Komsomol qyzmetine jańa kelgen kezim. Frýnze (Bishkek) qalasynda búkilodaqtyq jas qyryqtyqshylar sleti ótetin bolyp, Qostanaı oblysynyń ókilderin basqaryp barýdy oblystyq komsomol komıteti maǵan júktedi. Respýblıka boıynsha bizdi Qazaqstan LKSM Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy bastap bardy. Bastap bardy demese, ol jigittiń bizde múlde sharýasy bolmaı ketti. Biz ony, ol bizdi kórmedi. Sonymen ózimizge mindetti sharalarǵa qatysyp, Almatyǵa oraldyq. Endi Qostanaıǵa qaıtaıyq desek, bılet joq. Sol kezde ushaqqa bılet alý, qonaq úıge ornalasý óte bir qıyn is bolatyn. О́zimiz olaı-bylaı baıqap kórip edik, retin keltire almadyq. Qonaq úıler jolatpady.
Tapsyrys berilmegen. Tanys-bilisterge qonaqtap, qasymdaǵylardyń mazasy kete bastaǵan soń: «Ne de bolsa SK komsomolǵa baraıyn», – dep sonda jettim. Keıin respýblıkaǵa belgili úlken qyzmetker bolǵan, sol kezde Ortalyq komıtette qyzmet isteıtin bir jigit jaǵdaıymyzdy bilgen soń: «Júr, О́zekeńe kirgizeıin, ol kisi qazir-aq máseleńdi sheship beredi», – dep aldy-artqa qaratpaı jeteleı jóneldi.
Birinshi hatshynyń bólmesiniń esigin ashyp kire bergennen ústeldegi qobyraǵan qaǵaz, fotolar, kózge tústi. О́zekeńniń qolynda qaıshy. Birden álgi jigitke dúrse qoıa berdi. Ol qıpaqtap qaldy. Men ne isterimdi bilmeı, keıin sheginip shyǵyp ketpek bolyp edim: «Qaıda barasyń, otyr!» – dedi. Shamasy, álgi jigit berilgen bir tapsyrmany durys oryndamaǵan syńaıly. Aıtaryn aıtyp bolǵan soń oǵan bara ber dedi de, maǵan qarap: «Basyńdaǵyń nemene?!» – dedi. Qyrǵyzdar bir-bir aq qalpaq kıgizgen, Arqadaǵy bizge ol kezde bul tańsyq bolatyn. Men birinshi hatshyǵa sol qalpaqpen kirip kelippin. Jalmajan qalpaqty qolyma alyp, jaǵdaıymdy aıttym.
– Delegasııa basshysy bar emes pe, sol bárine jaýapty edi ǵoı?
– Ol kisiniń bizde sharýasy bolmaı ketti.
– Áı, sol da bir... – dedi de, Brotty (sol kezde komsomolda qarjy sharýashylyq jaǵyn basqaratyn) shaqyrdy da, qonaq úı, bılet, kólik jáıin sheshýdi tapsyrdy. Sol kúni ushaqqa bılet alyp, qonaq úıge qonyp, erteńgisin arnaıy máshıne kelip, áýejaıǵa aparyp saldy.
Bul О́zaǵańnyń, О́zbekáli Jánibekovtiń aldyn alǵash kórýim. Qaıshylyqty kózqarasta kettim. Ana jigitke meniń kózimshe sonshama urysqany birtúrli kórindi. Al bizge jasaǵan jaǵdaıy múlde basqa. Qatal kisi-aý dedim ishteı.
Keıin bilsem, О́zaǵańnyń bul da kúıdim-jandym jumys istep jatqan bir tusy eken. Komsomoldyń odaqtyq sezine daıarlyq ústindegi kezi, Qazaqstan jastarynyń ómirin beıneleıtin stend jobasymen otyr eken.
Keıin respýblıka komsomol uıymynyń talaı sharalaryna qatysyp júrgende mundaı aǵattyq esh bolǵan emes. Qarsy alý, qonaq úıge ornalastyrý, bılet alý degen sóz bolmaıtyn, bári daıar, minsiz atqarylatyn, barlyq deńgeıde tártip bolatyn. Jıyndar sondaı tartymdy, qyzyqty, paıdaly bolatyn. Sol kórgenderimizdi jergilikti jerde júzege asyrýǵa umtylatynbyz. Sondaı jıyndarda bizdi mindetti túrde teatrlarǵa, murajaılarǵa, kórmelerge aparyp, el mádenıetimen tanystyratyn. Opera jáne balet teatrynyń bir qoıylymynan shyqqanymyzda, orys jigitiniń: «Qazaqta mundaı mádenıet baryn bilmeppin», – degenin de estigenbiz. Bul О́zekeń isiniń maqsatty sharýa ekenin sonda uqqanbyz. Oıyn-saýyq úshin ǵana emes, ult mádenıetin kórsin, bilsin, túsinsin degendik eken.
Men 1965 jyly aýdandyq komsomol komıtetin kúısiz jaǵdaıda qabyldadym. Kólik qırap bitken, ústel, oryndyqtardyń ózi tozyǵy jetken, seıf atymen joq. Komsomol bıletin aýystyrý naýqanyna baılanysty Qostanaıda О́zaǵańnyń qatysýymen arnaıy pleným boldy. Sol kezde oblystyq komıtette sektor meńgerýshisi, ári osy bılet aýystyrýǵa jaýapty Muhambetqalı Aısın (keıin aýdandyq, oblystyq deńgeıde basshylyq qyzmetterde boldy): «Jaǵdaıyńdy tartynbaı aıt. Birinshi hatshy estisin, áıtpese, mynalar saǵan eshteńe bóletin emes», – degen soń, sóz tıgende bárin jaıyp saldym. О́zaǵań sol joly bizge jaǵdaı jasaýdy eskerte ketti. Artynan oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Petr Chernyshtyń: «Osyny meniń ózime aıtpadyń ba?!» – degeni de esimde. Ne kerek, kóp keshikpeı-aq Qostanaıdan arnaıy túrde keńse jabdyqtary jetkizildi. «Gaz-69» (sol kezdiń táýir kóligi) jeńil máshınesi berildi. Qostanaıdan 500 shaqyrym, ári jolsyz óńirde jatqan aýdanda keńse múlikteri, ásirese, ústel, oryndyqtar tapshy, tabylmaıtyn zat esebinde bolatyn. Bir jarylqanyp qaldyq.
Jalpy, oblystyń ońtústik óńirindegi qazaq aýdandarynyń jastar uıymdaryna durysyraq kóńil bóline bastady. Buryndary oblystyq komsomol komıtetinen bul óńirlerge eshkim kelmeıtin, osy jaqtaǵy jaqsy ister elenip, aıtylyp, tájirıbe taratylmaıtyn. Endi oblystaǵy birinshi hatshydan bastap bári oqtyn-oqtyn kelip, kórip, eldi-jerdi tanyp, baǵalaı bastady. Bul Tyń ıgerýdiń dabyly basylyńqyrap, kelginbaılardyń jergilikti jurtty moıyndaı bastaǵan shaǵy bolatyn. О́zaǵań sol zamanda Qazaqstan jastary arasynda shynaıy jetekshi, bedeldi kóshbasshy boldy. Ol búkilodaqtyq lenınshil kommýnıstik Jastar odaǵynyń Ortalyq komıtetiniń bıýro múshesi bolyp, odaqtyq deńgeıde tanylǵan jastar jetekshileriniń birinen sanaldy. Odaqtyq minberden keleli másele kótere aıtqan sózderine tánti bolatynbyz. Zamanynda qazaq jastaryna bul úlken maqtanysh-ty.
О́zaǵań, mine, sol shaqta-aq el-jurttyń senimine bólenip, úmitti tulǵasyna aınalǵan-dy. Ol kisiniń anda-mynda aıtqan sózderin, Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq komıtetindegi hatshylarmen kelispeı qalǵan jaǵdaılaryn óz ortamyzda qupııalap aıtyp, pikir alysatynbyz, rıza bolatynbyz.
Men 1970 jyly komsomol jumysynan Almaty Joǵary partııa mektebine kettim. 1972 jyly Torǵaı oblystyq partııa komıtetine joldandym. Úgit-nasıhat bólimine nusqaýshylyqqa, týra О́zaǵańnyń qaraýyna top ete qaldym. Jańadan ashylǵan Torǵaı oblysyna ıdeologııalyq jumys jónindegi hatshy bolyp barǵan О́zaǵańnyń dalany dabyldatyp jatqan kezi. Qorqyp ta, senip te kele jatqanym О́zaǵań. Basqa eshkimdi bilmeımin.
Birden О́zaǵańnyń aldyna bardym. Jyly qarsy alyp, mán-jáıdi túsindirip, sát tiledi. Birinshi hatshy Saqan Qusaıynovqa telefon soǵyp, kirýge kelisim alyp, meni ózi ertip apardy. Ol kisiniń aldynan ótip, jumysqa kiristim. О́zaǵańa esh jerde baspanam joq, Almatyda otbasymmen páterde turyp oqydym dep jaǵdaıymdy aıttym. On úsh kúnde úsh bólmeli úı bergizdi.
Jumysqa jegedi, qolynan birdeńe keledi-aý degen azamattardy kóbirek mańynda ustaıdy. Talap qatty, jumys tek joǵary sapada oryndalýy kerek. Qaraýynda bolǵan adam ysylyp ta, tóselip te, tanylyp ta shyǵady. Kóp adam О́zaǵańnan qorqatyn. Qyzmetinen emes, syılaǵandyqtan, qabiletine súıingendikten qorqatyn. Syılap qorqý, bul qurmettiń eń shyńy bolsa kerek.
Iá, О́zaǵańnan qorqatyndar eki túrli edi. Biri qyzmetinen bolsa, biri qurmetteýden-di. Qyzmetinen qorqatyndar ol kisiden úrkip júrse, qurmetteıtinder О́zaǵańnyń tarpańdyǵyn eleń qylmaı, tapsyrmasyn oryndaýǵa qulshyna túsetin. Bir-birine ol kisiden qandaı «sybaǵa» alǵandaryn da búkpeı aıtyp, kúlisetin.
Ádette, ol kezde ıdeologııalyq hatshyny barlyq satyda «úshinshi sekretar» deıtin. Aýdan, oblys, Ortalyq komıtette de solaı. Osyǵan qatysty Qarekeń, Qarataı Turysovtyń bir ázili bar edi. Torǵaı oblysynda bastapqyda úsh-aq hatshy bolǵan. Olardy birinshi, ekinshi, úshinshi dep sanamalaıdy. Keıin ónerkásip jóninde tórtinshi shtat berilip, oǵan Qarekeń hatshy bolyp bekıdi. Otbasy áńgimesinde: Torǵaıdyń obkomyna tórtinshi hatshyǵa shtat berilipti, soǵan baratyn boldym, – degende anasy: Shyraǵym, tórtinshi hatshylyqqa bola sonsha alysqa nesine barasyń?! – degen kórinedi. Odan keıin besinshi, ıaǵnı qurylys jóninde hatshy qosyldy. E.Bashmakov degen kisi sol qyzmetten respýblıkaǵa ósti.
Osy kisiler: Saqan Qusaıynov, О́zbekáli Jánibekov, Qarataı Turysov, Maqtaı Saǵdıev (oblatkom tóraǵasynyń orynbasary bolǵan) Torǵaıdyń yrysy, baǵy bola bildi. Ol bir Torǵaı dalasynyń baǵy janǵan, baqyty ashylǵan zaman-dy. Torǵaı oblysyn kóterýge qazaq jeriniń bar túkpirinen azamattar jınalyp, bir atanyń balasyndaı yntymaqta jumys istegen tus edi-aý. Solardan talaı el tanyǵan kadrlar ósip te shyqty.
Saqan Qusaıynov О́zaǵańa qatty senim artty. «Men О́zbekqalıdaı saýatty emespin (osylaı ataıtyn), jumysshymyn. Barlyq saıası, mádenı máselelerdi О́zbekqalımen sheshińder», – degen sózin talaı estidik. О́zaǵań da oblysta erkin qımyldady. Álbette, bas paıdasyna, saýyq-saıranǵa emes, oblystyń mádenı ómirin órkendetýge kúsh saldy.
Instıtýt, ýchılıshe, tehnıkýmdar, balalar baqshalary men mektepter, kitaphanalar, kitap dúkenderin ashtyrý, mádenıet úılerin jabdyqtatý sııaqty jumystar qaınap jatatyn. Qalalyq partııa komıtetiniń qolaıly jerde turǵan úsh qabatty ǵımaratyn dizelep otyryp, oblystyq ólketaný murajaıyna alyp berdi. Bir kúni «Sherter» kóne aspaptar ansambli, bir kúni drama teatry ashylady nemese bir mádenı oryn jóndelip iske qosylady. «Torǵaı áýenderi» festıvali nemese ortalyqtan óner adamdary, aqyn-jazýshylar kelip, kezdesýler bolyp jatady. Ne kerek, oblystyń mádenı ómiri qaınap jatýshy edi.
Báriniń basy-qasynda tikeleı ózi júretin. Biraq men demeıtin, ol istedi deıtin kisi edi. Belgili «Taǵdyr taǵlymy» atty eńbeginiń ekinshi kitabynda elimizdiń ár óńirindegi murajaı qyzmetkerleriniń eńbekterine rızalyq baǵa bergen eken. Solardyń biri Arqalyqtaǵy oblystyq ólketaný murajaıynyń sol kezdegi dırektory Raısa Ilııasova týraly: – «Joqtan bardy qurastyryp, qazaq oıý-órnegin, tańbaly belgilerdiń evolıýsııalyq damýy arqyly úsh myń jyldyq mádenı tarıhy bar eldiń bolmysyn shyǵarý úshin bir jaǵynan eksponat, san túrli derekti qujattar jınaýǵa týra kelse, ekinshi jaǵynan olardy mýzeı ekspozısııasyna laıyqtap ornalastyrýdyń bar taýqymeti osy bir názik jandy, op-ońaı jarqattanatyn, sózi men tyndyrǵan isiniń arasynda alshaqtyq bola bermeıtin qarapaıym qazaq áıeliniń úlesine tıgen edi. Onyń bar is-qareketi ózi basqarǵan ujymdy naqtyly isterge jumyldyra biletinimen, sheshimin tabý qıyn-aý degen máselelerdiń ózine de yńǵaı tabys izdestire túsetinimen erekshelenetini – belgili geolog-ǵalym Alan Medoevpen, mýzeıdiń óz arheologi Vladımır Logvınmen aqyldasa otyryp, «Saqtan Qazaqqa deıin» dep atalǵan mýzeı ekspozısııasyn qurǵanda san qyrynan kórindi» (73-74 b.), – dep jazdy.
Ras, osy murajaıdy qalyptastyrýda Rysjannyń (Raısa) eńbeginiń aıtarlyqtaı bolǵandyǵynda, sóz joq. Degenmen, osy oraıdaǵy qyrýar jumystyń jetekshisi de, beınetin kótergen de ózi ekenine kýámin. Jumys bólmesine talaı ǵalymdar men mamandardy shaqyryp, taldap, talqylap, jan-jaqqa telefondap, surastyryp, keńesip, jıi-jıi murajaıda bolyp, keı jumystaryna ózi qolma-qol aralasyp ketip jatýshy edi. Mańaıyna kelip qalǵan adam bolsa, olardy da jegip jiberetin.
Torǵaıdyń óner adamdary: teatr, fılarmonııa, ansambl ártisteri, aqyn-jazýshylary, sazgerleri, ǵalymdar men ustazdar О́zaǵańdy qamqor ákedeı kóretin, senetin, arqa súıeıtin. Peıil keńdigi solardyń bárine jetip jatatyn.
Arqalyqta teatr mádenıetin kóterý de ońaı bolǵan joq. Drama teatryna bir Mádenıet úıin qaıta jabdyqtatyp, Taldyqorǵanǵa bólingen Shepkınniń bir jylǵy qazaqstandyq túlekterin Torǵaıǵa buryp ákelip, óner shymyldyǵyn ashtyrǵanda el bir dúr silkinip edi. Teatr ártisteriniń bárine kelgen bette úı bergizdi. Jaǵdaılaryn bilip, qamqor bolyp júrdi.
Túrkistandaǵy Áziret Sultan qoryǵynda murajaı uıymdastyrǵan kezinde, shamasy bul Mádenıet mınıstriniń orynbasary bolǵan kezi bolsa kerek, oblystyń basshylyq jumystaryndaǵy keıbir kisilerdiń marǵaýlyǵyna renjip: «Shymkentte obkomǵa hatshy nemese oblatkomǵa orynbasar bolsam, men, árıne, bir aıǵa jýyq merzimde Túrkistanǵa kem degende úsh-tórt ret kelip ketken bolar edim. Al mádenıet basqarmasyna bastyq bolsam, osynda qonyp-túnep jatqan bolar edim», degen eken. Ras, sóıter edi. Talaı solaı jumys istegen de ǵoı. Tipti, buǵan sol murajaıdy uıymdastyrýda 28 kún boıy sonda bolǵandyǵy da dálel-aý. Qazirgi vıse-mınıstrlerdi sondaı jaǵdaıda bir jetige de ustaı almassyz.
О́zaǵań qabiletti kisilerdi qatty qadirleıtin, al iske joq, shorqaq, oryntaqqa jabysqyshtardy unatpaıtyn. Oǵan kómektesýge, biri oń, biri sol qoly bolýǵa tıisti oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń mádenı jumystar jónindegi orynbasary Á.Dúısenov, oblystyq partııa komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi B.Shelokov degender oralǵy bolǵandary bolmasa, qolyn uzartýǵa jaramady. Olardan kóńili qalǵandyǵy sonsha, tipti iske qospaıtyn da boldy. Mundaı óz qalaýynan tys bopsamen júrgender az bolmaıtyn.
Bir kúni Shelokov meni shaqyryp: «Búgin osynda Esenov keledi, bir mekemeden «Ýazık» al da, aeroporttan qarsy al», – dedi.
– Qaıda túsedi?
– Jalpy, qonaq úıge barsyn.
– Ol kisi akademık, belgili ǵalym, qurmetti kisi ǵoı. Meniń bulaı qarsy alýym laıyqsyz, menen góri joǵaryraq qyzmettegi adam qarsy alǵany jón.
– Eı, ol ornynan túsip qalǵan, qazir akademııanyń prezıdenti emes, – dep qarap otyr.
Sodan О́zaǵańa baryp aıtyp edim: «Áı, sony... – dedi de – Jaraıdy, ózim retteımin. Men habarsyz edim, uıat bola jazdaǵan eken», –dedi. Sóıtip, Ǵylym akademııasynyń prezıdenttiginen túskenine bir aıdaı ǵana bolǵan Shahmardan Esenovti áýejaıdan ózi qarsy alyp, durys orynǵa jaıǵastyryp, qabyldaý jasattyryp, sharýasyn tyndyryp berip, attandyrǵan edi.
Ǵafý, Shámshi, Muhtar (Shahanov), Áset, Sákender kelgen kezde de olardy qýana qarsy alatyn. Qazaqtyń kóne aspaptaryn jınaýshy, belgili mýzyka zertteýshi Bolat Sarybaevqa qandaı qoldaý jasap, kómektesti deseńizshi. Talaı óner adamdary, ujymdar Torǵaı dalasynda at shaldyrǵan. Sonyń arqasynda Torǵaı talanttarynyń da kózi ashylyp, qanattanyp, túlegen-di.
Tynbaıtyn, ómirdi tundyrmaıtyn, jandandyryp, jańǵyrtyp, jarqyratyp júretin, tyndyrymdy kisi edi ǵoı О́zaǵań.
О́zaǵańnyń otbasy, joldas-joralary, sondaı-aq úzeńgilesterimen qarym-qatynasy týraly bilmeımin. Men ol kisiniń qaramaǵynda qyzmet istegen adam retinde, óz óremde ǵana kórip-bilgenimdi, ózimshe túıgenimdi aıtamyn. Álbette, soǵan oraı aıtarym da negizinen ózime qatysty jaılardan órbıdi. 1974 jyly onshaqty jyldaı qol úzip qalǵan mamandyǵyma oıysqym kelip «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń oblystaǵy tilshisi bolýǵa nıet ettim. Usynys burynǵy tilshi, redaksııaǵa bólim meńgerýshisi bolyp ornalasqan Bekbolat Ádetovten boldy. О́zaǵań qoldady. Obkomnyń kelisimi, minezdemesi kerek-ti. Minezdemege ózi qol qoıdy. Sol kezdegi «SQ»-nyń redaktory Sapar Baıjanov maquldady. Sodan bergi jornalshylyqtaǵy soqpaqty-soqtyqpaly jol О́zaǵańnyń sol kepildiginen arna tartady.
Sol kezde О́zaǵań anda barady eken, mynda barady eken degen habar jıi shyǵyp turatyn. Tek aıtylyp, basylyp qala berýshi edi. Budan keıin istegen qyzmetterin shynyn aıtsaq, olqysynǵanymyz da este. Bárin ultjandylyǵynan, joǵarydaǵy basqa ult ókilderimen pikirtalasynan, baqtalastarynan bolar-aý dep ózimizshe joramal jasaıtynbyz. Sóıtip júrgende Mádenıet mınıstri boldy degen habar jetip, oǵan ózimiz bolǵandaı-aq qýanystyq. Al Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolǵanynda «zaman bir jolǵa tústi-aý» destik, jaqsylyqqa baladyq.
О́zaǵań bul jaǵdaıdy kitabynda sál basqashalaý túsindiredi. Al meniń boljamymda bul da Máskeýdiń saıasaty ma deımin. Sebep, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin bılik pen halyq arasy, ult pen basqa ulttar arasy ashylyp ketti. Kolbın eldi baýrap ákete almady. Bossózdileý adam ekeni ańdala bastady. Juban Moldaǵalıev syndy jeke tulǵalar narazylyqtaryn ashyq aıta da bastady. Osy kezde bılik pen eldi jaqyndastyra alatyn tulǵa qajettiligi týdy. «Batyr – jaýgershilikte, sheshen – daýgershilikte», degendeı, sondaı kisiń sol shaqta eńbegimen elge tanylǵan О́zbekáli Jánibekov edi. Ony Kolbınniń qolpashtap, kótermeleýi de, usynystaryn qoldaýy da osy sebepti dep bilemin. Mundaı qabilet sol tusta Kolbınge de, Máskeýge de kerek-tin.
Al ult, qazaq ańsaýly bolatyn. Muny О́zaǵań sezinbedi deýge bolmas. Ol tek ózin kótermelemeý úshin, maqtanǵa salynbas úshin ózin ádeıi tejeı jazǵan bolsa kerek.
Degendeı-aq, О́zaǵań Naýryzymen, Qazaq tili qoǵamymen, óner adamdaryn qanattandyryp oıatýymen eldi silkindirip, eńse kótertip, tynys ashty.
О́zaǵań jan-jaqty bolatyn. Ǵalym, qalamger, tarıhshy, etnograf, ónertanýshy edi. Memlettik hám qoǵamdyq qaıratkerligi bir tóbe de, ǵalymdyq bilimpazdyǵy bir tóbe-tin. Tek ǵalymdyq pen qalamgerlikti tym kesh qolǵa aldy. Áıtse de, qundy mura qaldyryp úlgerdi. Az da bolsa, saz jazylǵan «Jolaıyryqta», «Ýaqyt kerýeni», «Taǵdyr taǵlymy» (eki kitap) t.b. shyǵarmalary keler urpaq kókeılerindegi kóp suraqtaryna jaýap tabar eńbekter bolyp sanalady.
Basqa ǵıbratty hám danalyq oılary bir basqa da, osy eńbekterindegi búgingi ózekti taqyryp tilge qatysty pikirlerine, tipti jeke sózderdiń mán-maǵynasyn ashyp, tyń qoldanys, sony mazmun berýine kánigi qalamgerler men til mamandarynyń ózderi de tánti bolardaı. «Tórkini rýshyldyqqa, taıpaǵa, júzge, jerlestikke, jikshildikke bólinýge aparyp soǵatynyna qaramastan, sol bes-alty sózden «dıalekt» jasap júrgen zertteýshiler de bar. Árdaıym bir-birimen molynan aralasyp, Altaıǵa jaý tıse-aq Atyraýǵa, kári Kaspııge deıin údere kóshetin, otbasyn quraıtyn kún týsa, ekzogamııalyq neke qatynasynyń talaptaryna saı qalyńdyǵyn genealogııalyq jaǵynan jeti atadan arǵy jerde ajyrasatyndardan izdestiretin qazaqta, kerek deseńiz, buryn jekelegen handyqtarda oqshaýlana ómir súrip kórmegen qazaqta dıalekt qaıdan bolsyn»; «О́mirimde bir-aq ret termınkomnyń májilisine qatysyp, taldyqorǵandyq bir azamattyń qaýyndy «dińke», qarbyzdy «qaýyn» dep jazǵyzǵysy kelip sharq urǵanyn da kórgenim bar. Sonda onyń aýylynda solaı aıtsa, búkil qazaq bolyp qaıtalaýy qajet pe?» («Taǵdyr taǵlymy») – degeni qandaı dáleldi, ómirsheń sóz. Ǵylymnyń ómirlik paıdasy úshin emes, tek ǵylymı ataq úshin shatpaqtaıtyn, ult keleshegine paıda-zııany qalaı dep tarazylamaı, óz múddesi úshin ǵana jan salatyndarǵa bul sabaq bolsa kerek.
Alaıda, ony bilýge, túsinýge de óre kerek. Olaı deıtinimiz, áli de qazaq sózinen dıalekt izdep júrgender joq emes. Orys til ǵylymy salyp bergen súrleýden shyǵar emes.
Bizdiń daǵdyly sóz qoldanys, sóz saptaýymyzda abaı degen sózdi saq bolý, saqtyq turǵysynda abaıla, abaı bol dep qoldanamyz. Al uly aqyn Abaı (Ibrahım) esimin ájesi erkeletip aıtqan eken degenge saıamyz. О́zaǵań osy sózdi: – «balanyń abaıynda qalyp qoıatyny bar»; «qaıtalanbas beıneler retinde jurttyń abaıynda máńgi qalyp qoıdy» degendeı oramdarda qoldanady. Bularda abaı sóziniń es, jad, sana, zeıin mánderi ashylǵan. Shamasy, bala Abaıdy ájesi «súıikti aqyldym-abaıym» dep erkeletken bolsa kerek.
Osy kitabynda «qajaǵaımen tańba basqandaı», «qajaǵaımen taıǵa tańba basqandaı» – dep bir-eki tusta qajaǵaı sózin qaıtalaı qoldanýymen onyń tildik qorymyzda barlyǵyn shegendeıdi. Yńǵaıtabys elektr qaǵanaqtary, kepteýil, «qurylys mádenıetiniń náregeıligimen» – degendeı kóne sózderdiń tyń oralymdardaǵy qoldanystary aınalymǵa enýge, sózdikterge qosylýǵa suranyp tur hám tıisti de. Nachetnıchestvo sózin dúmshe dep balamalaýy da oryndy. Jalpy, О́zaǵańnyń sózdik qory ǵylymı-zertteý nysanyna alynsa, kóp jańalyq tabylǵandaı.
Kitaptarynda ǵylym men ónerdiń, qoǵam men ómirdiń san taraý salalaryna qatysty oı-pikirleri, ózi bastap, basqaryp, atqarǵan isterine oraı kózqarastary men paıymdary qanshama. Men О́zaǵańdy óz kóńilimde beride Jumabek Táshenov, Ilııas Omarov, odan ári Alash qaıratkerleri – Álekeń, Ahań, Jaqańdar, odan da ári qazaq taǵdyrynyń sheshýshi kezeńderinde tizgin ustaǵan áz Táýke syndy tulǵa dep bilemin. Qazaq abaıynda isi qalǵan, izi qalǵan, sózi qalǵan qaıratker dep tanımyn.
Sabyrjan ShÚKIRULY, jazýshy-kósemsózshi.
Astana.
