Kúngeı men kóleńke

Búgingi sot júıesi jáne ondaǵy bolyp jatqan ózgerister men tolyqtyrýlar táýelsiz el atanǵanyna 20 jyl bolǵan egemen eldiń sot salasy damýynyń belgili bir kezeńi dep túsinetin bolsaq, osy júıege qatysty qoǵamda oryn alǵan alypqashty áńgimeler, qańqý sózder, sot bedeline nuqsan keltiretin keıbir oqıǵalar neden týyndap otyr? Sot júıesi daǵdarysqa ushyrady deıtindeı jańsaq pikirler qaıdan shyqty? Sot sybaılastyqqa belshesinen batty degen sııaqty jel sózder qalaı paıda boldy? Aıtylyp jatqan áńgimelerdiń aqıqaty qaısy, jańsaǵy qandaı? Kúrmeýi mol kúrdeli máseleni qozǵap otyrýymyzdyń ózi osy san-salaly suraqtarǵa jaýap izdeýge tyrysý dep túsingenimiz abzal. Bıyl elimizdiń Táýelsizdigine 20 jyl tolyp otyr. Bir qaraǵanda uzaq merzim sııaqty kóri­ne­tin, al zymyran ýaqyttyń ólshemimen eseptesek, qas-qaǵymdaı-aq deýge bolarlyqtaı osy ke­zeń ishinde Elbasynyń tikeleı qoldaýymen júrgizilip kele jatqan sot reformasy bultalań da buralań biraz joldy basyp ótipti. Keńestik shekpendi sheshkennen keıin táýelsiz eldiń sot júıesi endi qandaı baǵytpen júrip, endi qan­daı maqsatqa júginýi kerek deıtindeı suraq tý­yn­daǵan ýaqyt ta artta qaldy. О́tpeli kezeńdegi qıynshylyqty da bastan ótkergen bul sala keıin úlken jetistikterge jetip, táýelsiz eldiń táýelsiz soty dárejesine deıin kóterildi. Sot sa­lasyndaǵy reformanyń naǵyz óristegen, ór­ken­degen kezeńi ústimizdegi ǵasyrdyń basynan bastaldy. Álemdik standartqa saı sot júıe­si­niń qalyptasýy da osy kezeńniń jemisi. Desek te, osyndaı irgeli ister tyndyrylyp, osyndaı qomaqty sharýalar atqarylyp, úlken jetistikterge jetken sot júıesi keıingi eki-úsh jylda úlken áńgimeniń alańyna aınalǵany nesi? Joǵarǵy sot qyzmetkeriniń óz kabınetinde para alý ústinde ustalýy, úlken daý-damaıǵa aı­nalǵan ońtaılandyrý máselesi, alty birdeı Joǵarǵy sot sýdıalarynyń qyzmetinen ketýi jáne onyń ekeýiniń qamaýǵa alynýy sııaqty oqı­ǵalar keıbireýlerdiń pikirinshe sot júıe­siniń daǵdarysqa ushyraýy dep túsindirildi. Al endi bireýler osyndaı asyǵys hám aǵat aı­tyl­ǵan pikirlerdi joqqa shyǵarady. Máselen, Má­ji­lis depýtaty, belgili zańger Berik Bekjanov bylaı deıdi: «Qazirgi sot júıesiniń qalpy, ondaǵy bolyp jatqan ózgerister men tolyq­ty­rý­lar táýelsiz el atanǵanyna 20 jyl tolǵan ege­men eldiń sot júıesiniń damýynyń belgili bir kezeńi dep túsiný kerek. Ony daǵdarys deý qate túsinik. Árıne, sot júıesiniń aqsap turǵan tustary bar shyǵar, biraq ony sot júıesiniń toqyraýy deý ol sot júıesiniń damýy joq degenge saıady. Al onyń bulaı emes ekenin ekiniń biri biledi. Máselen, memlekettik atqarýshy bılik tarmaǵynda sheshimin tappaı otyrǵan kúr­de­li máseleler kóp. Sonda biz ol bılikti damymaı daǵdarysqa ushyrap jatyr deımiz be? Onda ekonomıkada bolyp jatqan joǵary kórset­kish­ter qaıdan keldi? Sondyqtan biz árnársege obektıvti turǵydan baǵa bere bilýimiz kerek. Qoǵam bir ornynda turmaıdy. Ol damý ústinde. Sol sebepti damý kezeńi bitti, endi toq­taý kerek degen uǵym bolmaýy kerek. Sot júıe­si de qoǵam men zaman talabyna saı árkez ózge­rip, tolyqtyrylyp keledi. Jetildirýdiń shegi joq demekshi, ony qashanda damytýǵa, jetildirýge bolady. Máselen, osy sońǵy jıyrma jyl­da sot júıesi kóptegen reformalaýdan ótti. Sol reformalar quqyq qoldaný tájirıbesinde oryn alǵan qarama-qaıshylyqtardy joıyp, júıeni odan ári damytýǵa baǵyttaldy. Jemisti de jeńisti jumystar atqaryldy. Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Sotyna túsken aýyrtpalyq ótken kezeńdermen salys­tyr­ǵanda óte joǵary. Jumystyń kóp, ony at­qaratyn qyzmetshiniń az bolýy bul ónimniń sa­pa­syna da áser etpeı qoımaıdy. Sondyqtan muny sheshýdiń bir joly retinde qylmystyq is­terdiń sottylyǵyn (podsýdnost) qaıta qaraý kerek. Máselen, barlyq ister boıynsha sońǵy eki saty bolyp esepteletin aımaqtyq sottar (oblysaralyq) qurylsa. Ol sot oblystyq sot pen Joǵarǵy Sot arasyndaǵy sot satysyn jáne belgili bir deńgeıde qadaǵalaý fýnksııa­syn atqarýy tıis. Joǵarǵy sot bolsa, Konstıtýsııada ózine belgilengen mindetti, ıaǵnı sot­tar­dyń qyzmetine zańda kózdelgen is júrgizý nysandaryna saı qadaǵalaý júrgize otyryp, normatıvtik qaýly qabyldaý arqyly sot táji­rıbesi boıynsha túsiniktemeler berýdi júzege asyrýy, olarǵa ádistemeler daıyndap berýmen aınalysýy tıis». Sot salasynda biraz basshy qyzmetterdi atqarǵan, búgingi kúni halyq qalaýlysy bolyp otyrǵan Berik Bekjanovtyń sot júıesindegi qazirgi qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty pikiri osyǵan saıady. Onyń «... búgingi jaǵdaıdy egemen eldiń sot júıesiniń damýynyń belgili bir kezeńi dep túsiný kerek. Ony daǵdarys deý óte qate túsinik» degen tujyrymyn salıqaly oıdyń kórinisi deýge bolady. О́tken jyldyń 27 qyrkúıeginde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń memlekettik bıýdjeti jáne Ult­tyq Banktiń smetasy (bıýdjeti) esebinen qam­tyl­ǵan organdardyń shtat sanyn ońtaılandyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵy qabyl­dan­ǵan bolatyn. Osyǵan sáıkes sot júıesi de ońtaılandyryldy. Basqa salany qaıdam, sot júıesindegi ońtaılandyrý máselesi az shý týdyrǵan joq. Onyń túrli sebepteri de bar. Osyǵan baılanysty ártúrli pikir-talastardyń týyndaǵany da ras. Búgingi sot júıesindegi sýdıalar jumysyn ońtaılandyrý sharalary tý­raly óz pikirin ortaǵa salǵan Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy Márııam Qarabaeva respýblı­ka­lyq bir basylymǵa bergen suhbatynda bylaı deıdi: «Qazaqstannyń sot júıesi kontınen­tal­dyq, roman-germandyq quqyqtyq júıege baǵyt­talǵan. Osy júıe boıynsha jasalǵan reformalar sotqa kelgen taraptardyń qu­qyqtaryn qor­ǵaýǵa baǵyttalyp keledi. Al sýdıalardyń ju­mysyn jeńildetý nemese ońtaılandyrý jaǵy qalyp ketti. Olaı deıtinim, 2001-2005 jylda­ry bizde aptasyna 3-4 is qaralatyn, 2008-2009 jyldary 7-8 is, al jaz aılarynda 18-20 iske deıin qaradyq. Byltyr sýdıalardy qysqart­qan­nyń keri áseri qatty baıqaldy. Almatynyń jaǵdaıynda sýdıalardy qysqartý sot júıesine jasalǵan qııanat dep bilemin. Naqty derek, 2009 jyldyń mamyrynda sotqa túsken isterdiń kiris nómiri 1610-1820 bolsa, qazir 3000-shy ister qaralýda. Iаǵnı, búginde sýdıanyń mindeti eki jarym esege kóbeıdi. Al apellıasııalyq saty­nyń qaýlysy zań boıynsha bes kúnde jazylýy kerek. Bir sýdıa aıyna 40, 90-100 is qaraıdy. Jalpy, 15-20 sot aktisin bes kúnde jazyp bitirý múmkin be? Zańda qarastyrylǵan soń biz ony oryndaýǵa mindettimiz. Alaıda asyǵystyq sot aktisiniń sapasyna keri áserin tıgizeri anyq. Qazir biz kúıip-janyp turǵan dom­na peshinde jumys istep jatqandaımyz. Birinshi satydaǵy sottar­dyń jaıy budan da aýyr. Bekitilgen normatıv boıynsha ár sýdıa­nyń qaraýynda aıyna 22,4 is bolýy tıis. Byl­tyrǵy statıstıkalyq máli­met­ter Almatynyń aýdan­dyq sot sýdıalarynyń árqaısysynyń aıy­na orta eseppen 130-150, keıbireýinde 160-180 isten túskenin kórsetip otyr. Orta eseppen ár sýdıa aıyna 50-60 sheshim shyǵarypty, budan basqa qanshama uıǵarym­dar men hattamalar bar. Sot sheshi­mi­niń ar­tynda adam taǵdyry tur­­ǵanyn, onyń memleket aty­nan shyǵary­latyn akti ekenin eskersek, árbir sóılem emes, tipti ár núkte men útir ekshelep, oılanyp-tolǵanyp jazý­dy talap etedi. Sondyqtan, AIJK-degi sot aktisin shy­ǵa­rý merzimi on kúnge deıin uzar­tylýy qajet dep oı­laı­myn. Sondaı-aq, isti apellıa­sııa­lyq satyda qaraý­dyń merzimi eki aıǵa deıin uzar­tylýy tıis. Bul máseleler zań tur­­ǵysynan sheshimin tapsa, birinshiden, sýdıa­lar­dyń jumysy edáýir jeńildep, ekinshiden, sotqa qatysý­shylar ta­ra­pynan sýdıalar ústinen túsetin shaǵymdar tolastar edi». Sózdi aıta alatyn adam aıtýy kerek. Pikiri bar, óziniń ustanymy bar maman ǵana (meıli ol sýdıa bol­syn, meıli jaı ǵana zańger bolsyn) suhbat berýden qashpaıdy. Márııam Qarabaeva­nyń «Zań gazetindegi» suhbatyn oqı otyryp, onyń óz qyzmetiniń, óz kásibiniń, óz maman­dyǵynyń shyn jan­ashyry ekenine kóz jetkizgendeı bolasyń. Sot júıesindegi ońtaılandyrý máselesinde biraz shýdyń bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Bul másele keıbir oblys­tarda búgingi kúnge deıin núktesi qoıylmaǵan daý-damaılarǵa da ulasty. Osy bir ońtaılan­dyrý máselesine baılanysty bizben oı-pikirin bólisken tájirıbeli zańger, Almaty qalalyq sotynda biraz jyl jemisti eńbek etken buryn­ǵy sýdıa Adaıbek Beıimbetov bylaı deıdi: «Tek qana bizdiń Almaty qalalyq sotynda zeınetkerlik jasqa tolǵandar men jumysynda kem­shilikter kezdesken sýdıalardan tysqary segiz birdeı zeınetkerlik jasqa tolmaǵan táji­rı­beli sýdıalar bir kúnde otstavkaǵa ketý jó­ninde aryz berip, 2010 jyldyń 2 qarashasy kúni óz ókilettikterin toqtatty. Bul segiz sýdıa­nyń barlyǵy derlik 20 jyldan artyq sýdıalyq ótili bar tájirıbeli jáne saýatty sýdıalar bolatyn. Olardyń ishinde S.Aıbasov, B.Temirhanov, N.Orlovanyń sýdıalyq ótili 30 jyldan da artyq. Bulardyń bári de ómirdiń talaı ótkelderinen ótken, talaı kúrdeli isterdi ádil sheshken, áli de qýat-kúshteri sarqylmaǵan sýdıalar edi. Osy sýdıalarmen qyzmettes bola júrip, olardyń qaı-qaısysynyń da jamanatyn estimeppin. Qyzmetterinde qatelesip, jazalan­ǵan­dary da bolǵan joq. Solaı bola tura, zeınetkerlik jasqa jete qoımaǵanymyzben, ne zeınetkerlik joq, ne basqadaı tabys kózi bolmasa da otstavkaǵa ketýge bizdi kim májbúrledi? Júregimdi ustap turyp aıta alamyn, men aıtyp otyrǵan 8 sýdıa otstavkaǵa ketý týraly sheshimdi ózimiz qabyldadyq. Sebebi, otstavkaǵa ketpeı otyryp alsaq, kóptegen jas sýdıalar qysqartýǵa ushyrap ketýi múmkin edi. Onyń ústine basshylyq tarapy da bizdiń ketkenimizdi jón kórgen sııaqty. Degenmen, men sol basshy­lyqtyń atyna ókpe nemese renish aıtýdan aýlaqpyn. Tek naz retinde bir aýyz sózim bar. Jaqynda men Elbasymyz N.Nazarbaev jóninde jazylǵan «Kemeńgerlik qupııasy» atty kitapty oqyp shyqtym. Ǵaıyptan taıyp, el tizginin ustaǵan bir aqylsyzdaý han baq pen taqtan basy aınalyp, qııaldanyp otyryp, eldegi qart kisilerdiń bárin masylǵa sanap, jasy 60-tan asqandardyń basyn alýǵa buıryq beredi. Jar­lyq oryndalmasa basy ketetinin biletin bas ýázir eldegi qarttardyń bárin qyryp salyp, tek óz ákesin óltirýge dáti barmaı, sandyqta ty­ǵyp ustap, jurt basyna kún týǵan almaǵaı­yp zamanda tyǵylyp jatqan qarttyń aqyly­men búkil el aman qalypty. Osyny bilgen han sonda óz qateligin túsinip: «Qaıran qarttarym-aı, qadirlerińdi bilmeppin-aý, masyl emes, asyl ekensińder ǵoı», degen eken. Osy ańyzdy estı otyryp, Nursultan Ábishuly: «Qarty bar eldiń – qazynasy bar», dep oı túıedi. Bizdiń qalalyq sotta da qazyna qarttar bar­shylyq edi. Solardyń bireýinen de jumystan ketpeýdi, eń bolmasa zeınetkerlik jasqa deıin shydaýdy suraǵan basshy bolǵan joq. Bul qadirimizdiń qashqany emes pe? Bizder, Almaty qalalyq sotynyń otstavkaǵa shyqqan sýdıala­ry óz tańdaýymyzdy jasadyq. Biraq osy sheshimdi qabyldaǵan kezde keleshekte nemen aı­nalysatynymyzdy oılamappyz. Degenmen, bo­la­ry bolyp, boıaýy sińgen dúnıe ǵoı, shırek ǵasyrdaı sot shekpenin kıgen soń sottyń atyna aıtylyp jatqan sózderge eleńdep otyramyz. Jaqsy sóz estisek qýanamyz, jaman pikir aı­tylsa renjip júrgen jaıymyz bar. Ásirese, kóńilge medet tutarymyz, Joǵarǵy Sot tizginin qolyna alǵan Bektas Beknazarovtyń bilimdi, hám adamgershilikti adam ekendigi. Syrttan bolsa da tileýles bola júrip, onyń atqaryp jat­qan jumystaryna kóńilimizdiń kónshıtini de ras. Meniń joǵaryda naz retinde aıtqan sóz­derim­di sot basshylyǵy durys túsinedi ǵoı dep oılaımyn. «Sý ishken qudyǵyńa túkirme», degen qaǵıdatty berik ustaıtyn óz basym, qashanda sot salasynyń bedeli tómendemesin degen nıettemin». Burynǵy sýdıanyń nazy retinde aıt­qan bul sózderiniń astarynan bir-aq nárseni ań­ǵarýǵa bolady; onyń ózi ardager sýdıalary­myz­dyń otstavkaǵa ketýin «qysqartý» isine aralas­tyrmaı, óz joly, óz jónimen jasap, jeke-dara syı-qurmetpen shyǵaryp salǵanda durys bolar ma edi, degen pikir sııaqty. Sot salasyndaǵy qysqartý máselesine baı­la­nysty depýtat Berik Bekjanovtyń da pikiri bar: «Árıne, qoǵamda sottar tek konstı­týsııa­lyq zańda kózdelgen negizdermen bosatylýy kerek degen pikirler aıtylýda. Bul jerde myna máseleni uǵyp alǵan durys. Qyzmetten bosatý men qyzmetten qysqartý ekitúrli jaǵdaı. Sondyqtan jumys istep turǵan qyzmetten bosatý men ol qyzmet ornyn joıý máselesiniń jer men kókteı aıyrmashylyǵy bar ekenin uǵyp alý kerek. Osy qysqartý saldarynan sotta qaralatyn ister sany kóbeıýde. Máselen, 2010 jyly aýdandyq sottar barlyǵy (azamat­tyq, ákimshilik, qylmystyq) 861 941 is qarasa, 2011 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda bul kórsetkish 380 730 iske teń bolyp otyr. Qazirgi tańda naqty qyzmet atqarýshy aýdandyq sýdıalar sanyna (1653) bólsek, ortasha aýyrtpalyq aıyna 38,3 iske teń bolyp otyr. Onyń ústine Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń aýyrtpalyǵy 70-80 iske teń. Negizi joǵaryda aıtyp ótkenimiz­deı, jumystyń kóp, al qyzmetshiniń az bolýy bul ónimniń sapasyna da áser etpeı qoımaıdy. Sondyqtan sýdıalardyń shtatyn kóbeıtý kerek. Alaıda, kadr irikteý máselesine kelgende óte uqypty da, tııanaqty bolý shart. Sebebi, sýdıanyń bilikti, adal jáne taza bolýy jalpy sýdıalyq korpýstyń kásibı bolýyna áseri mol. Bul óz kezeginde azamattar men zańdy tulǵalar­dyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirip, olardyń memlekettik bılikke degen senimin ulǵaıtatyny sózsiz». «Sýdıalardy qysqartý sot júıesine jasa­ǵan qııanat dep bilemin», dep ashy da bolsa aqı­qatty aıtqan Almaty qalalyq sotynyń sýdıa­sy Márııam Qarabaevanyń «qyzmetten qys­qar­tý men qyzmetten bosatýdyń eki túrli jaǵ­daı ekenin» sypaıylap jetkizgen depýtat Berik Bekjanovtyń, «alpystan asqandardy qysqar­tý emes, olardy jón-josyǵymen otstavkaǵa shyǵaryp salý kerek» ekenin naz retinde jetkizgen Adaıbek Beıimbetovtiń pikirlerinde áralýandylyqtyń bar ekenin kórdik. Aıtylǵan pikir deımiz be, ókpe-renish deımiz be, naz deımiz be, qalaı aıtsaq ta aıtylyp qalǵan bul áńgimelerdiń astarynda aqıqat jatqany ras. Bireý artyq aıtar, endi bireý kem aıtar, másele onda emes, negizgi másele – sol áńgimeniń aıty­lýynda. Eń bastysy, osy máselelerdi olardyń aıta alǵandyǵynda der edik. Respýblıkalyq bir basylym: «Árıne, jańa tór­aǵaǵa eldiń sottarǵa degen senimin qaıtarý ońaı­ǵa soqpasy anyq», dep jazypty. Túsinik­siz­deý tujyrym sııaqty. Olaı deıtinimiz, jalpy jurt­tyń sot júıesine degen senimi basy bútin jo­ǵala qoıǵan joq. Kóptegen kemshilikterdiń anyq­talǵany ras. Degenmen, odan sot júıesi bat­paqqa belshesinen batyp qalǵan eken degen pikir qalyptaspaýy tıis. Eń bastysy, bul álde­kimder aıtyp júrgendeı, daǵdarys ta emes. Joǵarǵy Sot tizginin qolyna alǵan Bektas Bek­na­zarovtyń «Negizinen bizdiń elimizde álemdik standartqa sáıkes keletin sot júıesi qurylǵan. Bul respýb­lı­ka­da­ǵy sot júıesiniń ýaqyt tala­byna sáıkes jumys isteı alatyndyǵyn bildiredi» deýi sondyqtan. Joǵarǵy Sot tóraǵasy Bektas Ábdihanuly «Egemen Qazaqstan» basylymyna bergen suhbatynda: «Sot júıesiniń búgingi jaǵdaıyn toqyraýdaǵy kúı dep eseptemeımin. Bul jaǵdaı júıeni zaman talabyna sáıkestendirýdi qajet etip turǵan alǵysharttar. Elbasy tapsyrma­laryna sáıkes, biz qazirgi kúngi qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge baılanysty talpynys jasap jatyrmyz», deıdi. Munyń ózi bul júıege kelgen jańa bas­shynyń bul qyzmetke kezdeısoq emes, kerisinshe úlken maqsatpen kelgenin bildiredi. Kópten at­ ústinde kele jatqan Joǵarǵy Sottyń sýdıa­sy qyzmetin atqarǵan, birneshe oblystyq sot­tyń tizginin ustaǵan, elimizde tuńǵysh qurylǵan Qarjy sotynyń tuńǵysh tóraǵasy qyzmetin atqarǵan Bektas Beknazarovtyń Joǵarǵy sot tiz­ginin qolyna alýy áldeqandaı áńgimeniń óze­gi bola qoıǵan joq. Mádenıetti hám sypaıy, bilimdi, hám bilikti azamattyń bul laýazymǵa laı­yq­ty ekeni de ras. Degenmen, sot júıesinde bedeli de bar, abyroıy da kem emes burynǵy tór­aǵa M.Álimbekov qaı jerden súrindi? Bilimi tó­men, biligi az ba edi? Uıymdastyrý qabileti nashar ma edi? Joq. Ol kisiniń boıynda da tór­aǵaǵa laıyq barlyq qasıetter tabylatyn. Degenmen, Joǵarǵy Sottaǵy alty sýdıanyń bir merzimde jazyqty bolýy sot júıesi úshin de, M.Álimbekov úshin de aýyr soqqy boldy. Osy­ǵan baılanysty óz pikirin bildirgen jańa tór­aǵa Bektas Beknazarov bylaı deıdi: «Meniń oıym­sha, sot júıesinde mundaı óreskel jaǵ­daı­dyń oryn alýyna negizgi sebepterdiń biri – sot júıesi jumysynyń durys qalyptastyryl­maýynan boldy». Bektas Ábdihanulynyń meń­zep otyrǵany, Joǵarǵy Sot respýblıka boıyn­sha barlyq isterdi óz qushaǵyna jıyp, qadaǵa­laý alqalary men sot aktileriniń zańdylyǵyn tekserýge umtylýy. Sodan Joǵarǵy Sotqa eldiń túkpir-túkpirinen aǵylǵan adamdardyń birqatary tanys izdeýge kóshti, birqatary sýdıa­nyń isti saraptaý barysynda oǵan yqpal etý amaldaryn qarastyrdy. Bireý istiń zań jo­lymen sheshilýin qalasa, ekinshisi zań talap­taryn aınalyp ótýge tyrysyp baqty. Bul áre­ketter de keıbir sýdıalardy zańsyz tirlikterge barýǵa ıtermeleıtini shyndyq. Sýdıa sotqa óz zańdy múddelerin qorǵaýǵa kelgen tulǵalar men tek sot zalynda ǵana kezdesýi kerek. Munyń bári zańnama men sýdıalyq ádep (etıka) kodek­si­niń talaptaryn saqtaýdan týyndaıtyn nárse. Osy oraıda, myna anyqtamaǵa nazar salyp ót­kenimiz artyq bola qoımas. Sońǵy bes jyldyń ishinde respýblıka boıynsha 744 sýdıa tártiptik-bilik­tilik alqalarynda jaýapkershilikke tartylǵan. Bul elimizdegi barlyq sýdıalardyń 40 paıyzyn quraıdy eken. Osydan-aq paıym­daı berińiz. Sot júıesi óz músheleriniń jumy­syna, tártibine qatysty qandaı talaptar qoıyp otyrǵanyn. Keshegi keńestik kezeńde «bárin de kadr sheshedi» degen qaǵıda qalyptasqan bolatyn. Osy bir qanatty sóz búgingi kúni de kúshin joıa qoımaǵany anyq. Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy kadr máselesi týraly óz oıyn bylaı órbitedi: «Kadr tańdaý máselesi halyq úshin ashyq bolýy qajet. Qazirgi kúni Joǵarǵy Sot aýdandyq, ob­lystyq sot deńgeıinde bos jumys oryndaryna úmitti sýdıalardyń, sýdıalyqqa úmitkerlerdiń aty-jónderi, bilimi men jumys tájirıbesi kór­setilgen tolyq aqparatty buqaralyq aqpa­rat quraldary arqyly taratyp, osy másele boı­ynsha qoǵamnyń pikirin bildirýge baǵyttalǵan birshama sharalardy júzege asyrýda». Eger, Bektas Ábdihanulynyń aıtyp otyrǵan osy sha­ralary oryndalar bolsa, sóz joq sot sala­syn­daǵy kadr tańdaý máselesi oń ózgeristerge qol jetkize alar edi. Bul jaǵdaı sýdıalyq qyzmet­ke bilimdi ári bilikti, ar-ojdany taza adamdar­dyń kelýine yqpal eteri sózsiz. Al osy kúnge deıingi júrgizilip kelgen kadr tańdaý másele­sinde jasyratyny joq, tamyr-tanystyq, bar­maq­basty, kózqystylyq sııaqty keleńsiz áreket­terdiń oryn alǵany jasyryn emes. Ná­tıjesinde, boıynda kemshiligi kóp, saýatsyz ári jaltaq sýdıalar paıda boldy. – Joǵaryǵa, ıaǵnı, basshysyna jaltaqtap turatyn sýdıa esh ýaqytta jeke ózi sheshim shyǵarýǵa bata almaı­dy, – deıdi osy másele týraly pikirin bildirgen Joǵarǵy Sot tóraǵasy, – mundaılar úshin aldyna ádildik izdep kelgen adam taǵdyry emes, óz basynyń qamy artyq. Joǵarǵy Sot tóraǵasy retinde birneshe ret, jalpy 60-qa jýyq aza­matty jeke qabyldadym. Qabyldaý barysynda shaǵymdanýshylar keıbir jergilikti sýdıa­lar­dyń qyzmetine kóńili tolmaıtyndyǵyn aıtyp, aǵynan jaryldy. Onyń sebebi nede? Meniń oıymsha, – deıdi Bektas Ábdihanuly, – onyń sebebi naqty bir sýdıa sózge sheshen, saýatty, sot úrdisin jaqsy uıymdastyra alady delik. Sóıte tura ol sýdıa dúnıequmarlyq, paraqorlyq sekildi jaǵymsyz qasıetterdiń ıesi bolýy da múmkin. Al endi boıynda qanshalyqty dáreje­de adal­dyq, ımandylyq, kishilik pen kisilik bar? Eger bul qasıetter bolmasa, onda mundaı adam­dardyń esh ýaqytta sýdıalyqqa, ıaǵnı adam­nyń taǵdyryna tórelik etýine jol bermeý qajet... Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń osy pikirin Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zań­geri, qurmetti sýdıa, zań ǵylymdarynyń dok­tory, professor Beket Turǵaraevtyń pikiri de naqtylaı túsetini baıqalady. Osy máselege qatysty bizben áńgimesinde Beket Turǵarauly bylaı deıdi: «Kadr máselesi qaı kezeńde bol­masyn, qandaı formasııada ómir súrmeıik, memlekettik júıeniń negizi bolyp eseptelinedi. Kadrlardyń durys jumys isteýi, olarǵa durys baǵyt-baǵdar berilýi osy kadrlyq jumysqa baılanysty. Biz Sýdıalar odaǵynyń IV sezin­de jasalynǵan baıandamada: «Dertti qoǵamda deni saý sot qurý múmkin emes», dep pikirimizdi ashyq aıtqan edik. Olaı deýimizge qoǵamnyń barlyq salasyn qamtyǵan, ıaǵnı tómennen tóbege deıin jalǵasqan jemqorlyqqa qatysty aıtylyp edi. Sondyqtan qoǵamdy osy dertten aıyqtyrmaı, ádildikti aıtatyn ádil sot qura almaımyz. Negizinen basshylar osy jumysty durys uıymdas­tyryp, retteýge umtylys jasaýda. Nátıjeden góri irkilistiń bary baıqalady, degenmen silkinis te joq emes. Sot júıesiniń jumysyn halyq qalaǵandaı etip uıymdastyrý úshin bilikti ma­mandardy bilgir basshylar tańdaýy qajet. Bizde Joǵary Sot keńesi bar. Ol sot sala­syndaǵy búkil kadr máselesin sheship otyratyn oryn. Osy organǵa tıisti múmkindikterdi memleket tarapynan sheship berip quzyryn keńeı­tip, quramyn turaqty jumys isteıtin múshe­ler­men jasaqtap, aılyq alyp jumys isteıtin, belgili músheleri bar, ómirlik tájirıbesi, kadr tańdaýda iskerlik qabileti bar, qoǵamda abyroı-bedeli Joǵarǵy sot salasynyń bilikti-bilgir mamandarynan qurasa memlekettik júıege aınaldyrsa, olar tek qana kadrlardy daıarlaýmen, tańdaýmen, ornalastyrýmen jáne osy máse­lelerdi qadaǵalaýmen aınalysatyn bolsa durys nátıjege qol jetkizer edik. Qazirgi Joǵary Sot keńesi ondaı talaptyń deńgeıinen kórine almaı otyr. О́ıtkeni, onyń búgingi mindeti laýazymdy tulǵalardyń bas qosyp, máji­liste maquldasýdan artyq is bitire almaı otyr­ǵandyǵynda. Álsiz qurylymdy jetildirý qajet. Álemdik tájirıbede sot salasynyń táýelsizdigi men tazalyǵyn kadr­men qamtamasyz etetin sot keńesteri jumys isteıdi. Ondaı elderde sottyń sońynan atyna kir keltiretin jaǵymsyz jaǵ­daı­lar kezdespeıdi. Biz de osyndaı jaǵdaıǵa qol jetkizýimiz kerek. Elimizde sot salasynyń jumysyn retteıtin zań bar. Bir qaraǵanda, tamasha zań. Sol zańda jazylǵandaı, sýdıalarǵa táýelsizdik berilse, sol táýelsizdik qorǵalsa, kadrlar sol zańda kór­setilgendeı tańdalsa, biz kóp nársege qol jet­kizgen bolar edik. Al is júzinde sol zańmen taıtalasqan qaǵaz betine túspegen júıe qa­lyptasqan. Sol júıe zańnyń astynda turyp, áreketin zańdylyqpen búrkemelep otyrady. Sýdıanyń is sheshýine aralasý, táýelsizdigine qol suǵý – onyń táýelsizdigine jasalǵan qııanat. Ádildikten aýytqýǵa ákep soǵatyn jol. Erik-jigeri tómen, óz táýelsizdigin qorǵaı almaıtyn sýdıa yqpaldynyń yǵyna jyǵylady. Osydan sot ádildigi tazalyqpen atqarylmaıdy. Bul aıtyp otyrǵanymyz ómirde oryn alǵan, qalyptasqan dástúr. Osyny joımaıynsha, sot bıligi taza­lyq tarazysyn teń tartyp otyr dep aıta al­maı­myz. Is qaraýda óz bilim-jigeri men táýel­siz­digin qorǵaı otyryp, batyl sheshim shyǵaratyn, ar-ojdanyn aıaqqa bastyrmaıtyn sýdıa bolý kerek. Bas shulǵı beretin jaǵympaz, jaltaq, ózin qorǵaı almaıtyn, óziniń oıymen emes, basqa­nyń basqarýymen jumys isteıtin sýdıalardan arylýymyz kerek... Búkil sanaly ǵumyryn sot júıesine, sýdıa­lyqqa arnap kele jatqan tájirıbeli zańger Beket Turǵaraulynyń aıtqan pikirleri joǵary jaqtaǵy laýazym ıelerine jeter bolsa, nur ústine nur. Sol salaǵa eńbegi sińgen, sol salada ósip-óngen, sol júıege jany ashıtyn adam­nyń osy bir pikirlerdi tyńdar qulaq, uǵar júrek bolsa jáne osy bir ashy da bolsa aqıqat oılar júzege asar bolsa táýelsiz elimizdiń táýelsiz soty bıik belesterge shyǵar edi, degen oı ǵoı bizdiki. Basshyǵa minez qajet. Minezi joq basshy ózi basqarǵan salany ońdyrtpaıtyny ras. Osy oraıda Joǵarǵy Sot tóraǵasy Bektas Beknazarov týraly ártúrli áńgimeniń bolýy múmkin. De­genmen, ony biletin, ony tanıtyn áriptes­teriniń arasynda ony shyn qurmetteıtinder kópshilik. Olaı deıtinimiz, osy tóraǵalyqqa deıin qaı jerde, qandaı qyzmet atqarmasyn ol óziniń sońynan jaman sóz ertken adam emes. Búgingi laýazymǵa deıin Bektas Ábdihanuly atyna syn, zatyna min túsirmeı keldi, deıtin pikirdegi adamdar kóp. Qajet jerinde qattyraq aıta alatyn minezi de baıqalyp qalady. Máse­len, jaqynda ol oblystyq sot tóraǵalarymen bolǵan bir jınalysta: «Qurmetti oblystyq sot tóraǵalary, eger Joǵarǵy Sot tóraǵasy usy­nys bildirse, bul usynysqa qurmetpen qara­ǵan­daryńyz jón. Eger úmitker laıyq bolmasa, ony ashyq aıtyńyzdar. Al sol úmitkerlerge «saǵan bul jerde ne bar, sen munda nege keldiń, bul jerde sen ne joǵalttyń?» deıtindeı suraqtardy endigári estimeıtin bolaıyn. Olaı bolmasa, mundaı suraqtardy men sizderge qoıatyn bolamyn», deýi Bektas Ábdihanulynyń prınsıpshildigin ǵana emes, onyń minezsiz emes ekendigin de baıqatyp tur. Jalpy, qaı dáýirde de sot salasynyń «qulaǵy shýlamaǵan» kezi bolǵan emes. Sonaý toqsanynshy jyldardyń ortasynda Joǵarǵy Sot­tyń tóraǵasy bolǵan Malahovtyń masqaralyqpen qyzmetten ketýi, odan keıingi tóraǵa M.Nárikbaevtyń kezinde úlken aıǵaı-shý bolmaǵanymen, sot júıesinde aıtarlyqtaı ózgerister kórinbegeni, odan bertinde tóraǵa M.Álimbekovtiń kelýinen ketýi tez bolǵany sol kezde, sol kezeńderde túrli áńgimeniń ózegine aınalyp otyrdy. Olaı bolsa, sot júıesi tóńireginde bolyp jatqan búgingi áńgimelerdi de qalypty jaǵdaı dep tú­singenimiz jón. Qaı nárseniń de eki jaǵy bolatynyn eskersek, sot salasynyń da kúngeıi hám kóleńkeli jaqtary bar ekeni ras. Eń bastysy, osy saladaǵy qa­lyptasqan búgingi ahýal áldekimder aıtyp júrgendeı, daǵdarys emes, qordalanǵan problemalardy sheshýge talpynys dep túsingenimiz jón shyǵar. Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy Bektas Beknazarovtyń: «Elimizdiń sot júıesi qysyltaıań shaqty ótkerip, izgiliktiń úmit jibin qaıta jalǵady. Sot júıesi ózgerýde», deýiniń ózi bul salany ıgi ózgeristerdiń kútip turǵanyn baıqatady... Erkin QYDYR, Sharafaddın ÁMIR.