Dinı senimder ártúrli, al zań barshaǵa birdeı

Elimizdegi dinı ortada qalyptasqan ártekti ahýal din salasyndaǵy saıasatty belsendi túrde saqtap qalatyn memlekettiń nazarynan tys qala almaıdy. Osy maqsatta dinı birlestiktermen ózara is-qımyl jasaýǵa jáne halyq arasynda túsindirý jumystaryn júzege asyrýǵa ýákiletti Din isteri agenttigi qurylǵan. «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» jańa zań jobasynyń qabyldanýy qazirgi ýaqytta óte mańyzdy ári  eń bastysy. Aıta ketý kerek, jańa zań jobasyn Din isteri agenttigi ázirledi. Din isteri agenttiginiń tóraǵasy Qaırat Lama ShÁRIPpen osy jaıynda áńgimelesken edik.   – Búgingi álemdegi din qoǵamdaǵy tirshilik etýdiń barlyq salalaryn qamtıtyn áleý­mettik qatynastardyń áser etýshi faktory bolyp tabylady. Osyǵan baı­la­nys­ty qandaı mańyzdy mindetter qoıylady? – Qoıylatyn mańyzdy mindet, ol – kon­fes­sııaaralyq toleranttylyq pen kelisimniń qazaqstandyq úlgini saqtaý. Qazaqstan batys qundylyqtary men shyǵys dástúr­le­rin ushtastyra bildi, dinı mádenıettiń diń­gekterin bekitti. Oǵan dálel retinde Qurban aıt jáne Rojdestvo merekelerin aıtýǵa bolady. Biz elimizdegi qazirgi dinı ahýaldy qaras­tyra otyryp, Qazaqstannyń azamaty ózin ıslamǵa nemese basqa da dástúrli konfes­sııa­larǵa jatqyza otyryp, tek óz dúnıetanymdyq kózqarasyn emes, sonymen birge ulttyq sana-sezimin bildiretinin aıta alamyz. Tájirıbege súıensek, sońǵy jyldarda Qazaqstan úshin dástúrli bolyp sanalatyn konfessııalardy us­tanýshylar sany dindar adamdarǵa qaraǵanda, kóbirek. Sondyqtan, adam dinge qatty berilmese de ózin tarıhı-mádenı dástúrlerdiń yqpa­lymen belgili bir konfessııany ustanýy ábden múmkin. Bizge dinı faktor árbir qazaqstandyq azamattyń etnostyq ózin-ózi teńestirýiniń elementi bolǵanyn túsiný qajet. Máselen: «Siz qandaı dindi ustanasyz?» degen suraqqa kóp jaǵdaıda beriletin jaýaptar: «Men orys ultymyn, demek pravoslav dinin ustanamyn», «Men qazaq ultymyn, demek musylmanmyn», deıdi. Din kóbinese tek dúnıetanym uǵymynda emes, sonymen birge, mádenı muranyń jáne adamnyń turmys qalpynyń bir bóligi retinde túsindiriledi. Buǵan qosa, mádenı qurastyrýshy dinder zaıyrly qoǵamda týyp-ósken adamdarǵa jaqynyraq keledi. – Qandaı da bir dindi ustanýshy qazaq­standyqtardyń paıyzdyq kórsetkishin bilý qyzyǵýshylyq týǵyzady. Osy jaı­yn­da keńirek aıtyp berseńiz. – Qazaqstanda qazirgi ýaqytta 4551 dinı birlestik áreket etedi, onyń 2815-i ıslamdyq, 306-sy pravoslavtyq, 1283-i protestanttyq, 118-i katolıktik, 25-i ıýdeılik jáne 4-eýi býddıstik. Derbes taldamaly ortalyq bolyp tabylatyn Saıası sheshimder ınstıtýtymen júrgizilgen zertteýlerdiń derekteri boıynsha qazaqstandyqtardyń 93 paıyzdan astamy qandaı da bir dindi ustanady eken. Bul rette ıslamdy qazaqstandyqtardyń 64 paıyzy ustansa, hrıstıan dinin ustanatyndar 29 paıyzdy quraıdy, al qala turǵyndarynyń 6 paıyzy ózderin ateıst sanaıdy. О́zin musylmanmyn dep tanıtyndardyń basym bóligi qazaqtar (94%). Orys halqy hrıstıan dinin ustanady. Dinshildik uǵymyna qatysty saýalnamaǵa jaýap bergenderdiń basym bóligi dinshildik uǵymnyń birinshi belgisi ol «adamı jáne moraldyq-etıkalyq qalyptardyń saqtalýy» dep oılaryn bildirgen. Bul jaıt musylmandar men hrıstıandar úshin mańyzdy bolyp shyqty. Osylaısha, ózin qandaı da bir kon­fes­sııany ustanamyn deýshiler men ǵıbadat úı­lerine baratyn jáne dinı nusqamalardy oryn­daıtyn dinge senýshilerdiń sany ara­synda aıyrma­shy­lyq bar deýge bolady. Bul úrdis tek Qazaqstan úshin emes, sondaı-aq álemniń basqa da elderi úshin qalypty jaǵ­daı jáne qazirgi qoǵam ómiriniń qarqynymen baılanysty. – Qazaqstanda 1992 jyldan bastap «Dinı senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» Zań qoldanylyp keledi. Jańa zań jobasyn ázirleýdiń qajettigi nede? – «Dinı senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» Zań bizdiń elimizdiń táýel­sizdik alǵannan keıin bir aıdan soń, ıaǵnı 1992 jyldyń  15 qańtarynda qabyldanǵan. Qazaq­stan 20 jyl boıynda dinaralyq, ultaralyq toleranttylyqty nasıhattap keldi. Qazaqstan ózin ult pen dinı nanymǵa qaramastan, bar­lyǵy úshin teń múmkindikteri bar el retinde tanytady. Dinı birlestikterdiń qyzmeti memleketten bólingen dep burynnan aıtylady. Biraq, dinı birlestiktermen jáne ártúrli konfessııa ókilderimen ózara is-qımyl jasaýdyń tájirıbesi bizdiń elde mıssıonerlik qyzmetti, dinı sıpattaǵy ónimderdiń taratylýyn, dinı oqý oryndardyń qyzmetin lısenzııalaýda qu­qyq­tyq reglamentteý jetkiliksiz qolda­ny­latynyn jáne dinı tájirıbemen aınalysýǵa quqyǵy bar zańdy tulǵalar úshin bir qatarly ólshemderdiń joq bolýyn dáleldedi. Osy jyldary memlekettiń konfessııaaralyq kelisim, dinı ortamen ózara is-qımyl jasaý máse­lelerinde jınaǵan tájirıbesi 1992 jylǵy zańǵa ózgerister engizý qajettigin kórsetti. Bul zańǵa qoldanylý kezinde ózgerister jeti ret engizilgen, biraq olar qaǵıdashyl sıpatta bol­maı, jeke máselelerge qatysty boldy. Osyǵan baılanysty eldegi dinı ahýaldy eskerip, zańnamany keshendi jetildirý mindeti qoıyldy. – Atalǵan zań jobasyn ázirleý kezinde álem­degi ózge elderdiń tájirıbesi eskerildi me? – Árıne. Jańa zańnyń jobasyn daıyndaý ke­zinde Qazaqstan sııaqty zaıyrly memleket sanalatyn Reseı, Belarýs, Armenııa, Grýzııa, Tájikstan, Lıtva, Ispanııa jáne basqa da Eýropa elderiniń tájirıbesi nazarǵa alyndy. Basqa elderdiń dinı birlestikter týraly zań­daryna taldaý júrgizý arqyly Qazaqstannyń dinı birlestikterin jikteý kezinde sandyq kórsetkishter basty ólshem retinde alynsa, shet memleketterde dinı birlestikterdiń már­te­besi atalǵan el úshin tarıhı mańyzy bar ól­shemmen belgilenetini málim boldy. Mysaly, Italııada barlyq dinder katolıktik jáne katolıktik emes bolyp ekige bólinedi. Latvııada dinder dástúrli emes dinı uıymdar jáne dinı konfessııalar bolyp ekige bólinedi. Lıtvada dástúrli jáne dástúrli emes dinı qaýymdar bo­lyp anyq túrde bólinedi. Belgııada tanyl­ǵan jáne tanylmaǵan dinder dep jikteledi. Avstrııada dinı uıymdar memlekettermen ózara is-qımyl jasaýda artyqshylyqtarǵa ıe dinı qaýymdarǵa jáne qaýymdastyqtarǵa bólinedi. Al Shveısarııanyń konstıtýsııasyna sáıkes árbir kanton dinı uıymdarmen qaty­nas­tardy ózi aıqyndaıdy. Negizinen tanyl­ǵandar qataryna katolıkter jatady. Qalǵan dinı uıymdar kórsetilgen mártebeni belgili bir sharttardy oryndaǵannan keıin alady. Portýgalııada dinder tórt sanatta ornatylǵan: osy eldiń týmasy bolyp sanalatyn shirkeýler men dinı qaýymdar, dinı korporasııalar, jeke korporasııalar, tirkelmegen qaýymdastyqtar. Slovakııada dinı birlestikter tirkelgen dinı toptar jáne azamattyq qaýymdastyqtar bolyp ekige bólinedi. Bul elderde dinı birlestikterdiń quqyqta­ry men mindetteri naqty retteledi jáne prolongasııa boljamdamaıdy. Bizdiń zań joba­sy­na sáıkes dinı birlestikterge, eger qolda­nystaǵy zańnamaǵa sáıkes kelse, ózderiniń mártebesin ózgertý quqyǵy beriledi. Mysaly, jergilikti dinı birlestikter óziniń damý ba­rysynda óńirlik nemese respýblıkalyq bolyp qaıta qurylýy múmkin. Bul taǵy da sóz qylyp otyrǵan jańa zań baǵytynyń demokratııalyq sıpatyna kóńil aýdartady. – «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasyn ázirleý kezinde qoǵam­dyq jáne dinı múddelerdiń tepe-teńdigin saqtaýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Bul bas­ty nazar aýdaratyn jáıt emes. Dinı birlestikterdiń qyzmetin retteýdiń mehanızmderin de qarastyrýdy eskerý qajet. Engiziletin jańa normalardyń máni nede? – Eń aldymen, zań jobasynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń dinı birlestikter týraly zańnamasyn jetildirýge baǵyttalǵanyn atap ótý qajet. Odan basqa, onymen dinı birles­tik­terdiń qyzmetin retteý tetikteri engiziledi, sondaı-aq ártúrli normatıvtik aktilerdiń quqyq normalary arasyndaǵy kemshilikterdi joıý úshin negiz qurylady. Zań jobasynyń taǵy bir jańalyǵy – hanafı baǵytyndaǵy ıslam men pravoslav dinderiniń tarıhı rólin belgileý. О́tkenge tarıhı sholý kórsetkendeı, bul eki dinı baǵyttyń qaǵıdalary adamzatty súıý jáne qurmet kórsetý qalpynda etnostyq dástúrler men ádet-ǵuryptardy tolyqtyryp, bizdiń ata-babalarymyz mura etip qaldyrǵan etnostyq tamyrlardy saqtap qaldy. Bul rette, aıta ketý kerek, jańa zań joba­syn­da eshbir din memlekettik nemese mindetti din retinde ornatylmaýy tıis dep kórsetilgen. Bizdiń memleketimizdiń zaıyrly turaqty­lyǵyna kepildik Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasymen beriledi. Zań jobasyndaǵy taǵy bir jańa engizilme – dinı joralar men rásimderdiń memlekettik organdardyń, uıymdar men mekemelerdiń, qa­rýly kúshter qurylymdary men áskerı jasaqtardyń, quqyq qorǵaý organdarynyń, qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyn qor­ǵaý­men baılanysty basqa da qyzmet meke­me­leriniń ǵımarattarynda ótkizilýine tyıym salýdy reglamentteıdi. – Jańa zań jobasynda dinı birlestik­ter­diń mártebesin belgileýge erekshe nazar aýda­rylǵan eken. Bul erejeni reglamentteıtin normalarǵa qandaı ózgerister engizilmek?  – Zań jobasynda dinı birlestikti qurýshy bastamashylardyń sanyn retteýshi normalarǵa birshama ózgerister engizildi. Ásirese, dinı birlestikterdi jikteýdiń ólshemderi kózdelgen. Sonymen, Qazaqstan Respýblıkasynyń keminde elý azamatynyń bastamasy boıynsha qu­rylǵan, bir oblystyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy sheginde áreket etetin dinı birlestik jergilikti dinı birlestik bolyp tanylady. Keminde eki oblystan, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardan, Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasynan ókildik etetin, árqaısysynda keminde eki júz elý adam sany bar eki jáne odan da kóp jergilikti dinı birlestikterdiń múshe­le­ri bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń keminde bes júz azamatynyń bastamasy boıynsha qurylǵan dinı birlestik óńirlik dinı birlestik bolyp tanylady. Barlyq oblys­tar­dan, respýblıkalyq mańyzy bar qaladan, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń astanasynan ókildik etetin Qazaqstan Respýblıkasynyń keminde bes myń azamatynyń bastamasy boıyn­sha qurylǵan, árqaısysynda keminde úsh júz adam sany bar, sondaı-aq Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń barlyq aýmaǵynda óz qurylymdyq bólimsheleri, fılıaldary men ókildikteri bar dinı birlestik respýblıkalyq dinı birlestik bolyp tanylady. – Jańa zańda dintaný saraptamasy tý­raly da aıtylǵan. Ol qandaı jaǵdaılarda júrgiziletin bolady? – Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ýákiletti organǵa, ıaǵnı Din isteri agenttigine jibergen ótinishi, Qazaqstan Respýblıkasynyń mekemeleri men uıymdarynyń kitaphanalyq qor­lary­na dinı ádebıettiń, dinı mazmundaǵy ózge de aqparattyq materıaldardyń kelip túsýi, mıssıonerler men dinı birlestikterdi tirkeý dintaný saraptamasyn júrgizýge negiz bolady. Buǵan qosa, syrttan ákelinetin dinı mazmun­daǵy aqparattyq materıaldarǵa da dintaný saraptamasy júrgiziledi. Sonymen qatar, jeke ózi paıdalanýǵa ar­nalǵan materıaldardy qospaǵanda, syrttan áke­lingen dinı mazmundaǵy aqparattyq mate­rıaldarǵa dintaný saraptamasy júrgiziledi. Buǵan qosa, dintaný saraptamasynyń obektisi retinde quryltaı jáne dinı mazmundaǵy basqa da qujattar, dinı mazmundaǵy aqparattyq materıaldar men dinı maqsattaǵy zattar sa­na­la­dy. Aıta ketý kerek, dintaný saraptamasyn júrgizýdiń tártibin Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Úkimeti belgileıdi. Dintaný saraptamasyn ǵalym dintanýshylar jáne qajet bolǵan jaǵdaıda memlekettik organdardyń bir salaly mamandary júrgizýi tıis. – Atalǵan qujat jobasynda memleket dinı birlestikterden bólingen dep bekitilgen. Bul memlekettiń dinı birlestikterdiń qyzmetine aralaspaıtyndyǵyn bildire me? – Bul, eger dinı birlestikterdiń qyzmeti Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna qaı­shy kelmese, memleket olardyń qyzmetine aralaspaıdy degendi bildiredi. Sondaı-aq, memleket azamattar men sheteldikterdiń dinge degen kózqarastaryn aıqyndaýǵa, eger mundaı tárbıeleý balanyń ómiri men densaýlyǵyna qater tóndirmese ne onyń quqyqtaryn shektemese, ata-analardyń óz balalaryn tárbıeleý prosesine de aralaspaıdy. Dinı birlestikter men Qazaqstan azamatta­ry dinge degen kózqarasyna qaramastan, zań aldynda birdeı ekenin atap ótý qajet. Eshkimniń de óz dinı nanymdaryn sebep etip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdarynda kózdelgen mindetterin at­qarýdan bas tartýǵa quqyǵy joq. Eshbir din memlekettik nemese mindetti din retinde ornatylmaıtynyn túsiný óte mańyz­dy. Qazaqstan azamattary jeke ózi, sol sııaqty ózgelermen birlesip, dinı nanymdardy usta­ný­ǵa jáne taratýǵa, dinı birlestikterdiń qyzme­tine qatysýǵa quqyly. Buǵan qosa, dinı bir­lestiktiń jetekshisi kámeletke tolmaǵan ba­lalardyń olardyń ata-anasynyń bireýiniń qar­sylyq bildirgen jaǵdaıynda dinı bir­les­tikterdiń qyzmetine tartylý nemese qaty­sýy­na jol bermeý boıynsha sharalar qabyldaýy tıis. Qarastyrylyp otyrǵan zań jobasynda dinı negizdegi partııalardyń qyzmetine, maq­sattary men qyzmeti memlekette bir dinniń ústemdigin ornyqtyrýǵa, onyń ishinde zorlyq-zombylyqpen nemese zorlyq-zombylyqqa shaqyrýmen jáne ózge de quqyqqa qarsy is-árekettermen baılanysty dinı óshpendilikti nemese alaýyzdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan dinı birlestikter qurýǵa tyıym salynatyny týraly anyq jazylǵan. Al dinı qyzmetshiler, dinı birlestikterdiń basshylary nemese múshe­leri bolyp tabylatyn Qazaqstan azamattary saıası ómirge respýblıkamyzdyń barlyq azamattarymen birdeı tek óz atynan ǵana qatysa alady. – Jańa zań jobasynda dinı birlestik­ter­diń mártebesi, tirkeý tártipteri aıqyn­dalǵan, dinı ádebıetterdi ákelý men tara­tý­dyń talaptary engizilgen. Dinı birles­tikterdiń qyzmetin retteý maqsatynda taǵy qandaı sharalar qabyldanady?  – Zań jobasynda dinı birlestikterdi tirkeý máseleleri jóninde naqty aıtylǵan, tirkeýdiń merzimi, tártibi men tirkeýden bas tartýdyń sebepteri kórsetilgen. Sonymen qatar, ǵıbadat úılerin, ǵımarattaryn salýdyń tártibi belgilengen. Mine, bul osyndaı ǵımarattardyń baqylaýsyz salynýyna tosqaýyl qoıylyp, qaraýsyz qalǵan ǵıbadat úıleriniń máselesin sheshýge septigin tıgizedi. Dinı birlestikterdiń qyzmetin retteýdiń taǵy bir asa mańyzdy sharasy – tirkeýden ótpegen dinı uıymdardyń qyzmetine jol bermeýge, sondaı-aq dinı birlestikterdiń ókili bolyp sanalmaıtyn tulǵalardyń mıssıonerlik qyzmetti júzege asyrýyna tyıym salýǵa baǵyttalatyn bolady. Buǵan qosa, qujatta jańa zań jobasynda dinı birlestikterdiń qaıyrymdylyq qyzmetin júzege asyrýǵa jáne qaıyrymdylyq úılerin (baspanalar, ınternattar, aýrýhanalar jáne basqalar) ashýǵa quqyly ekeni anyq kórsetilgen.  Alaıda, qaıyrymdylyqty júzege asyrý kezinde dinı qyzmetke tartý maqsatynda azamattardyń materıaldyq zárýligin paıdalanýǵa jol berilmeıdi. – «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasy dinı birlestikter qyz­metin retteýge baǵyttalǵan jáne túrli zań­namalyq aktilerdiń normalary arasynda týyndaıtyn máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Bul qujatty qabyldaǵannan keıin taǵy qandaı nátıje kútýge bolady? – Atalǵan zańdy ázirleý qazaqstandyq qoǵamda konfessııaaralyq jáne etnosaralyq kelisimdi damytý jolynda ýaqtyly jáne áreketti qadam bolǵandyǵy kúmánsiz. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, dinı birlestiktermen qatynastar salasyndaǵy memlekettik saıasattyń basym sıpattaǵy baǵyttarynyń biri – atalǵan el úshin dástúrli bolyp sanalatyn dinı uıymdardyń mártebesin zańdy bekitý bolyp tabylady. Buǵan qosa, memleket ha­lyqty mádenı tárbıeleý, ulttyq dástúrlerdi damytý, ónegeli quqyqtyq mádenıetti joǵa­rylatý salalarynda dástúrli dinı uıymdarǵa súıenedi. Mundaı maqsattardy dinı ahýaly zańnamalyq bazanyń jetildirilýin qajet etetin basqa da memleketter alǵa tartady. Máse­len, Eýropada jańa dinı aǵymdar týdyrǵan kóp­tegen qaıshylyqtar men qaıǵyly jaǵ­daı­lardyń saldarynan memleketter deńgeıimen qatar, eýropalyq halyqaralyq uıymdar deń­geıinde de mańyzdy sharalar (arnaıy mı­nıstr­likter­aralyq  komıssııalar) qabyldaý qa­jet­tigine ákelip soqty. Eýroparlament 1996 jylǵy 12 aqpanda Eýropadaǵy sektalar týraly qaýly qabyl­dady, onda múshe memleketterdi óz elderinde qoldanylyp jatqan salyqtyq, qylmystyq jáne sot-prosestik zańdarynyń osyndaı toptardyń quqyqqa qarsy áreketter jasaýyn toqtatý tıimdiligin tekserýge shaqyrady. Dál osy ujymdyq qujat múshe memleketterdiń úkimetterin sektalarǵa dinı birlestikterdiń mártebesin berýde uqypty bolýǵa jáne olardyń qyzmeti qylmystyq isterge qatysty bolsa mártebesinen aıyrýǵa úndeıdi. Japonııada Tokıo metrosynda bolǵan qan­dy oqıǵalardan keıin quqyqtyq bazaǵa mańyz­dy ózgerister engizilip, zańnama kúsheıtilip, qazir dinı birlestikter jyl saıyn qarjylyq qujattaryn tekseriske usynyp otyrady. Odan basqa, kez kelgen adam eger oǵan moral­dyq turǵydan zııan keltirilip nemese qaýip tónip tur dep oılasa, din isteri jónindegi ýá­kiletti organǵa qandaı da bir dinı birlestiktiń qyzmetin tekserýdi ótine alady. – Jańa zań jobasy Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine óz­ge­rister men tolyqtyrýlar engizýdi kóz­deıdi. Bul qandaı ózgerister? – Eń aldymen, «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks­ke ózgeris engizý josparlanýda. Onyń ishinde medısına jáne farmasevtıka qyzmet­ker­leri­niń jumys ýaqytynda kásibı mindetkerlikterin oryndaý barysynda dinı joralardy ja­saýyna tyıym salyný kózdelýde. Sebebi, bul azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna zııan keltirýi múmkin. «Qazaqstan Respýblıka­syn­daǵy balanyń quqyqtary týraly» Zańǵa dinı rásimder men joralardy, sondaı-aq dinı ilimdi taratýǵa baǵyttalǵan sharalardy balalar­dyń emdelý mekemelerinde, sport uıymdaryn­da, demalys oryndary men shıpajaılarda júzege asyrýǵa ruqsat bermeý jóninde ózgeris engizý qajet. Sonymen qatar, «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasynyń norma­laryn buzǵandyǵy úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartý sha­ra­lary  Ákimshilik quqyq bu­zýshylyq tý­ra­ly kodekste bekitilýi qajet. Sondaı-aq  «Zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý jáne fılıaldar men ókildikterdi eseptik tirkeý týraly», «Kommer­sııalyq emes uıym­dar týraly», «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­syndaǵy balanyń quqyqtary týraly», «Eks­tremızmge qarsy is-qımyl tý­raly», «Áskerı mindettilik jáne áskerı qyzmet týraly» jáne «Lısenzııalaý týraly» zańdarǵa da ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr. – Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.