Biz osy qandaımyz?

«Oıǵa tústim tolǵandym, óz mi­nim­di qolǵa aldym» dep da­­­nysh­pan Abaı aıtpaqshy, sońǵy kezderi maza bermeı júrgen keıbir oılarymdy, dálirek aıtsam, minderimizdi aıtyp kóreıinshi dep qolǵa qalam aldym. Bálkı, biraz jurtqa oı salar... «Petropavl – Almaty» baǵy­­­tyndaǵy poıyz Petropavldan sa­ǵat 23 kezinde shyǵyp, tańǵy 04 kezinde Kókshetaýǵa jetedi. Jol ústi sharshatqan halyq bul ýaqytta tańǵy tátti uıqynyń qushaǵynda. Biraq Kók­­­shetaýdan mingen júrginshiler jurt uıyqtap jatyr-aý, ara­syn­da jas bala, syrqat jandar da bolýy múmkin-aý, sondyqtan dy­bysymyzdy bildirmeı, aqyryn ǵana mineıik demeıdi, birdeńeden qalyp qoıatyndaı nemese qalyń ormannyń ishinde adasyp júr­gen­deı dabyrlasyp, shyǵaryp sa­lýshylarymen qoshtasqanda va­­­­gondy basyna kótere aıqaı­la­syp jatqany. Bulardyń kóbiniń qolynda bıleti bolady. Al eger alda-jalda ornyna (ásirese, tó­mengi) bireý jatyp qalǵan bolsa, «keshirińiz, meniń ornym edi» degendi áste aıtpaıdy, «osvobodıte, eto moe mesto!» dep ara sha­­­ǵyp alǵandaı shańq etip, ata jaýyn kórgendeı túsi buzylyp ursysýǵa, talasýǵa tipti jul­qy­sý­ǵa daıyn keıipke áp-sátte enip alady. Jáne talap sózderin mindetti túrde oryssha aıtady. Áıe­li de, erkegi de, jasy da, kárisi de osylaı. Eger ornyn qart kisi alyp, ol orynǵa jolserik ýaqyt­sha jatqyzyp qoısa digirlegen qalpy oǵan jetip barady. Ý-shý, aıǵaı shyǵaryp, aqyry tómengi ornynda 90-ǵa kelgen shal nemese keıýana jatsa da tartyp ala­dy. Mine, osylaı. Nanbasańyz­dar sol poıyzben bir ret júrip kórińizder nemese jolserikten su­rap bilińizder. Mundaı minez jalǵyz kókshe­taý­lyqtarda ǵana emes, bárimizde de bar. Nege biz osyndaı ózim­­shil, basqalardyń jaǵdaıymen sanaspaıtyn ádepsiz ekenimizdi oılanyp kórdik pe eken? Birde Astanada aýrýhanada ja­­­typ mynadaı oqıǵanyń kýási boldym. Túngi saǵat 12 kezi. Dá­­lizde eki qyz eden jýyp júr. Shvabralary sart-surt, ázilderi sańq-suńq, kúlkileri shıq-shıq... Bir ýaqytta: «Áı, Táttigúl, ı-ı, ana trápkeni ákele salshy», degen qatty daýys shyqty. Ekinshisi ormanda adasyp qalǵandaı: «Ol qaıaqta?» – dep aıqaılady. Mezgil tún ǵoı. Jurt uıyq­tap jatyr-aý, bular naýqas jandar ǵoı, mazasyn almaıyqshy degen oı olardyń káperine de kirip shyq­qan joq. Jáne solarǵa eskertý jasaǵan da adamdar bolǵan joq. Medbıkeler de daýystary ashy­laý shyǵyp, kúlkileri qarqyldaı estilip jatty. Al kezekke turǵanda qandaı­myz? Bir-birimizge minip kete jaz­daımyz ǵoı. Jetpeı qala­tyn­daı, ala almaı qalatyndaı óńmeńdep, aldymyzdaǵy adamdy basyp ketýge shaq turamyz. Qoz­ǵala qoımasa, kinásiz jandy ishimizden sybap, typyrshyp ketemiz. Al mádenıeti joǵary elderde aldyndaǵy adamnyń jelkesine dem alýǵa da uıalady, kem degende bir metr keıin turady. Birde Almatynyń qonaq úı­inde jatyr edik, ý-da shý, shań­qyl­daǵan, gújildegen daýystar, balalardyń shýynan shoshyp oıan­dyq. Almaty dese, jer silkinisinen qorqasyń ǵoı, apyr-aı, sondaı birdeńe bolyp qaldy ma eken dep júregimiz dúrsildep atyp turdyq. Saǵatqa qarasaq, tańǵy 5. Shala kıinip, dálizge shyqtyq. Joq, zilzala emes, tek kórshi nómirlerdiń birinen aı­qaı-shý estiledi. Kezekshiden su­rasaq, qonýǵa kelgenderdiń daýy­sy ǵoı deıdi. Jurt uıyqtap ja­tyr, aqyryn sóıleńizder, dep ne­ge eskertpeısiz deımiz ǵoı baıa­ǵy. Á, keıbireýlerge daýa joq, aıttyń ne, aıtpadyń ne, báribir, deıdi kezekshi. Birde tań aldynda osynda fransýzdar kelip qondy. Álgiler bizben de, bir-birimen de sybyrlasyp sóılesti. Mine, má­denıet degen qaıda jatyr. Endi biz nege osyndaımyz degenge keleıikshi. Bir-birimizdiń jaǵ­daıymyzdy nege oılamaı­myz, mazamyzdy alatynymyzdy túısinbeımiz? Kitapshylap aıt­saq, bir-birimizdiń dem alý qu­qy­myzdy nege syılamaımyz, kerisinshe, ony nege taptaǵymyz kelip turady? Jáne KSRO sheń­ge­linen shyqqan respýblıkalar hal­qynyń kóbi osyndaı. Bizdińshe, osynyń sebebi biz­diń qıyn, únemi jetispeýshilikti bastan keshken aýyr halden shyq­qanymyzdan. Shubalǵan uzyn­nan-uzaq kezekke turý jáne onda aıqaılap, aıbat shegip, bir-bi­ri­mizge óshpendilikpen qaraý ádeti bizdi osyndaı ádepsiz halge jetkizgen sekildi. Biz kórmesek te bilemiz, kártishkemen beriletin nan­­­­nyń kezegine ala tańnan turatyn jandar bir-birin áste syı­la­maı­­tyn, óıtkeni, oǵan nan sol kúni aldynda tur­­­ǵan adamdardyń kesirinen jetpeı qalýy múmkin edi. Son­dyq­tan aıqaılap, óshi­ret­siz kirgisi keletinderge jekirip, aıbat shegip, jurttyń bárine jaýlyqpen qaraýǵa týra keletin. Avtobýsqa, poıyzǵa bılet alǵan­da da sol. Aldyńdaǵy adam soń­ǵysyn alyp ketip, saǵan bılet jet­peı qala ma dep júıkeń to­zyp, óshiretti tezirek jyljy­tý­ǵa, kezegińniń tezirek kelýine asy­ǵyp, qylpyldap turatynsyń. Jáne kimniń ýaqytyn kezekte ótkizgisi kelsin! Sondaı jaǵdaıda bireýdi syı­larsyń ba, sypaıy bola alar­syń ba? Qaptaǵan halyqty tek ózińe ke­dergi keltiretin, tapshylyqty jet­kizbeı tastaıtyn, ornyńdy al­yp qoıatyn qaskúnemdeı kórip, ol­ar­men ishteı jaýyǵyp turatynsyń. Osyndaı ahýal qalyptas­tyr­ǵan biz kezekke ádeppen turýdy, qoǵamdyq jerde ıbalyq saqtap, sypaıy júrýdi, basqany syı­laý­dy, uıyqtap jatqan jurttyń ma­zasyn almaýdy bildik pe? Árı­ne, aramyzda biren-saran zııa­ly, joǵary mádenıetti, kónterili adamdar bolatyn, biraq negizgi halyq osyndaı edi. Mádenıet tek úlken qalalardaǵy teatrlarda ǵana bolýy múmkin shy­ǵar dep oılaıtyn edik. Al, qazir, qudaıǵa shúkir, jaǵ­daı basqa ǵoı. Bir-birimizdi syı­lap, birimizdiń birimiz maza­myz­dy almaýǵa umtylsaq, kezekte tur­ǵan­da kımelemesek, bári de erkin jetetinin oılasaq, minezimiz de, isimiz de, túsimiz de óz­ge­rip, jaq­sa­ra túser edik-aý. Máde­nıet­ti bo­lý, ádepti bolý degen osy emes pe?! Biz burynǵydaı basqanyń shy­laýyndaǵy emes, óz bıligimiz ózimizdegi Qazaq eliniń azamat­ta­ry­myz ǵoı. Bir-birimizdi qamshy­nyń sabyndaı qysqa ǵu­my­ry­myz­da syılap ótkenge ne jet­sin?! Bolmashyǵa kúıge­lek­ten­beı, peıilimizdi keńeıtip, kez kelgen nár­se­ge bıik tuǵyrdan qa­raıyqshy. Jaqsybaı SAMRAT.