Mahabbatsyz dúnıe bos

Hakim Abaıdy tebirendirgen mahabbat adam qasıetiniń asyl shyńy desek, qa­zaq­tyń bas aqyny bul arada et pen teriniń ara­syn­daǵy ásire qyzyǵýshylyqty emes, ardyń isi bolatyn adal mahabbatty aıtyp otyrsa kerek. Al osyndaı máńgilik mahabbattan ǵana ómirdiń máni kiretinine Qýan­dyr men Quralaı Báımenovterdiń taǵdyry dálel. Áńgimeniń álqıssasynan bastaıtyn bol­saq, olar o bastan biri úshin biri jara­­tyl­ǵan­daı kórinedi de turady maǵan. Qýandyr Qobda aýylyndy týyp-ósip, eńbek jolyn sol kezdegi aýdandyq «selhoztehnıkada» jas maman bo­lyp bastap, MAI-ǵa aýysyp, onyń bas­shy­ly­ǵyna kóterilgen kezi-tuǵyn. Kórshiles Oryn­bor oblysynda turǵan Qu­ralaıdyń ata-anasy osy Qobda aýylyna qonys aý­­­darǵan-dy. Bir sózben aıtqanda, ekeýi kórshi turdy. Ánde aı­ty­latyndaı, «kórshiniń qyzy keremet edi». Eliktiń la­ǵyn­daı ádemi de súıkimdi qyzdan aý­yl­dyń ji­gitteriniń nebir sen tur, men ataıyndary úmitti bola­tyn. Orys jerinde ósip, shette jú­rip, namysyn jibermeýge daǵ­dy­­lan­­­ǵan, tal boıynda bir mini joq arý qyz talaıynyń taýyn qaıtarǵan. Biraq, kór­shiniń uly ǵana úıdiń irgesinen árli-berli ótkende kóz qı­yǵyn da salmaıtyn sııaqty. Tabı­ǵatynan ójet Qura­laıǵa bul unaı qoı­mady. Bir kúni kórshiniń aýlasyndaǵy qu­dyq­tan sý alýdy syltaýratyp jetip bar­masy bar ma. Qudyqtyń qulaǵyn basýǵa áli kelmegen ol aýlada júrgen Qý­andyrǵa kó­mektesip jiberýin surady. Sóıtip, tanys­tyq bastalyp ketti. Al­ǵashqyda bas­taýysh synyptyń muǵalimi bol­ǵan Quralaı aý­dandyq pıonerler úıine qyz­metke aýysyp, kóp keshikpeı onyń dırek­tor­lyǵynyń tizginin qolyna aldy. Quralaı men Qýan­dyr­dyń osy tanystyǵy dostyqqa, dos­ty­ǵy shy­naıy ma­hab­batqa ulasty. Kindikten jal­­­ǵyz Qýan­dyrdyń anasy Aıman sha­ńy­raq­qa altyn asyqtaı Quralaı kelin bolyp tús­kende, jany qalmady, jalǵyzyna osyndaı qyz­dy jolyq­tyrǵan taǵ­dyrǵa myń táýbe aıt­ty. О́mirge Danııa men Arman kelgende qart ananyń tóbesi kókke jetti. Aıman áje olardy baýyryna ba­syp, baǵyp-qaqty. Jas jubaı­lar­dyń óz kásip­te­rimen aı­na­lysý­la­ryna jaǵdaı jasady. Kópshilik sharalardy uıymdastyrýǵa kel­gende janyp ketetin Quralaı basshy­­lardyń nazaryna iligip, abyroı bıigine kóterile bas­tady. Adaldyǵymen áriptes­te­ri arasynda bedelge ıe bolǵan Qýandyr da qatarynyń aldy boldy. Jergilikti bı­liktiń tizege salýymen zańsyz jumystan shyǵa­rylyp qalǵanda da Quralaı quraq ushyp júgirdi. «Aqqa qudaı jaq» degen emes pe, artynan bári ornyna keldi. Alaıda endi iste bereke bolmaıtynyn tú­sin­gen jas ju­baılar kóp oılanbastan óner­kásibi damyp kele jatqan Oktıabr (qazirgi Mu­ǵaljar) aýdanynyń ortalyǵy – Qan­dy­aǵash qala­syna qonys aýdardy. Qýandyrǵa aý­dandyq ishki ister bólimi kúzet qyz­me­tine bas­shy­lyq jasaý usynyldy. Qura­laıdyń uıym­dastyrýshylyq qabiletin, iskerligin, qandaı or­tany da úıirip áketetin qasıetin ańǵarǵan aýdan basshylary aý­dan­dyq má­denıet úıi­niń dırektorlyǵy qyz­metin senip tapsy­rady. Bul jumysty da urshyqsha úıirip áketken jas kelinshek jumystyń qyzyǵyna endi qanyǵa bas­ta­ǵan kez edi ol. Átteń, sol bir qaıǵyly oqıǵa bolmaǵanda Quralaı Bazarbaıqyzy qansha sha­rýanyń basyn qaı­yrar edi dep oılaısyń qazir. Qara altyndy óńirge KSRO Munaı jáne gaz mınıstri keletin bolyp, solarǵa mádenı qyzmet kórsetýge jolǵa shyqqan Quralaı mingen «ÝAZ» avtokóligi aýdan ortalyǵynan shyq­­­paı jatyp bıiktigi 8 metr kópirden aýda­­­rylyp ketedi. – Maǵan Quralaıdyń jol apatyna ushy­raǵanyn MAI-dyń jigitteri habarlady. Tó­bem­­nen jaı túskendeı boldy. Jol apa­ty­na ushyraǵan Quralaıdy bastapqyda aý­dandyq aýrýhanaǵa jetkizgenmen, mundaǵy­lar­dyń kú­­shi jetpeıtini belgili bolǵandyqtan, oblys or­talyǵyndaǵy aýrý­hanaǵa tikushaqpen ákel­­­di. Atam Bazarbaı ekeýmiz kóz ilmesten úsh kún boıy esinen tanyp jatqan Quralaıdyń qasynda bol­dyq. Basynan qatty jaraqat al­ǵan eken. Synǵan eki qabyrǵany dárigerler alyp tastady, buǵana men sol tizesi, eń jamany, omyrtqa synǵan. Osylardyń bárine ota jasaýǵa shydaý úshin qansha jiger kerek deseńshi. Al, Quralaı shydady. Esin jıǵan boıda aına men erin dalabyn ápershi degeni bar emes pe. Men onyń qaıratty, ózine ózi senimdiligin bilgenmen, munysyn alǵash­qy­da túsinbeı qaldym, sóıtsem, qansha jan azabyn tartyp jatsa da eshkimge qınal­ǵa­nyn bildirmegendegisi eken, –deıdi Qýandyr sol bir janyn júdetken sátterdi eske alyp. Aýrýhana tósegine tórt aı ta­­­ńyl­­­ǵan Qu­ra­laıdy Qýandyr úıge kóterip alyp keldi. Kúni keshe ǵana óz aıa­ǵymen júrgen kelinshegin osylaı sal bolyp qalady dep oı­lap pa. Árıne, dárigerler endi aıaǵynan basa almaı­­­dy, kerek deseń múldem jatyp ta qalýy múm­kin dep áldeneshe eskertken. Tipti er adamǵa masyl bop, sal bolyp jatqan áıelden ne úmit dep túńildirgenderi de joq emes. Qýandyr bolsa sonyń bárine kóńili senbedi, quldyrań qaqqan Quralaıy erteń aıaǵyna minip ketetindeı boldy da turdy. Sal bolyp qalǵan áıelderin 90 paı­yzdan astam erkek tastap ketedi degen dári­gerge «siz ne aıtyp tursyz. Bul meniń súıip qosylǵan ómirlik jarym, ony bylaı qoı­ǵanda kógenkóz búldirshinderimniń anasy emes pe» dep qaıtaryp tastady. Bar­­­lyq úı sha­rýasyn moınyna aldy, qyzmetin de tastaǵan joq. Bul jolda aýdandyq ishki ister bóliminiń bastyǵy, podpolkovnık Aleksandr Shvedko sııaqty asyl azamattar qol ushyn sozdy. Tósekke tańylǵan kelinshegine, balala­ryna qaraýǵa jaǵdaı jasady. «Basqa tússe bas­paqshyl» degendeı, tamaq pisirý, kir jýý degendi áp-sátte úırenip aldy. Quralaıdyń kútimine de ýaqyt tapty. Qoıar da qoımaı júrip qolarba taýyp ákeldi. Quralaıdyń kó­ńi­line kelip qala ma dep oǵan áýeli ózi oty­ryp, qalaı basqarý kerektigin de úıretti. On­yń endigi bar armany qaıtkende de jan ja­ryn qatarǵa qosý boldy. Germanııaǵa apa­­­ryp emdetýge talaptanyp edi, qarjy taptyrmady, munaı­shylardyń ózi ıile qoımady. Sodan Qara­ǵan­dydaǵy saýyqtyrý ortalyǵyna apar­­­dy, emdegen ýaqytta ózi qasynda bolyp, as-sýyn daıyndap, kútimine qarady. Mun­da­ǵy­lar Quralaıdyń qasy men qabaǵyna qaraýdan talmaıtyn Qýandyrǵa rıza bol­dy. Qýandyr budan keıin talaı jerge apar­dy arqalap, alaıda nátıje bolmady. Biraq, janseriginiń men endi qolarbaǵa tańylyp qaldym dep eńsesi túsken emes. Qaıta jigerlenip, sen barda, balalar barda men ba­qyt­syz emespin dep ómirge qushtarlyq tanytty. – Men jol apatyna ushyraǵanda qu­daı­dan ishteı tek aman qalsam eken dep tilep jat­tym. Al jaraqattarym janymdy qansha­lyq­ty syz­dat­sa da shydaýym kerek degen maqsat qoıdym aldyma. Aýrýymdy elemes úshin palatada án salatynmyn, qansha aý­yrsa da eshqandaı emnen bas tartpadym. Eń bastysy men qandaı jaǵdaıda da Qýan­dyrdyń qasymnan tabyla­ty­nyna qudaıdaı sendim. Imandaı shynym, meni tastap ketedi-aý degen oı eshqashan qy­lań bergen emes. Men onyń mahabbatyna, adal­dyǵyna, azamattyǵyna kámil senimdi bol­dym, – deıdi Quralaı Bazarbaıqyzy. – Oı nesin aıtasyń, qudaıǵa shúkirshilik qoı. Ol kezde eseńgirep qaldyq emes pe. Jalǵyz uldyń jan jary mundaı kúıge ushyraıdy dep kim oılaǵan. Tek jany aman qalsa degen tileýmen otyrdyq. Qudaı tilekti berdi. Quralaı kelinim emes qyzymdaı ǵoı, osy shańyraqqa túskeli birge 35 jylda bir artyq sózin estimedim. Jany jaısań, meıirimdi bala. Apaly-sińilideı syrla­sa­ty­­­nymyz da bar, – dep sózge aralasty se­ksenniń seń­gi­ri­nen asqan Aıman keıýana. Erli-zaı­ypty­lar­dyń arasyndaǵy mahabbat­tyń sáýlesi ene men kelin arasynda shu­ǵy­la­ly shýaqqa aınalǵany qandaı jarasymdy. О́mirge qushtar Quralaı tórt qabyrǵaǵa qarap jata berýge arlandy, qaırattandy. Jol­dasynyń alaqanyna salyp aıalaǵany, ózi­niń ómirge ińkárligi ony ty­nysh jatqyzbady, qo­ǵamdyq ju­mys­tar­­ǵa aralasýǵa ıtermeledi. Qan­dy­­­aǵashta tur­ǵan­da talaı sha­rýa­­­nyń basyn qaı­tardy. Jer­gilikti teledıdardan habar da júrgizdi. Qý­andyr bolsa ke­linsheginiń borkemik jan emes ekenine rıza boldy. Báımenovter 1997 jyly Aq­­­tó­be qalasyna qonys aýdardy. Kele ózi sııaqty baqytsyzdyqqa ushy­ra­­ǵandardyń máselesimen aına­ly­sa bastady. Eki jyldan keıin «Aqtóbe qalasy sal aý­rýlaryna shaldyqqan azamattar qoǵamy­nyń» tusaýyn kesti. Qu­ralaı Báıme­­no­­­­va qoǵamnyń múm­kindigi shekteýli jandardyń problemasyna enjar­lyǵyn jo­ıý­ǵa kúsh saldy. Árıne, bul jolda bári op-ońaı bola qoı­­ǵan joq. Joldasy Qýandyr jeke kóligimen ana mekeme, myna she­neý­nikke kóterip aparyp, qasy­nan tabyldy. Sóıtip, qozǵaýsyz jat­qan múgedekter máselesiniń talaı jyldan beri siresken seńi sógile bastady. Múmkindigi shekteýli jan­­­­dardyń alǵashqy bas qosýyn uı­ymdastyrý, «Qol arbadaǵy arýlar» baı­qaýyn, múgedek balalar arasynda «Sınıaıa ptısa» shyǵar­ma­shylyq festıvalin ótkizý, múm­kindigi shekteýli jandardyń voleıbolmen shuǵyldanýyna jaǵdaı týǵyzý jáne basqa aksııalar Quralaı Báımenovanyń bas­tamasymen dúnıege keldi. Aqtóbe qa­lasynda múmkindigi shekteýli jan­dar­ǵa ar­nalǵan bir kóp qabatty turǵyn úı paı­­dalanýǵa berildi, olardy ba­ra­tyn jerine jetkizý úshin arnaıy jabdyqtal­ǵan kóp or­yndyq jeńil taksı bólindi. Sońǵy sa­lynǵan nysandar múgedekterdiń kirip-shy­ǵýyna yń­ǵaı­ly pantýspen jabdyqtaldy. Osy­nyń bári­ne Quralaı Báımenova ózi uı­ytqy boldy. Ras, oblys ákimi Eleýsin Sa­ǵyn­dyqov onyń usy­nys­taryn udaıy nazarda us­tap, qoldap otyr­dy. О́ńir basshysy árqashan múgedekterdiń problemasyna oń qarap, qam­qorlyǵyn aıaǵan emes. «Aqtóbe qalasyndaǵy sal aýrýlaryna shaldyqqan azamattardy qor­ǵaý» qoǵamdyq uıymynyń tóraıymy Quralaı Báımenova qaraqan basynyń qamynan góri qamqorlyqty qajet etetin qarip jandarǵa jany ashıdy.Onyń aralasýymen qanshama adamnyń tur­mys­tyq máseleleri sheshildi. Bul arbaǵa ta­ńylsa da armanyn joǵaltpaǵan kelinshektiń atqarǵan sharýalarynyń tolyq emes tizimi ǵana. Quralaı jasaǵan jumys­tar­dy on eki múshesi túgel atpal azamat ta júzege asyra almas edi. Keıde osyndaı qýat, osyndaı qushtarlyq tal boıyna qalaı syıyp tur dep tańdanasyń. Qazir Quralaı ınabatty kelin, baqytty ana ǵana emes, nemere súıip otyrǵan áje de. Ol osyndaı baqytqa qoly jetkeni joldasy Qýandyrdyń arqasy ekenin aıtýdan ja­lyqqan emes. Qasy men qabaǵyna qaraıtyn Qýan­dy­ry barda artyna alańdamaıdy. Onyń ústine qyzy Danııa da, uly Arman da óz jolyn tapty. Soǵan shúkirshilik etedi.Eń­begi elenip «Qurmet» ordenimen marapat­tal­dy, Elbasy­nyń Alǵys hatyna ıe boldy. Oblys ákimi ol basqaratyn uıymǵa «Volga» kóligin syıǵa tartty. О́zi bolsa qazir Aqtóbedegi belsendi de belgili adamdardyń biri retinde jur­tshy­lyqqa tanymal. Jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov sońǵy bergen suhbattarynyń birinde «Mahabbat – aqyl­­dyń, oıdyń, sezimniń, eń bastysy – se­nim­niń tutas birligi» degen eken. Men Báı­me­novter otbasyn mahabbattyń shýaǵy jy­lytyp tur­ǵandaı sezindim. Quralaı dep qu­raq ushqan Qýandyrdy, enesine erkelegen ke­lindi, kelinin qyzyndaı qurmettegen eneni, anasyn má­pe­­le­gen balalaryn kórip bu­laı oılamasqa sha­rań joq. Qandaı taqsyret tartsań da, qan­daı azap­ty arqalasań da mahabbattyń qýaty sonyń bárin je­ńil­de­tetinine kámil sendim. Satybaldy SÁÝIRBAI. Aqtóbe oblysy.