Táýelsizdik jáne Alash

Táýelsizdik – myńdaǵan jylda bir keletin baq. Eýropasha aıtqanda, fenomen. Táýelsizdik – jańasha kózqaras pen aıryqsha serpilistiń bastaýy, arǵy zamandardan jetken «máńgi el!» mura­ty­nyń jalǵasy. Al Qazaqstan azatty­ǵy­nyń biregeı belgisi – tarıh. Bostandyq úshin kúresken bodan kún men azat­tyqtyń baıandylyǵy úshin ter tókken bú­gingi kúnniń tarıhy. Sol tarıhtyń alaý­ly, jarqyn kezeńi – Alash tarıhy. Bulaı deý – aqylǵa da syıymdy, shyndyqqa da sáıkes. Azat Qazaqstan Respýblıkasy – demokratııalyq, zaıyrly, quqyq­tyq, órkenıetti qoǵam qurýǵa ju­myl­ǵan jáne sony kezeń-kezeńmen oryndap kele jatqan memleket. Elimiz der­bes­tiktiń 20 jyldyq tarı­hyn­da júrip ótken san ǵasyrlyq joldyń taǵylym-sabaqtaryn birshama paryqtady. О́t­ke­nimiz túgen­deldi, búginimiz baıyptaldy, erte­ńimiz aıqyndaldy. Úzdiksiz, úzilissiz alǵa jyl­jyǵan tarıh kóshinde ultty – ult, eldi el etken qubylystar, oqıǵalar, tul­ǵalar baǵamdaldy. Mine, osyndaı sarabdal kózqarastyń nátıjesinde eldik zaıyrlyqtyń batyl tájirıbesin bastaǵan, bilim men ǵy­lym­dy, ádebıet pen mádenıetti ult qajetine laıyqty paıdalana alǵan Alash qozǵa­ly­synyń, Alash tulǵalarynyń, jalpy Alash qubylysynyń orny erekshe ekeni belgili boldy. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N. Á. Nazarbaev bylaı dep jazady: “Alash zııa­lylary... sol aıtýly esimderdiń bi­lim­darlyq hám azamattyq tálim­de­rin­de keıde kórine bermeıtin de arnalar bar. Onyń baǵasyn urpaqtary, búgingi qazaq zııalylary berýge tıis. ...Bular – tarıh tolqynyndaǵy mádenıeti­miz­diń kindik tulǵalary” (“Tarıh tol­qy­nynda”. Almaty: Atamura, 1999). Sondaı-aq 2006 jyly 26 mamyrda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde otandyq stýdentter qaýy­myna arnap oqyǵan tarıhı dári­sin­de Elbasymyz: “Ǵylymdy basqarýdyń jańa kezeńine – ǵylymı mekemelerdi bas­qarýdan ǵylymı-zertteýlerdi bas­qarýǵa kóshý kerek” dep bir tujyrym­daı kelip, tarıh taǵylymyna qatysty oıyn: “HIH-HH ǵasyrlardyń sheginde uly Abaı úlken álemge jol salyp, Alashorda alyptarynyń shoǵyryn oıat­ty. Olar óz kezeginde halyqtyń ózin-ózi tanýyn joǵary kóterip, qa­zaq­tardyń mesheýlik jáne tarıhı umtylý ortasynan kóterilýine múm­kindik bergen ıdeıalardy tujyrymdaı aldy” dep qorytyndylaǵan bolatyn (“Innovasııalar men oqý-bilimdi jetildirý arqyly bilim ekonomıkasyna” // Egemen Qazaqstan, 27.06.06). Sońǵy jıyrma jyldyń ishinde otan­dyq ǵylymda Alash taqyryby birshama ıgerildi. Birsypyra tulǵalardyń jazǵan eńbekteri qaıta jaryqqa shyqty. Osy máselege arnalǵan zertteý kitaptary jarııalandy. Deı turǵanmen, bul taqy­ryp álde de bolsa táýelsizdik talaptary turǵysynan jan-jaqty qarastyrýdy talap etedi. Munyń birneshe sebebi bar. Eń aldymen maman tapshylyǵy. Iаǵnı, arhıvpen, mátinmen jumys isteı alatyn ǵa­lymdar áleýeti azaıdy. Ekinshi, qo­ǵamda shań berip qalǵan tarıhı zerdeniń salǵyrttyq, beıqamdyq úrdisi. Álbette, belgili bir kezeń mamanyn daıarlaý – joǵary mektep baǵdarlama­sy­nan góri ǵylymı mektep baǵdarlamasyna laıyq shara. Sondyqtan keıingi jyldar­da­ǵy mura qory men mátin qabattaryn bilýge degen nemkettilik, nemqu­raı­ly­lyq Alash taqyrybyn zertteý máse­le­sine de az zııanyn tıgizip otyrǵan joq. Tarıhı zerdedegi salǵyrttyq – táýel­siz memleketti aıaqtan shiderleıtin qu­bylys. О́ıtkeni, táýelsiz memleket jańa qoǵam qurý maqsatynda óziniń jú­rip ótken jolyna, ıakı tarıhyna prınsıptik turǵyda qaraý kerek. Qateden – sabaq, durystan úlgi alýǵa tıis. Alash – rámizdik sóz. Alash – ultty uıys­tyrǵan uran. Alash – qazaq qoǵamy tá­jirıbesindegi jańarý men serpilýdiń, bi­lim-ǵylym men batyl izdenistiń, adal­dyq pen táýekelshildiktiń jarqyn beti. Sol sebepti Alash taqyrybyn ǵylymı turǵydan zerdeleý – jalpy Qazaqstan úshin, eldiń táýelsizdik talaptary úshin árqashan basymdyq (prıorıtet) bolyp qalmaq. Sóz joq, qaı qoǵamda bolsyn halyq úshin kıeli uǵymdardy qoljaýlyq etkisi keletinder bolady. Osy arqyly eldi adas­tyratyn jaǵdaılar da ushyrasady. Mine, mundaı keleńsizdikke urynbaý úshin keleli de kıeli uǵymdar men qu­by­lystar tııanaqty zerttelýi qajet. Bul turǵydan kelgende de, máselen Qazaq­stan qoǵamy úshin Alash qubylysynyń baıypty zerdelenýi – táýelsizdik pen qaýipsizdikke tikeleı qatysty is-shara kesheni bolyp tabylady. Búgingi qoǵamnyń rýhanı damýy – san salaly, san qyrly qubylys. Elbasy men elshil zııalylar júıeli aıtyp júr­gen mádenı mura arqyly táýelsiz eldiń tarıhı jadyn jańǵyrtý, bekemdeý; qazaq tilin Qazaqstan halqyn biriktirýshi qu­bylys esebinde damytý; álemdik jahan­daný jaǵdaıynda ulttyq qundylyqtarǵa jańa serpin berý sekildi memlekettik ma­ńyzy bar isterge atsalysý – alash­tanýdyń baǵdaryn aıqyndaıtyn ári negizdeıtin faktor retinde qaralýy qajet. Alash ıdeıasy – HH ǵasyr basyndaǵy qazaqtyń ulttyq-memlekettik ıdeıasy bo­latyn. Rýhanı-mádenı keńistikte Alash qozǵalysy Qazaqstandaǵy jańashyldyq pen jasampazdyqtyń, túp negizdi saqtaı otyryp eýropalyq baǵdarda damýdyń kóshbasshy baǵyty edi. Tarıhty biletin, ulttyń búgingi ilgerileýine jaýapkershilikpen qa­raı­tyn elshil aza­mat­tardyń bar­sha­­sy «Al­ash múdde­si men ıdeıa­sy­na adaldyq – qashan da Qazaq­stan­nyń saıası, rýhanı ór­kendeýi men óris­teýiniń barometri bo­lyp qal­maq» dep sa­naıdy. 2008 jyly 26 maý­sym­da Alash qozǵa­ly­syna qatysty QR Úkimetiniń ar­naıy qaýlysy shyqty. Bul – ulttyń tarıh aldyndaǵy qaryzy men paryzyn anyqtaǵan úlken dárejedegi qujat. 2007 jyldan beri (Alashtyń 90 jyldyǵyna oraı) elimiz­diń ortalyq qalalarynda bir­neshe ǵyly­mı-tájirıbelik semınarlar, dóńgelek ústelder, konferensııalar ótti. Munyń basynda Astana qalasy bol­ǵany eldiń abyroıyn kóterdi, rýhyn asqaqtatty. Bıyl Batys Qazaqstanda (Jympıty), Shy­ǵys Qazaqstanda (Semeı), Astana men Almatyda Alashtaný men Alashty tanytýǵa baılanysty eldik deńgeıdegi ǵylymı jıyndar boldy. Otandyq bas­pasózde Alash tarıhy men taǵylymyna qatysty myńdaǵan maqala­lar, suhbattar jarııalandy. Ǵalymdar munymen shektelmeı, osy taqyrypty qaý­zap, jınaq­tar men monografııalar ázirledi. Tele-radıo quraldary da aıanyp qalmady. Sheteldik otandastarymyz ar­naýly elek­trondyq saıttarynyń bir bóligin osy tarıhı Alashqa arnap qaıta jasaqtady. Sonymen qoǵamda Alash uǵymy qun­dylyq retinde ornyǵa bastady. Ol eldik, tutastyq, birlik, aıbarlyq degen bir­neshe mándi jınaqtaıdy. El ishinde «alash alash bolyp, Alasha han bol­ǵan­da», «alty alash», «alty san alash», «alash myńy» sekildi turaqty tirkester ejelden aıtylatyn. Sondaı-aq «Keregemiz – aǵash, uranymyz – Alash» degen na­qyl-ustanym da bar-tyn. Budan shyǵa­tyn qorytyndy, Alash – buryn qazaq ultyn jınaqtaıtyn jáne serpiltetin sóz ári qazaq etnonıminiń sınonımi bolsa, búgin de sol deńgeıde uǵynylyp-baıyptalyp otyr. Jalpy, tildik negizi turǵysynan kelsek, alashtyń túbirindegi «al» – ot, qyzyl, araı degendi bildiretin ejelgi túr­ki sózi. Mysaly, Altaı, alaý, alqy­zyl, albyrt, albar, alaman, alókpe, alań, alqap, t.b. sózderdiń arǵy túbi «ot» uǵymyna (qýat, kúsh, jiger, shapshańdyq, qyzbalyq, tegeýrin, zor degen maǵy­na­da­ǵy) baryp tireledi. Otandyq zertteý­shi­lerdiń Shoqan Ýálıhannan bastap Alash uǵymyn zerdelegenin baıqaımyz. Shoqan qazaq pen alash uǵymdaryn qatar qoıa otyryp («Nachalo naroda kazahov ılı alach...»), bylaı dep jazady: «Ý kırgız raz­nye rody ımeıýt svoıý tamgý ı ýran. Ýran ý vseh kırgız est alach». Budan Alash­tyń – eldik-memlekettik rámizge aınalǵan uǵym ekeni kórinedi. HH ǵasyr­dyń basynda Á.Bókeıhan bastaǵan ult qaıratkerleri Alash atyn partııaǵa da, úkimetke (ult keńesi) de bergende osy ustanymdy basshylyqqa alǵany anyq. Azamattyq tarıhymyz úshin asa ma­ńyzdy Alash qozǵalysy kezeńinde Alash ıdeıasy – qazaqtyń ulttyq ıdeıasynyń temirqazyǵy boldy. Zııalylardyń Alash ataýyn tańdaýy da jaıdan-jaı emes edi. Alash qozǵalysy, bireýler aıtyp júrgendeı tek 1917 jyly paıda bolǵan nárse emes. Ol – Reseı ımperııasyndaǵy qazaqtyń saıası-demokratııalyq qozǵaly­sy­nyń jalpy ataýy. Ǵalymdar arasyn­da munyń bastalýy týraly qıly pikir bar. Biri 1902-1903 jylǵy hrıs­tıan­dy­rýǵa qarsy qozǵalystan, ekinshisi 1905 jyl­ǵy Qarqaraly petısııasynan, úshin­shisi 1917 jylǵy aqpan tóńkerisinen bas­taý­dy usynady. Bizdińshe, onyń tarıhı negizi Reseı otarshyldyǵynyń qazaq jerindegi asa asqynǵan kezeńinen basta­la­dy. Muny keshendi túrde qaraý qajet. Re­seılik túrli saıası partııada bolǵan Alash qaıratkerleriniń qyzmetin de atal­ǵan qozǵalystan bólek qaraı almaı­myz. 1917 jyly Alash partııasynyń qu­rylýy men Alash Ordanyń jarııalanýy bul qozǵalysty rásimdedi. Alash partııasyna kelsek, ol – 1917 jyly 21-26 shildede Orynborda ótken II jalpyqazaq sezinde qurylǵan qazaqtyń tuńǵysh ulttyq-demokratııalyq partııa­sy. Búgingi tilmen aıtsaq, baǵyty «so­sıal-lıberaldyq» degenge keledi. Partııa baǵdarlamasy osy jyly 21 qara­sha­da «Qazaq» gazetinde jarııalandy. Baǵ­darlama qurylymy «Memleket qalpy», «Jergilikti bostandyq», «Negizgi qu­qyq», «Din isi», «Bılik hám sot», «El qor­ǵaý», «Salyq», «Jumysshylar», «Ǵy­lym-bilim úıretý», «Jer máselesi» atty 10 bólimnen turady. Munda Alash­tyń demokratııalyq jáne quqyqtyq baǵyt ustanatyny anyq jazylǵan. Partııa músheleri el isine, halyqaralyq baı­lanysqa adaldyǵyn, jaýapkershiligin ta­nytty. Ult qaıratkerleri 1930 jáne 1937 jyly jappaı tutqyndalǵanda olar­ǵa osy partııaǵa kirgeni aıyp retinde taǵyldy. Osy rette Alash partııasyna kirgen jáne «tutas Túrkistan» ıdeıasy arqyly qazaq bostandyǵy úshin kúresken qaırat­kerlerdiń eńbegin de syrt qaldyrýǵa bolmaıdy. 1917 jyly 27 qarashada Qo­qan qalasynda jarııalanǵan Túrkistan muhtarııaty (avtonomııasy) – tarıhı Alash qozǵalysynyń bir quramdas bóli­gi. Mustafa Shoqaıdyń bir mezgilde Alash úkimetiniń de, Túrkistan úkime­ti­niń de múshesi bolǵany biraz jaıdy ań­ǵart­sa kerek. Jalpy Túrkistan muhta­rııa­ty (avtonomııasy) – búgingi Qazaqstan maq­tanyshpen aıtýǵa tıis iri tarıhı oqıǵa. Alash avtonomııasy – 1917 jyldan keıingi tarıhı qujattarda, gazet-jýrnal materıaldarynda qoldanylatyn saıası ataý. Negizi, dál osy ataýmen avtonomııa birden quryla salmaǵan, basty kúsh saıası aýmaly-tókpeli shaqta qazaqty ár elde qaldyrmaı biriktirýge jumyldy­ryl­dy. 1917 jyly 13 jeltoqsanda Alash Orda úkimeti jarııalanǵan. Al Alash avtonomııasyn jarııalaý Túrkistandaǵy jaǵdaıǵa sáıkes keıinge qaldyrylǵan. О́ıtkeni, qazaq qaıratkerleri úshin ult­tyń jáne jerdiń tutastyǵy asa mańyz­dy faktor boldy. Qoqanda jarııalanǵan Túrkistan avtonomııasy nemese Túr­kis­tan muhtarııaty 1917 jyldyń 27 qara­sha­synan 1918 jyldyń 11 aqpanyna deıin ómir súrip, sońynda bolshevık­ter­diń aıaýsyz kúshimen taratyldy. Bir qy­zyǵy, osy avtonomııanyń basshylyǵynda júrgen M.Shoqaı bir mezgilde Alash Ordanyń da múshesi (mınıstri) bolyp saılandy. Bul saıası-obektıvti shuǵyl qadam edi. Tarıhı II jalpyqazaq sezin­de (Orynbor, 1917 jyl, 5-13 jeltoqsan) osy Alash avtonomııasyn tezdetip jarııa­laý-jarııalamaý máselesi daýysqa saly­n­dy. Kópshilik (ishinde Á.Bókeıhan, A.Baı­tursynuly, M.Dýlatuly, H.Ǵab­bas­uly, M.Maqul, H.Bolǵanbaı, t.b. bar) jaǵ­daıǵa qarap, keıin jarııalaýdy jaq­ta­dy. Azshylyq (ishinde H.Dosmu­ha­meduly, J.Dosmuhameduly, Ý.Tanash­uly, Ǵ.Júndibaıuly, Ǵ.Qarash, t.b. bar) tezdetip jarııalamasaq, Túrkistan avto­no­mııasyna kireıik desti. M.Shoqaı, Á.Kenesary, A.Shegir qalys qaldy. Nátı­je­sinde Túrkistan qazaǵyn qosyp alyp, avtonomııa jarııalaýǵa 1 aı merzim berildi. Bir aı ishinde qosylý úderisi júrmese de avtonomııa jarııalanatyn bolyp sheshildi. Osy úshin 1918 jyly 5 qańtarda shaqyrylǵan Syrdarııa sezine «birigý máselesin qozǵaý úshin» B.Qulmanuly, M.Dýlatuly, T.Qunanbaıuly arnaıy jiberildi. Bul jıynda tabıǵı talas-tar­tystan keıin Túrkistannyń oqyǵandary qosylýǵa yqylas tanytsa kerek. Biraq jaǵdaı aýyr edi. Kózdelgen bir aıda qosylý jaıy sol kúıinde ózgerissiz qaldy. Túrkistan avtonomııasy da amal­syz jumysyn toqtatty. Qazaq qaırat­ker­leri avtonomııa jarııalaý úshin qaıta jınalǵan joq. II sezdiń qaýlysy kú­shin­de qalyp, endi resmı qaǵazdarda «Alash avtonomııasy» dep jazylatyn boldy. Tipti osyndaı mór tabany da mura­ǵat­tardaǵy qujattarda saqtalyp qalǵan. Sonymen, osydan 94 jyl buryn, qazaqtyń erteńi ne bolatyny belgisiz saıa­sı dúrbeleńge toly jyldary, HIH-HH ǵasyrlardyń túıisinde Eýropada, Reseıde, Shyǵys elderinde ýnıversıtetter men tıtýldy medreselerdi támamdaǵan, keıbireýi orta arnaýly bilimnen keıin óz betinshe oqyp jetilgen ult zııalylary eldi uıystyratyn jańa ıdeıany ómir júzine shyǵardy. Dál aıtsaq, álemge, jalpaq jurtqa jarııalady. Bul – «kúndiz otyrmaǵan, túnde uıyqtamaǵan» jyldar men aqyl hám qalam eńbeginiń jemisi edi. Bul – Alash ıdeıasy-tyn. Ult taǵdyry synǵa túsip, taǵdyr-ta­laı dúdámal bop turǵanda, «aspannan aıaǵy salbyrap túsken» balshebekter, ıakı jetesizdiktiń jalaýyn kótergender «qa­zaq jurtynyń taǵdyry endi bizdiń qolda dep keýdesin qaqqanda, mir oǵyndaı sózi bar Mirjaqyp búı degen:  Keshegi qara kúnderde,  Juldyzsyz, aısyz túnderde,  Jol taba almaı sendelip,  Adasyp Alash júrgende,  Bul kúngi kóp kósemder,  Suraımyn sonda qaıda ediń?    Aqyl tappaı daǵdaryp,  Jan ashyr tappaı sandalyp,  Bararyn qaıda bile almaı,  Júrgen bir kúnde san ǵarip –  Esepsiz kóp sheshender,  Jónińdi aıtshy, qaıda ediń? Táýelsiz Qazaqstan ótkennen sabaq ala otyryp, osy jáne basqa da shyn tarıhtan syr sherter joldardyń qadirine jete bilý kerek. Qara kúnder men túnderde úmit otyn jaqqan, el júregine senim uıalatqan, ult hám órkenıet jolynda mert bolǵan Alash arystaryn ısi qazaq, jalpy adamzat umytpaq emes. Táýbe! Bizdiń atalarymyz osyndaı bolǵan! Alla qalasa, Sultanmahmuttyń myna óleń joldary eren elordada, jańa órkenıettiń tabaldyryǵynda jańasha baıyptalyp, estilip jatyr: Men qazaq, qazaqpyn dep maqtanamyn, Uranǵa Alash degen atty alamyn. Súıgenim – qazaq ómiri, ózim – qazaq, Men nege qazaqtyqtan saqtanamyn?! Bul Alash urandy qazaq bir halyqqa birikken aǵaıyn-tamyrdy uıystyryp, kemdi toltyrýǵa, azdy kóbeıtýge jumyl­ǵan myna zamanda «kóp qarasa, joq tabylatynyna» ımandaı senedi. Dıhan QAMZABEKULY, L.N.Gýmılev atyndaǵy  Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń  prorektory, fılologııa ǵylymdarynyń  doktory, professor.