О́mir súrýdiń ónegeli formýlasy

Qazaqstan áıelderiniń IV forýmynda sóı­legen sózinde Memleket basshysy N.Á. Na­­­­zar­­baev: «Otbasyn nyǵaıtý másele­sinde áı­eldiń róli erekshe, óıtkeni, olar ıman­dy­lyq pen adamgershilikti bárinen bıik qoıa­dy, al otbasy men balany – basty qun­dy­lyq dep baǵalaıdy. О́skeleń urpaq­tyń bo­ıy­na osy qundylyqtardy jas kezinen si­ńi­rýimiz kerek» degen bolatyn. Bul – beriden oılasa, ul-qyzynyń, árige tereń­deı tús­se, tutas bir qaýymnyń, halyqtyń bola­shaǵyna nemqu­raı­dy qaraı almaıtyn árbir azamatty tol­ǵandyratyn másele. Kóz­ge ot­taı basylyp, kóńilge ornyǵyp qal­ǵan osy­n­­daı tereń ma­ǵy­naly sózderden qat-qabat astar taýyp, ony ómirde bolyp jatqan túrli quby­lys­tarǵa qaraı órbitýge bolady. Aıtalyq, ata-ananyń qaı-qaısysy da: «Qaıtsek qyzdarymyzdy aqyndar jyrlaı­­­tyn­daı arý etip ósirýge bolady?» dep nemese: «Qaıtsek uldarymyz masyl emes, asy­raýshy azamat bolyp qalyptasady?» dep oılaıtyny anyq. Balalar eseıe kele ol oı: «Otbasynyń berekesin qaıtse saq­taý­ǵa bolady?», «otbasynda er – aqyldy bas­shy­sy, áıel – senimdi qosshysy bolatyn otba­sy modelin qalaı jańǵyrtýǵa bola­dy?» dep ári qaraı órbıdi. Mundaı mazasyz oılar bekerden beker kel­meıdi, árıne. Qazirgi kezde otbasy prob­lemasy – álemdegi eń ózekti taqyryptar­­­­dyń biri. Qazaqstanda da alańdaýshylyq tý­­dy­­ra­tyn jaǵdaılar barshylyq: ajy­ra­sý­lar kó­beıip, kezinde teńin tappaǵan qyz­dary­myz­dyń «ózim úshin» dep bala týýy beleń alýda. Buǵan aldanǵan qyzdar ómirge ákelip, jetim balalar úıiniń turǵynyna aınalatyn sábı­lerdi qossańyz, nekesiz týǵan balalar sany kemimeı turǵanyna kóz jetkizesiz. Osynyń bári, túptep kelgende, otbasy bedeliniń túsýinen týyndaıdy. Er aza­mat­tyń shyn mánindegi otaǵasy, áıeldiń kıesi bolýy myna zamannyń zymyraǵan ushqyr­ly­ǵyna ilese almaı, ótken ǵasyrlarda qa­lyp qoıǵan sııaqty kórinedi. Buǵan bireýdi jazǵyrý qıyn – buǵan jahandanǵan zaman, ózgergen qun­dylyqtar da yqpal etkeni sózsiz. Qazirgi jastarymyzdyń batysqa elik­tep, alystan oılamaı, aq bataly tur­mys qurmaı-aq birge turyp jatatyny da sonyń saldary. Shyn mánisinde erkek úshin de, áıel men bala úshin de eń qolaıly jaǵdaı otba­syn­da ǵana bolady. Nekede turǵan adamdardyń jasy uzaǵyraq bolatyny, jarasymdy ot­ba­synda ósken balalar jetistikke tez jetetini – búkil álemde belgili bolyp otyr­ǵan aksıoma. Qoǵamda sony nasıhattaý, qajet bolsa jarnamalaýdyń jetkiliksizdigi de otbasy qundylyqtarynyń quldyraýy­na áserin tıgizip otyrǵany daýsyz. Mine, sondyqtan da otbasynyń bedelin arttyrý – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne ot­basylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń kún tártibinen tús­peı­tin ózekti máseleleriniń biri. Jáne onyń tujyrymdamasy jasalyp, iske asy­rýdyń burynnan belgili de, tyńnan oılap tabyl­ǵan, zaman talabyna laıyq ári el-jurtty eleń etkizer amaldary men ádisteri aldyn ala oılastyrylady. Ár is-sharanyń jos­par­lanyp, jan-jaqty, muqııat daıyn­da­lýy da bizdiń qoǵamymyzda otbasy máse­lesiniń qanshalyqty ózekti ekendigin bildirse kerek. Alaıda, tirshilik úshin asa mańyzdy saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy da, el ishinde kúndelikti tirlikte bolyp jatqan jańa qubylys, tyń bastamalardy da kóp­shi­liktiń birden jáne jappaı qabyldaı qo­ıýy neǵaıbyl. Olardyń adamdar sana­syn­da ornyǵyp, ózimizge tán, halqymyzdyń erek­shelikterin sińirgen tól is-sharaǵa aı­na­lýy úshin biraz jyl ótip, birshama ter tógiletini belgili. Sondaı is-sharalardyń bi­ri retinde áıel zatynyń sulýlyǵyn pash etýdi kóz­deı­tin «Qala arýy», «Oblys arýy», «Qazaqstan arýy» sııaqty konkýrs­tardy ataýǵa bolady. Elimizde ótkizilgen bul konkýrstardy ózi­mizdiń ómirimizge, salt-dástúrlerimizge beıimdeý onyń atyn ózgertýden bastal­ǵa­ny kóńilge qýanysh uıalatady. Kúni keshegi keńestik keńistiktegi orys tildi memleketterdi qosa alǵanda, búkil álemde bul konkýrstar «miss» dep atalsa, bizde synǵa tú­se­tin qyzdar «arý» dep áspetteletin boldy. Álemde bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri ótkizilip kele jatqan mundaı konkýrs­tar­dyń bizdiń halyqtyń qabyldaýyna baryn­sha jaqyn túri jıyrmasynshy ǵasyrdyń 80-shi jyldary «Qyz syny» jáne «Jigit sultany» degen taqyryptarmen bastaý al­ǵany kópshiliktiń esinde bolar. Álemdik konkýrstardan aıyrmashylyǵy sol – bul konkýrstar tán sulýlyǵyn emes, jan sulý­ly­ǵyn pash etýge baǵyttalǵan edi. Son­dyq­tan da olarda qyzdar men jigitterdiń aqyly men bilimin, qarymy men qabiletin kórse­týge arnalǵan tapsyrmalarǵa basymdyq berilip, árıne, qoıylatyn suraqtar da sol baǵytta oılastyryldy. Alǵashqy syn ótkizilgeli beri bul kon­kýrstardyń sharttary da, formaty da san ózgerip, únemi jetildirilý ústinde. Mysaly, belgili bir salalar óz konkýrstaryn ótkizip, sol salanyń el ishindegi nemese sheteldegi qyzmetin nasıhattaıtyn arýlardy tańdady («Ana tili» arýy, «Mıss Týrızm», «Mıss LG Electronik» jáne t.b.). Elektrondyq daýys berý, sms habarlamalar arqyly daý­ys berý arqyly Almatyda «Kóktem arýy», «Qys arýy», «Kúz arýy», «Jaz arýy» sııaq­ty konkýrstar ótkizilgeninen de kópshilik habardar bolar. Munyń bári bir jaǵynan qoǵamnyń qyzdardy jan-jaqty tárbıe berip ósirýge, sonyń ishinde, olardyń kóz qýantar kórkine qosa aqyldy bolyp, sol arqyly ózi qatarlas jastarǵa ónege kórsetýin kózdese, ekinshi jaǵynan álemniń mádenı ómirinde bolyp jatqan oqıǵalardan elimizdiń tys qalmaǵanyn bildiredi. Sonyń bir mysaly retinde bizde «Sezon» jýrnalynyń bastamasymen jáne Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónin­de­gi ulttyq komıssııanyń uıymdastyrýymen osymen úshinshi ret ótkizilgeli otyrǵan «Mıs­sıs Qazaqstan» konkýrsynyń alar orny erekshe. Boıjetken qyzdar saıysy emes, jar súıip, turmys qurǵan, bala tár­bıesi men qoǵamdyq qyzmetin qatar alyp júrgen kelinshekterdiń saıysy bolǵan soń, bul konkýrs ataýynyń qazaqsha balamasyn tabýda áli biraýyzdy sheshim joq, sondyq­tan kópshilikke onyń ázirshe «Mıssıs Qa­zaqstan» dep atalyp júrgenin aıta ketken jón bolar. Jasyratyny joq, alǵashynda kópshilik ishinde bul jańa konkýrsty jatyrqaı qa­byl­daý anyq baıqaldy. Pikirlerin ashyq aıt­pasa da, «qyzdardyń jóni bir basqa, áıel­derdi saıystyrǵandary nesi?» dep kúń­kildeýshiler bolǵany ras. Jáne, bir óki­nishtisi, ondaılar qazir de tabylatyn sııaq­ty. Ondaı adamdarmen daýlasyp jatpaı-aq, konkýrs ótetin jerge baryp, sahnaǵa shyq­qan ár qatysýshynyń ózi jáne otbasy týraly aıtatyn «Tanystyrý» nemese «Vızıtnaıa kartochka» atty nómirlerin kórýdi usyný jetkilikti – odan keıin sóziniń jańsaq ekenin túsineri anyq. Biz qatysýshylardyń bir de bireýiniń «ózim boldym, ózim jettim» degenin estigen joqpyz. Dúıim jurttyń aldynda tatý-tátti turmysyn, bala-shaǵasynyń baqytty ómi­rin, qol jetkizgen tabystaryn tizbekteı aı­typ, «osynyń bári de meniń jan jarymnyń arqasynda júzege asty», «eger erim qol­damaǵanda, men mundaı bıiktikti baǵyndyra almas edim», «qınalǵan, qysylǵan kezimde kúıeýim qasymnan tabylady», «aqylshym da, kómekshim de – súıgen jarym» degen jú­rekjardy syrlaryn ashqanda erekshe tol­qısyń. Muny otbasyndaǵy syılastyqtyń, rýhanı birliktiń kórsetkishi emes dep kim aıta alady? Ony aıtasyz, bul – er azamatty qadir­leýdiń, bereke-birlikti saqtaı bilýdiń mektebi emes pe? Halqymyzdyń «áıel – úıdiń ıesi, er – áıeldiń kıesi» degen naqyl sózinde de osyndaı maǵyna jatyr. Sátti turmys quryp, bala súıip, otbasy, oshaq qasynda qalyp qoımaı, eńbek jolynda, ónerde, bızneste jarqyrap júrgen áıelderdiń mundaı sózderi zalda, teledıdardyń aldynda «men de sondaı bolsam» dep, demin ishine tartyp otyrǵan boıjetkenderge úlgi-ónege bolary sózsiz. Ekinshi jaǵynan mundaı konkýrsqa áıe­liniń qatysýy – er-azamattyń bedelin asyra túsetin faktorlardyń biri der edik. Sebebi, halyqtyń «Jibekti túte almaǵan jún etedi, arýdy kúte almaǵan kúń etedi» degen sózi beker aıtylmaǵan ǵoı. Kezinde qolyn sozyp, júrek syryn ashyp jar etken adamyn úı­­lengennen keıin tamaǵyn pisirip, kir-qońyn jýǵyzatyn qyzmetker retinde ǵana kóretin jigitter de bary jasyryn emes. Mundaı jigitterge áıelderiniń el aldyna shyǵyp, kúıeýiniń otbasyna, balalaryna degen qam­qorlyǵy, óziniń oǵan degen sheksiz súıis­pen­shiligi týraly júrekjardy sózder­di aıtqa­nyn estý buıyrmaǵan. Solaı bola tu­ryp, «qyz kezinde bári jaqsy…» dep kúń­kil­deıtinder de solardyń arasynan shyǵady. Álemde turmys qurǵan, balaly-shaǵaly áıelderdiń arasynda konkýrs ótkizý dástúri burynnan bar bolsa da, bizdiń elde ol bıyl úshinshi ret qana ótkizilgeli otyrǵanyn jo­ǵaryda aıtyp kettik. Osy az ǵana ýaqyt ish­inde mundaı konkýrstar – mynaý jahandyq yqpaldasý zamanynda erte me, kesh pe, báribir bolatyn baıqaý ekenine kóz jetkendeı. Jyl ótken saıyn onyń taralý aımaǵy keńip, qatysýshylardyń sany da óse túsýde. Buryn-sońdy uıymdastyrylyp kórmegen sony baıqaýdy ótkizýge alǵashqy jyly bes oblys qana táýekeldese, bıyl toǵyz óńirdiń kerbez kelinshekteri baq synasty, qatysý­shy­lardyń sany eki esege jýyq ósti. Bul elimizde azamatyn ardaqtap, balalaryn tár­bıeleı júrip, eńbekte de óz ornyn tapqan, sóıtip ujymynyń, óz ortasynyń syı-qur­metine bólengen áıelderdiń kóbeıe tús­ke­nin, sóıtip, joǵarydaǵy forýmda Elbasy­myz aıtqandaı: «Otbasy men qoǵamda áıel qurmetteletin bolsa, elimiz úshin alań­da­maý­ǵa bolatyn» zamanǵa aıaq basqanymyzdy kórsetse kerek. Respýblıkalyq alǵashqy konkýrstyń je­ńim­pazy atanǵan Dınara Sátjan 2009 jyly Vetnamda ótken álemdik konkýrsqa qaty­syp qaıtty. Júldeli orynǵa ıe bola almasa da, biraz nárseni kórip, kóńilge túıip qaıt­qan Dınara el ishindegi konkýrsty ót­kizý formaty boıynsha birqatar qundy usy­nystar jasady. Al byltyrǵy jyly konkýrsta juldyzy janǵan Gúlnáz Álimgereı bıyl AQSh-ta ótetin konkýrsta qazaq­stan­dyq kelinshekter atynan saıysqa túsedi. «Mıssıs Qazaqstan» konkýrsynyń taǵy bir ereksheligi – onyń qaıyrymdylyq jasaýǵa úndeıtini. О́tken eki konkýrs kezinde da ájeptáýir qarajat jınalyp, alǵash­qy­sy Saryaǵashta bolǵan sý tasqynynan zardap shekkenderge, al byltyrǵy jyly Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Ivýshka» ókpe dertine shaldyqqan balalarǵa arnal­ǵan dıspanserge qarjylaı kómek kórse­til­di. Odan basqa, jeńimpazdar bilim berý uı­ymdarynda kezdesýler ótkizip, jetkinshektermen kózdegen muratqa jetý taqyrybyna áńgimeler júrgizdi, ata-ana qamqor­ly­ǵyn­syz qalǵan balalarǵa syılyqtar jasady. Mine, osyndaı erekshelikteri bar bol­ǵan­dyqtan da jyl ótken saıyn qanatyn keńge jaıa túsken respýblıkalyq «Mıssıs Qazaqstan» konkýrsynyń el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan máreli saıysy bıyl, 14 qyrkúıek kúni Astana qalasynda ótkizilmekshi. Alǵashqy konkýrstaǵy zııatkerlik saıysynda Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqqa kirigýi sóz bolsa, ekinshi konkýrstaǵy tapsyrmalarda elimizdiń Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tóraǵalyq etýi, Azıada áńgime ar­qaýyna aınaldy. Al bıylǵy jyly qandaı máselelerge kóńil bólinetini ár qazaq­stan­dyqqa aıtpasa da túsinikti bolsa kerek. Jalpy alǵanda kópshiliktiń basyn qo­syp, kóńilin kóteretin is-shara sııaqty kó­rin­genimen, áıelder arasyndaǵy konkýrs­tyń kóteretin júgi jurt oılaǵannan álde­qaıda salmaqty: onda adal jar, jaqsy ana, otbasynyń uıytqysy bolýdan bastap, qyz­darymyzdy keleńsiz jaılardan qorǵaý, qo­ǵamda baıqalǵan ózimizdiń ómir súrý sal­tymyzǵa jat qubylysqa qarsy tura bilý sııaqty máselelerge aıryqsha mán beriledi. Aıtalyq, konkýrsty uıymdastyrýshy­lar­dy keıbir qyzdarymyzdyń dili bólek ult­tarǵa eliktep, hıdjab kııýi tolǵandyrady, son­dyq­tan onyń ultymyzǵa, ǵasyrlar boı­ǵy salt-dástúrimizge, mádenıetimizge jat eken­digin túsindirýdi paryzymyz dep sanaımyz. Árıne, konkýrs bolǵandyqtan kelbetti, músini minsiz, júrisi ásem, kóılegi sándi jan birden kózge túsetini ras, biraq áıelder arasyndaǵy saıysta joǵary ball alý úshin qatysýshynyń zııatkerlik deńgeıi, balala­ry­nyń jetistikteri, qysyltaıań sátterde jol tabatyn tapqyrlyǵy, belsendi ómir sú­rý pozısııasy, talǵamy men sheshen sóıleý óneri sııaqty qasıet-qabiletterdiń de róli úlken bolary sózsiz. Máreli saıysqa Astana men Almaty qa­lalarynda jáne jeti oblysta ótken óńirlik konkýrstardyń 20 jeńimpazy qatyspaqshy. Olardyń ishinde san mamandyq ıesi, birneshe ulttyń ókili bar. Bas júldege ıe bolyp, álemdik saıysqa elimiz atynan qatysý úshin qyzý tartys bolary anyq. Kimniń baǵy janatynyn saıys kórsetedi. Biraq bizder, uıymdastyrýshylar úshin mańyzdysy mynaý: ata-ananyń alaqanyna salyp álpeshtep otyrǵan qyzdary emes, ot­basyn quryp, ul-qyz ósirip, jaryna súıeý, aǵaıynǵa demeý bola alǵan 25 pen 50 jas arasyndaǵy áıelderdiń elimizdiń eń úlken kıno-konsert zalynyń sahnasynan óziniń sátti turmysy, jubaılyq ómirdiń baqyty týraly aıtýy – biz izdegen ónegeli otbasyn qurýdyń bir formýlasy bola alary anyq. Gúlshara ÁBDIQALYQOVA, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy.