gazdar saýdasy bol­janý­da. Qazaqstandyq kásiporyn­dardyń ýaqyt óte kele naryqtyq baǵa quratyn halyqaralyq deńgeıge shyǵatynyna senim mol. Byltyrǵy jyly sońǵy tutynýshy úshin 1 tonna SO2 15 eýroǵa teń boldy. Qazaqstan Kıoto hattamasy maqsattary úshin 1-qosymshanyń taraby, ıaǵnı, bizde birlesip júzege asyrý tetigi damıtyn bolady. Qazaq­standyq kásiporyn BUU Negizde­melik konvensııasynyń 1-qosym­shasyna kirgen eldiń ınves­torlaryn tarta alady. Eki tarap teń qarjy­landyrý prınsıpinde parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn tómendetý boıynsha jobalardy júzege asyra­dy jáne paıda bolǵan shyǵaryndy­lar qysqarýynyń birli­­gin (ShQB) salynǵan qarjyǵa saı ózara teń bóledi. Osydan keıin qazaqstandyq qásiporyn osy ShQB-ny kómirtegi rynogynda sata alady. Dúnıe júzinde Kıoto hattama­sy­nyń tetikteri boıynsha kóptegen kásiporyndar jumys jasaıdy. Kıoto hattamasy tetikteriniń áreket etýi merziminde, bul nebári 5 jyl, dúnıe júzinde 1800-den astam joba iske asyrylyp, 1,670 mlrd. tonnadan astam SO2-ekvıva­lenti tómendedi. Bıylǵy jyly júzege asyrylý­ǵa daıyn Kıoto hattamasynyń tetikteri boıynsha ondaǵan jobalar tirkeýden ótti. Atalǵan jobalar boıynsha qajetti jumystar júr­gizi­lýde jáne taıaý ýaqytta osy joba­lardyń iske asyrylǵandyǵy jaıly estıtin bolamyz dep úmittenemiz. Qorshaǵan ortany qorǵaý sala­syndaǵy kórsetilgen basym baǵyt­tardy iske asyrý boıynsha júr­gizi­lip jatqan jumystar daǵdarys qubylystaryn jeńý prosesinde qorshaǵan orta sapasyn jaqsartýǵa jáne qoǵamnyń ekologııalyq or­nyq­ty damýyna qolaıly deńgeıdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Seıfolla ShAIYNǴAZY.