Konstıtýsııalyq reforma – Qazaqstannyń odan ári qaryshty damýynyń negizi

Ústimizdegi jylǵy 10 naýryzda Res­pýb­lıka Prezıdenti Parlament 2017 jyl­ǵy 6 naýryzda qabyldaǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııa­syna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. Elimizdiń egemen damýynyń 25 jyldyq tájirıbesine, jappaı tanylǵan konstıtýsıonalızm qaǵıdattaryna, halyqtyń pikirin jáne ulttyq erekshelikterdi keńinen eskerýge negizdelgen konstıtýsııalyq reforma memlekettiń saıası-quqyqtyq damýyndaǵy jańa paraqty ashty. Memleket basshysynyń bastamasymen ótkizilgen búkilhalyqtyq talqy­laý Konstıtýsııaǵa engizilip otyrǵan árbi­ri qadaý-qadaý mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan túzetýlerdiń mán-maǵyna­syn tereńinen túısinýge múmkindik berdi, sol talqylaý qorytyndylary boıynsha aldaǵy reformanyń keskin-kelbeti túpkilikti aıqyndaldy. Qabyldanǵan jańalyqtardyń aı­ryq­sha mańyzdylyǵyn eskere otyryp, el Prezıdenti Zańdy Respýb­lıka Konstıtýsııasyna, onyń ishinde Kons­tıtýsııada belgilengen qundy­lyq­­tarǵa jáne Respýblıka qyzmetiniń túbe­geıli prınsıpterine, ony basqarý ny­­sa­nyna sáıkestigine tekserý týraly Kons­tıtýsııalyq Keńeske ótinish joldady. Konstıtýsııalyq Keńes Zańnyń Kons­­tı­týsııaǵa sáıkes keletinin jáne jo­­­ǵa­­­ryda atalǵan ınstıtýttar men qun­­­dy­­lyq­tarǵa nuqsan keltirmeıtinin ras­­tady. Elimizdiń sheteldik áriptesteri de joǵary baǵa berýde. Eýropa Keńesiniń Qu­qyq arqyly demokratııa úshin Eýro­palyq komıssııasy (Venesııa komıssııasy) óziniń 110-shy jalpy sessııa­synda qorytyndy qabyldap, onda Qazaq­standaǵy konstıtýsııalyq ózgeris­ter memleketti demokratııalandyrý pro­sesindegi alǵa basylǵan qadam dep atap kórsetiledi. Reforma eldiń odan ári damýyna durys baǵyt beredi jáne aıqyn progrestiń aıǵaǵy bolyp tabylady. Komıssııanyń pikirinshe, tutas alǵanda Par­lamenttiń jáne atap aıtqanda, Parla­ment palatalarynyń rólin kóterý, Respýblıka Prezıdentiniń keıbir fýnksııalaryn Úkimetke berý, onyń Parlamentke esep berý jáne baqylaýynda bolý mehanızmderin kúsheıtý 1998 jáne 2007 jyldary ótkizilgen budan burynǵy konstıtýsııalyq reformalardyń logıkasyna sáıkes keletin oń ózgeris bolyp tabylady. Zańnyń mazmunynan kelip týyndaıtyny – ózgerister men tolyqtyrýlar Konstıtýsııanyń barlyq bólimderine engiziledi. Konstıtýsııanyń 4-baby 3-tarma­ǵy­nyń jańa redaksııasy ulttyq quqyq pen halyqaralyq aktilerdiń ózara is-qımy­lynda jınaqtalǵan tájirıbeni eskere otyryp qabyldanǵan. Endi ol by­laı jazylǵan: «Respýblıka bekit­ken halyqaralyq sharttardyń Respýb­lıka zańdarynan basymdyǵy bolady. Qazaq­stan qatysýshysy bolyp tabyla­tyn halyqaralyq sharttardyń Qazaq­stan Respýblıkasynyń aýmaǵynda qol­danylý tártibi men talaptary Res­pýb­lıkanyń zańnamasynda aıqyn­dalady». Bul konstıtýsııalyq erejeler Respýblıkanyń moınyna alǵan halyqaralyq mindettemelerin odan ári oryndaýyn qamtamasyz etedi jáne, Qazaqstan Respýblıkasy 1993 jylǵy 31 naýryzda qosylǵan, Halyqaralyq sharttardyń quqyǵy týraly 1969 jyl­ǵy Vena Konvensııasyna, atap aıt­qanda, onda belgilengen «pacta sunt ser­vanda» – qoldanystaǵy árbir shart oǵan qatysýshylar úshin mindetti jáne olar tarapynan adal oryndalýy tıis (26-bap) degen prınsıpke saı keledi. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2000 jylǵy 11 qazandaǵy № 18/2 jáne 2006 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 2 normatıvtik qaýlylarynda Halyqaralyq sharttardyń quqyǵy týraly Vena Konvensııasy «shart­tardy oryndaýdyń tártibin aı­qyn­damaıdy. Bul memleketterdiń aıryq­sha konstıtýsııalyq jáne zań shyǵarýshylyq quzyretine jatady jáne halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdeı tanylǵan prınsıpi – memleketterdiń egemen teńdiginen kelip shyǵady» dep atap ótiledi. Konstıtýsııanyń 2-babyn «Astana qalasynyń sheginde konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes qarjy salasynda erekshe quqyqtyq rejım belgilenýi múmkin» degen 3-1-tarmaqpen tolyqtyrý elorda aýmaǵynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qurylýymen jáne onyń tıimdi qyzmet isteýin qamtamasyz etý qajettigimen baılanysty. Azamattyq máseleler boıynsha engizilgen ózgerister men tolyq­tyrý­lar (10-baptyń 2-tarmaǵy) adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tan­dyq­taryn shekteýdiń konstıtýsııalyq ól­shemderi men negizderine (Kons­tı­týsııanyń 39-babynyń 1-tarmaǵy jáne 3-tarmaǵynyń jańa redaksııa­sy), sondaı-aq, BUU sheńberinde qabyl­danǵan halyqaralyq aktilerge sáıkes keledi. Máselen, Azamattyǵy joqtyq­ty qysqartý týraly 1961 jylǵy 30 tamyzdaǵy Konvensııada memleket kez kelgen adamdy ulttyq zańnamada kózdelgen negizder boıynsha, atap aıtqanda, eger bul adamnyń júris-turysy osy memlekettiń ómirlik mańyzy múddelerine eleýli zııan keltiretin bolsa, óziniń azamattyǵynan aıyrýǵa quqyly, dep atap kórsetilgen (8-bap). Eýropa Keńesi Venesııa komıssııa­sy­nyń Fransııanyń «Ultty qorǵaý týraly» konstıtýsııalyq zańynyń jobasy boıynsha qorytyndysynda (106-shy sessııasynda qabyldanǵan), memlekettiń ómirlik mańyzdy múddelerine eleýli zalal keltirgen jaǵdaılarda azamattyqty joǵaltý halyqaralyq quqyqqa saı ult­tyq zańnamamen kózdelýi múmkin. Mem­leketter bul sharany erekshe jaǵdaı­larda ǵana jáne Azamattyǵy joqtyq­ty qysqartý týraly 1961 jylǵy 30 tamyzdaǵy Konvensııanyń 8.3.-babynyń tikeleı talaptaryn saqtaı otyryp qol­danýy múmkin. Venesııa komıssııa­sy atap ótkendeı, qosalqy sanksııa retinde azamattyqtan aıyrý Memle­ket­tik keńestiń sheshimin oryndaý maqsa­tyn­daǵy dekretpen emes, sotpen nemese qyl­mystyq ister jónindegi sýdıamen, ne bolmasa terrorıstik ister jónindegi mamandandyrylǵan sýdıa­men qoldanylýǵa tıis. Qazaq­stan Konstıtýsııasynyń 10-baby 2-tar­ma­ǵynyń jańa redaksııasy Vene­sııa komıssııasynyń osy atalǵan usy­nys­taryn eskere otyryp tujyrymdalǵan. Konstıtýsııanyń 39-babynyń 2-tar­maǵyna engizilgen, ultaralyq tatý­lyq­ty ǵana emes, konfessııaaralyq ta­týlyq­ty da buzatyn kez kelgen áreket kons­tıtýsııalyq emes dep tanylady, degen tolyqtyrý qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, qazaqstandyq patrıotızm sekildi Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteriniń (Konstıtýsııanyń 1-babynyń 2-tarmaǵy) mazmunynan qısyndy túrde týyndaıdy jáne túrli ulttar men konfessııalardyń beıbit qatar ómir súrýine Negizgi Zańnyń 5-baby­nyń 3-tarmaǵynda, 14-babynyń 2-tar­maǵynda, 20-babynyń 3-tarmaǵynda jáne 40-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen ózge de kepildikterdi tolyqtyra túsedi. Zańmen aıryqsha qorǵalatyn konstı­tý­sııalyq qundylyqtar tizbesi keńeıtil­gen: «Konstıtýsııada belgilengen mem­lekettiń táýelsizdigi, Respýblıkanyń birtu­tastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy, ony basqarý nysany, sondaı-aq, táýel­siz Qazaqstannyń Negizin salýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy irgesin qalaǵan Respýblıka qyzmetiniń túbe­geı­li prın­sıpteri jáne Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elba­synyń mártebesi ózgermeıdi» (Kons­tı­týsııanyń 91-babynyń 2-tarmaǵy). Konstıtýsııalyq Keńes óziniń sheshi­minde atap ótkendeı, sol arqyly, óziniń konstıtýsııalyq mártebesi men jeke qasıetteri arqasynda egemen Qazaq­stannyń, onyń ishinde Negizgi Zań­nyń konstıtýsııalyq qundylyqtary jáne Respýblıka qyzmetiniń túbe­geı­li prınsıpteri qalyptasýy men damýyna sheshýshi úles qosqan; Qazaq­stan­nyń birligi, Konstıtýsııasy, adam­nyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tandyqtary qorǵalýyn qamtamasyz etken Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jańa táýelsiz Qazaqstan memleketiniń Ne­gizin salýshy retindegi tarıhı mıs­sııasy konstıtýsııalyq jolmen rastalady. Zańda Konstıtýsııaǵa engizi­letin ózgeristerdi respýblıkalyq refe­rendýmǵa nemese Parlamenttiń qaraýyna shyǵarǵanǵa deıin olardyń bul talapqa sáıkestigi týraly Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimin mindetti túrde alý qarastyrylǵan. Túzetýler arqyly memlekettiń quqyq qorǵaýshylyq áleýeti edáýir kúsheıtilgen. Respýblıka Prezıdentine kúshine engen zańdy nemese ózge de quqyqtyq aktini Konstıtýsııaǵa sáıkestigine qaraý týraly Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish joldaýǵa quqyq berilýi adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigin, egemendigi men tu­tas­tyǵyn qamtamasyz etý múddesi­men baılanystyrylady, al bul Kons­tı­týsııanyń 40-babynda bekitilgen Mem­leket basshysynyń konstıtýsııalyq-qu­qyqtyq mártebesinen kelip týyndaıdy. Respýblıka Prezıdentiniń Kons­tı­týsııalyq Keńes sheshimderine qarsylyq bildirý quqyǵy qarastyrylǵan jáne olar­dy qaraýdyń tártibi men saldaryn rettegen Konstıtýsııanyń 73-ba­bynyń 4-tarmaǵy Memleket basshy­synyń bastamasymen alynyp tastaldy. Konstıtýsııalyq Keńesti kúsheıtýge baǵyttalyp qabyldanǵan bul sheshimdi biz Respýblıka Prezıdenti tarapynan Kons­tıtýsııalyq Keńeske bildirilgen joǵa­ry senim dep qabyldaımyz, kons­tıtýsııalyq baqylaý organynyń jaýap­kershiligi eselenip, qyzmetine qoıy­­latyn talap kúsheıe túsetinin onyń ujymy tereń túsinedi. Shetel­dik sa­rapshylardyń kópshiligi atap ót­ken­deı, bul konstıtýsııalyq túzetý­lerdiń arqa­synda Qazaqstannyń Kons­tı­­týsııalyq Keńesi endi óziniń quzy­reti boıynsha eýropalyq elderdiń bir­qa­tarynyń konstıtýsııalyq sottarymen teńesti. Respýblıkadaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq már­tebe berý, ony taǵaıyndaý men qyz­metinen bosatýdyń tártibin retteý Kons­tıtýsııanyń 1-baby 1-tarmaǵynyń jáne 12-baby 2-tarmaǵynyń Qazaqstan Res­pýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qa­zynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary, degen erejelerine saı keledi. Ombýdsman týraly erejeler mynadaı birqatar elderdiń: Albanııanyń (60-63-baptar), Avstrııanyń (148a-148-baptar), Horvatııanyń (93-bap), Estonııanyń (139-145-baptar), Fın­lıandııanyń (108-113-baptar), Grýzııanyń (43-bap), Vengrııanyń (43/V-bap), Pol­shanyń (208-212-baptar), Rýmynııanyń (58-60-baptar), Reseıdiń (103-bap), Slo­vakııanyń (151a-bap), Slovenııanyń (159-bap), Ispanııanyń (54-bap), Shvesııanyń (13-taraý, 6-bap) jáne t.b. elderdiń kons­tıtýsııalarynda bar. Venesııa komıssııasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jó­nindegi ýákildiń mártebesi týraly qo­rytyndysynda (2007 jyl) Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákildiń meke­mesi konstıtýsııalyq deńgeıdegi kepil­dik­terge ıe bolýǵa tıis, bul kepildik­ter­de Adam quqyqtary jónindegi ýákil me­ke­mesiniń sıpattamasy men óki­lettiginiń mán-jaıy jáne taǵaıyndalýynyń ne­gizgi sharty retinde bul adamnyń aı­qyn kópshilik daýyspen Parlamentte saılanýy kózdelgen. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denttigine kandıdattarǵa qoıylatyn talaptardyń kúsheıtilýi, atap aıtqanda, joǵary bilimi bolýy kerektigi týraly talaptyń engizilýi (Zańnyń 1-babynyń 5-tarmaǵy) negizdi bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2004 jyl­ǵy 9 sáýirdegi № 5 normatıvtik qaýly­synda, ózderiniń báseń saılaý quqyǵyn iske asyratyn elimizdiń azamattaryna Kons­tıtýsııada qoıylatyn talap saılaý­shy­lardyń qalǵan kópshiligine qaraǵanda edáýir joǵary, óıtkeni olar zań shyǵarý jáne memlekettik mańyzdy sheshimder qabyldaý jaýapkershiligin arqalaıdy, dep túsindirilgen. Zańmen Parlament pen Úkimettiń rólin, derbestigin jáne jaýapkershiligin kúsheıtý, jekelegen ókilettikterdi Pre­zı­denttiń, Parlamenttiń jáne Úkimet­tiń arasynda qaıta bólý arqyly pre­zı­denttik basqarý nysanyn demokra­tııa­lyq jańǵyrtý júzege asyryldy. Konstıtýsııanyń 49-babynyń jańar­tylǵan 1-tarmaǵyna sáıkes Parlament – «Qazaqstan Respýblıkasynyń zań shy­ǵarý bıligin júzege asyratyn Res­pýb­lıkanyń eń joǵary ókildi organy». Bul mańyzdy ereje Memleket basshysynyń zańdar, zań kúshi bar jarlyqtar shyǵarý jónindegi; Parlament olardy ózine bergen jaǵdaıda zań shyǵarý ókilettikterin júzege asyrý jónindegi, sondaı-aq, Úki­metke zań jobasyn Parlament Máji­lisine engizýdi tapsyrý jónindegi óziniń óki­let­tikterinen (Konstıtýsııanyń 45-baby­nyń 2-tarmaǵy, 61-babynyń 2-tar­maǵy, Konstıtýsııanyń 44-baby­nyń 3) tarmaqshasy) bas tartýy arqy­ly naqtylandy. Sonymen birge, Respýb­lıka Prezıdentiniń zańdar jobalaryn qa­raý­­dyń basymdyǵyn belgileýge qu­qyǵy saq­talady, bul tıisti zań jobalary bi­rinshi kezektegi tártippen eki aı ishin­­de qabyldanýǵa tıis ekenin bildi­redi (Kons­tıtýsııanyń 61-babynyń 2-tarmaǵy). Zańmen Parlament Májilisiniń Úki­metti jasaqtaýdaǵy róli keńeıtildi. Premer-Mınıstr Parlament Máji­lisimen konsýltasııalardan keıin Mem­leket basshysyna Úkimet músheleriniń kandıdatýralary týraly usynys en­gi­zedi. Prezıdent qyzmetke derbes ta­ǵaıyn­­dap, qyzmetten bosatatyn syrt­­qy ister, qorǵanys jáne ishki ister mınıstr­leri laýazymdary úshin ózgeshelik kóz­delgen (Konstıtýsııanyń 44-baby 3) tar­maqshasynyń jańa redaksııasy). Úkimettiń jańadan saılanǵan Par­lament Májilisiniń aldynda óz ókilet­tigin doǵarýyn belgileıtin norma óte mańyzdy jańalyq bolyp tabylady (Konstıtýsııanyń 70-babynyń 1-tar­maǵyna ózgeris), Úkimet Májiliste ókil­digi bar saıası partııalardyń belsendi túr­de qatysýymen quralatyn jaǵdaıda bul ábden qısyndy. Parlament pen onyń palatalarynyń Úkimettiń jáne Úkimet músheleriniń qyzmetin baqylaıtyn ókilettikteri edáýir kúsheıtildi. Osy maqsatta, Úki­met óziniń qyzmetinde Respýblıka Pre­zıdentiniń de, Parlamenttiń de al­dynda jaýapty dep belgilendi. Pre­mer-Mınıstr endi budan bylaı Úki­met qyzmetiniń negizgi baǵyttary jó­ninde jáne onyń asa mańyzdy barlyq sheshimderi jóninde Prezıdentke ǵana emes, Parlamentke de baıandap otyrýǵa min­detti. Parlament palatalaryna Úki­met múshesiniń esebin tyńdaý qorytyndysy boıynsha Úkimet múshesi Respýblıka zańdaryn oryndamaǵan jaǵdaıda palata depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten eki kópshilik daýsymen ony qyzmetinen bosatý týraly Respýblıka Prezıdentine ótinish jasaý quqyǵy berildi. Mundaı jaǵdaıda Memleket basshysy Úkimet múshesin qyzmetinen bosatady. Respýblıka Prezıdentiniń Úkimet pen Premer-Mınıstr aktileriniń kúshin joıý, ne qoldanylýyn toqtata turý quqyǵy alynyp tastaldy, bul Úkimettiń derbestigin, sonymen birge jaýapkershiligin kúsheıte túsedi. Memleket basshysynyń memlekettik baǵdarlamalardy jáne memlekettik bıýdjet esebinen qamtylatyn barlyq organdar úshin qarjylandyrýdyń jáne qyzmetkerlerdiń eńbegine aqy tóleýdiń biryńǵaı júıesin bekitý jónindegi ókilettikteri Úkimetke berildi, olardy Úkimet Respýblıka Prezıdentiniń kelisimimen iske asyratyn bolady. Konstıtýsııanyń 86-babynda jańa talap engizilgen, oǵan saı máslıhattyń ókilettigin merziminen buryn Respýblıka Prezıdenti Premer-Mınıstrmen jáne Parlament palatalarynyń tóra­ǵa­larymen konsýltasııalardan keıin toq­tatady, bul, osyndaı sheshim qabyl­daý kezinde onyń zańdylyǵy men negizdiligin qamtamasyz etýge baǵyt­tal­ǵan alqalylyq elementteri paıda bo­lady degendi bildiredi. О́zge ákimshilik-aýmaqtyq bólinis­ter­diń ákimderin qyzmetke taǵaıyndaýdyń nemese saılaýdyń, sondaı-aq, qyzmetinen bosatýdyń tártibin aıqyndaý ókilettigi belgili bir shamada Memleket basshysynan Parlamentke beriledi, Parlament ony zań qabyldaý arqyly júzege asyratyn bolady. Reforma sot júıesi men prokýra­tý­ranyń konstıtýsııalyq negizderin retteıdi. Konstıtýsııanyń 79-babynyń 3-tarmaǵynda Respýblıka sottarynyń sýdıalaryna qoıylatyn talaptar kons­tıtýsııalyq zańda aıqyndalady dep belgilengen. Negizgi Zańnyń 81-babynyń jańa re­­daksııasy Joǵarǵy Sottyń fýnksııa­­laryn naqtylaýdy kózdeıdi – jer­­gilikti jáne basqa da sottardyń qyz­metin qadaǵalaýdy júzege asyrý týraly erejeniń ornyna, Joǵarǵy Sot zańda kózdelgen jaǵdaılarda óziniń sot­ty­lyǵyna jatatyn sot isterin qaraıdy, dep aıqyndalǵan. Bul oraıda Respýblıka Prezı­den­tiniń memlekettiń ishki jáne syrt­qy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyn­daıtyn, el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda Qazaqstannyń atynan ókildik etetin memlekettiń eń joǵary laýazymdy tulǵasy; halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myz­ǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili; memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin jáne ókimet organdarynyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etetin Memleket basshysy retindegi fýnksııalary saqtalady (Konstıtýsııanyń 40-baby). Konstıtýsııanyń 83-baby 1-tar­ma­ǵynyń qabyldanǵan redaksııasynda prokýratýra memleket atynan zańdylyqtyń saqtalýyna zańda belgilengen shekte jáne nysandarda joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady dep bekitilgen, sondaı-aq, sotta memlekettiń múddesin bildiredi jáne memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady dep tikeleı kórsetilgen. Sol arqyly, prokýrorlyq qadaǵalaýdyń sulbasy naqtyraq aıqyndalyp, onyń shekteri zańda aıqyndalatyn bolady. Bul Konstıtýsııaǵa qaıta-qaıta túze­týler engizbeı-aq, prokýratýra ókilet­ti­giniń kólemin retteýge múmkindik beredi. Bul sharalardyń bári quqyq qorǵaý júıesin jańǵyrtý kezinde oqtyn-oqtyn týyndap otyratyn problemalardy alyp tastaýǵa, sondaı-aq, qaıta ózgertýlerdi tereńdetý úshin konstıtýsııalyq negiz jasaýǵa múmkindik beredi. Bılik tarmaqtary arasynda óki­let­tikterdi qaıta bólý, Konstıtýsııalyq Keńes atap ótkendeı, prezıdenttik basqarý nysanynyń negizderine jáne Respýblıka Prezıdentiniń memlekettiń basshysy, memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn, memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin jáne ókimet organdarynyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etetin Respýblıkanyń eń joǵary laýazymdy tulǵasy, halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili retindegi mártebesine nuqsan keltirmeıdi. Búkilhalyqtyq talqylaýǵa shyǵa­ryl­ǵan túzetýlerdiń bári birdeı qabyldanǵan joq. Qoǵamnyń belgili bir bóligi teris qabyldaǵanyn eskere otyryp, Mem­leket basshysy Konstıtýsııanyń 26-babyna ózgeristerdi alyp tastaý jáne onyń qoldanystaǵy redaksııasyn saqtaý týraly sheshim qabyldady. Bul bapqa usynylǵan túzetýler zań tur­ǵysynan durys bolǵanyn atap ótken jón. Venesııa komıssııasy óziniń qory­tyndysynda Konstıtýsııanyń 26-babyna menshik quqyǵy máseleleri boıyn­sha túzetýlerdiń Parlamentke engi­ziler tusta alynyp tastalǵanyna óki­nish bil­dirdi, onyń esepteýinshe, bul túze­tý­ler halyqaralyq standarttarǵa saı keledi. Respýblıka Prezıdenti Parlamentte sóz sóılep turyp, bul máseleni egjeı-tegjeıli zertteý, túsindirý jumysyn júr­gizý, sóıtip baryp bir ortaq mámilege kelý qajettigine nazar aýdarǵan bolatyn, sodan keıin tıisti sharalar aıqyn­dalatyn bolady. Júrgizilip otyrǵan reformalar tur­ǵysynan alǵanda, Qazaqstannyń qa­zirgi damýy jaǵdaıynda konstıtý­sıo­nalızmniń ıdeıalary men prınsıpterin, olardyń taralý deńgeıi men ulttyq zańnamada iske asyrylý dınamıkasyn tereń túısiný qajet. Bul quqyqtyq postýlattar iske asýynyń negizgi nysany retinde Konstıtýsııa túbegeıli qoǵamdyq qatynastardy retteıtin eń joǵary saıası-quqyqtyq akt bolyp tabylady, sondyqtan jahandyq syn-qaterlerge jáne memleket damýynyń qajettiligine sáıkes ony odan ári jetil­dirip otyrý qajet. Memlekettiń Negiz­gi Zańynyń mazmunynda jalpy adamı da, ulttyq ta asyl murattar kórse­tilip, qoǵam men memleket tirshiliginiń áleý­mettik-ekonomıkalyq, saıası, mádenı-gýmanıtarlyq jáne ózge de salalardaǵy suranystaryna saı bolýǵa tıis. 25 qańtarda halyqqa arnaǵan Ún­deýinde Memleket basshysy bylaı dep atap ótken bolatyn: «Reformalar baǵdarlamasy – bul Qazaqstan qaı baǵyt­ta barady degen suraqqa bizdiń jaýa­bymyz. Jaýap aıqyn ári dáıekti – demo­kratııalyq damý jaǵyna». Igor ROGOV, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy