Zań jobasyn Qoǵamdyq palata súzgige saldy

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń janyndaǵy Qoǵamdyq palatanyń otyrysy elimizdegi mańyzdy máselelerdi talqylaý úshin jınalyp turady. Onyń quramyna saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdar basshylary, sarapshy mamandar men ǵalymdar, depýtattar engen. Keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-de palata «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń jobasyn talqylady. Oǵan zań jobasyn daıyndaýshy Din isteri jónindegi agenttiktiń basshylary men maman­da­r­y, dástúrli dinder ókildikteriniń bas­shy­lary, BAQ ókilderi qatysty. Otyrysty Qoǵamdyq palatanyń tóraǵasy, Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Vladımır Bobrov ashyp, júrgizip otyrdy. Alǵashqy sóz zań jobasy týraly baıandama jasaý úshin Din isteri jónindegi agenttik tóraǵasy Qaırat Lama Sháripke berildi. Ol jańa zań jo­basynyń maqsaty, qajettiligi, ázirleýdiń alǵy­shar­ty, qoldanystaǵy zańnan ózgesheligi týra­ly baıandap berdi. Sonyń ishinde ol osy ýaqyt­qa deıin Qazaqstanda mıssıonerlik qyzmettiń, dinı mazmundaǵy kitaptardy taratýdyń, rýhanı oqý oryndaryn lısenzııalaýdyń, sondaı-aq zańdy tulǵalardyń dinı qyzmetpen aına­ly­sýynyń biregeı talaptary bolmaǵanyn, al atal­mysh zań jobasy basqa da ókilettikterimen qatar osy máselelerdi de retteýge múmkindik be­retinin atap ótti. Tóraǵa óziniń baıan­da­ma­synda Elbasy N.Nazarbaevtyń: «Biz Qazaq­stan­daǵy barlyq dinderdiń teńdigi men din­aralyq kelisimniń saqtalýyn qamtamasyz etemiz ári oǵan kepildik beremiz. Biz ıslamnyń jáne basqa da álemdik jáne dástúrli dinderdiń ozyq dástúrlerin qurmet tuta, damyta otyryp, zamanaýı zaıyrly qoǵam quratyn bolamyz» degen sózderin keltirip, zań jobasyn ázirleý barysynda osy talaptar eskerilgenin qulaq­qa­ǵys etti. Dinı birlestikter týraly da jobadaǵy keıbir erekshelikter atalyp ótti. Sonyń ishinde dinı birlestikter basshylary jasy kámeletke tolmaǵan balanyń ata-anasynyń bireýi qarsy bolǵan jaǵdaıda onyń dinı qyzmetke arala­sýy­na ruqsat bermeýge mindetti ekendigi aıtyldy. Qaırat Lama Shárip zań jobasyn daıyndaý barysynda Armenııa, Reseı, Belarýs, Grýzııa, Lıtva, Ispanııa jáne basqa da eýropalyq memleketterdiń tájirıbeleri eskerilgenin atap ótti. Eýropa elderiniń tájirıbesinde dinı bir­les­tikterdiń mártebesi sol elge tarıhı tur­ǵy­dan qatysty bolýymen anyqtalady eken. My­saly, Italııada barlyq dinder katolıktik jáne katolıktik emes bolyp bólinedi. Lıtvada dás­túrli jáne dástúrli emes dinı qaýymdastyqtar aıqyn túrde bólingen. Belgııada da memleket tarapynan tanylǵan jáne tanylmaǵan dinder dep jikteý qalyptasqan, deı kelip sheshen jańa zań jobasy boıynsha bizde dinı birlestikterdiń tirkelý tártibine toqtalyp ótti. Dinı birlestik 50 músheden kem emes adamnyń bastamasymen tirkeledi jáne oǵan jergilikti birlestik már­tebesi beriletin kórinedi. Odan ári múshelerdiń sanyna qaraı aımaqtyq, respýblıkalyq dinı birlestikter bolyp tirkelýi múmkin. Mundaı ózgeristerdi engizýde shetel tájirıbesi eskerilgen eken. Eýropalyq Odaqtyń múshesi Rýmynııa Eýropadaǵy din týraly eń qatań zańǵa ıe memleket bolyp sanalady. Olardyń zańyna sáıkes dinı birlestikter músheleri eldiń jalpy tur­ǵyn­darynyń 0,1 paıyzynan kem emes (ıaǵnı 23 myń adamnan kem emes) bóligin quraǵan jaǵ­daıda ǵana memleket tarapynan tanylady, dedi Q.Lama Shárip. Odan ári baıandamashy usyny­lyp otyrǵan zań jobasynda otbasyn buzýǵa beıim jáne soǵan májbúrleıtin, mindetti bilim alýǵa bóget jasaıtyn, azamattardyń ımandy­ly­ǵy men densaýlyǵyna zııan keltiretin dinı birlestikterdiń qyzmetine tyıym salý qa­ras­tyrylǵanyn jetkizdi. Zań jobasyndaǵy jańa normalardyń biri – dinı joralar men rásim­derdi memlekettik organdarda, Qarýly Kúshter men quqyq qorǵaý organdarynda, qyzmetteri qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne azamattardyń ómiri men densaýlyǵyn qor­ǵaý­men baılanysty mekemelerde, bilim berý uıymdarynyń ǵımarattary men aýmaqtarynda ótkizýge tıym salynýy bolyp tabylady, dedi ol. Sóziniń sońynda Q.Lama Shárip jańa zań jobasyn engizýge baılanysty qandaı zańna­ma­lyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engiziletinin sanamalap berdi. Minberge ekinshi bolyp Májilis depýtaty, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Kamal Burhanov kóterildi. Ol búgingi kúnniń qaýip-qaterleriniń aldyn alý HH ǵasyrdaǵy qaýi­p­siz­dikti saqtaýdyń dástúrli kategorııalaryn qol­daný­men shektelmeıtinin atady. Sondaı-aq ol Amerıkada, Máskeýde bolǵan teraktilerdiń jáne «Arab kóktemi» degen ataý alǵan Afrıka elderindegi búlikterdiń bári de búgingi zaman qaýip-qaterleriniń aldyn almaǵannyń sal­da­ry ekenin aıtty. Bizdiń eldiń Aqtóbe obly­synda bolǵan oqıǵalar da sondaı oqıǵalardyń jalǵasy ispettes. Sondyqtan da búgin mem­leketimizdiń aldynda qaýipsizdik sharalaryn myqtaý mindeti tur. So­nyń ishinde dinı eks­tremızmniń aldyn alý shart. Osyndaılardyń aldyn almasaq bizdiń de zor qaýipterge ushy­raıtynymyzdy Aqtóbe oqıǵalary kórsetip ber­gen joq pa, deı kelip sheshen osylardyń bári bizge dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly jańa zań qa­byl­daýǵa alǵyshart bo­lyp otyrǵanyn jetkizdi. Zań jobasy týraly oılaryn aıtqanda onda bizdiń elimizdegi ózge­ris­terdi ǵana emes, bas­qa da demo­kra­tııa­lyq elderde qabyldanyp jat­­qan ózgeristerdi jáne burynnan qalyp­tasqan dástúrlerdiń es­­kerilýi qajettigin ata­­dy. Depýtat óz basy birneshe memlekettiń din isteri týraly zań­da­ryn zerttegenin aıta kelip, sonyń ishinde Bel­gııada 6 konfessııa ǵana resmı túrde tany­latyndyǵyn aıtty. Bu­lardyń tanylý sebebi Belgııa jerinde olar kem degende onda­ǵan jyldardan beri bar jáne árqaısysyn birneshe myńdaǵan adam ustanady. Sonymen birge olardyń qoǵamǵa áleýmettik turǵydan paıdaly ekendigi eskeriledi eken. Mine, osy talaptardyń úrdisinen shyǵatyn konfessııalar ǵana resmı túrde tirkele alady. Fransııadaǵy din isteriniń ereksheligi qatarynda elde eń kóp taraǵan din dep ta­nylǵan katolısızmniń epıskoptary jergilikti prefektýranyń kelisimimen ǵana saıla­na­ty­nyna nazar aýdardy. Al Italııada dinder ka­tolık jáne katolık emester dep qana ta­ny­lady. Memleket shir­keý­men arada konkordat (kelisim) atty qu­jatqa qol qoıady. Ol dinge Úki­met tarapy­nan kó­mek berýge múm­kindik beredi. Bıýdjetten bólingen qarajatqa shirkeý qyzmet­kerle­rine eńbekaqy tólenedi jáne shirkeýlerdiń tarıhı eskertkish retinde saqtalýyna jaǵdaı ja­salady eken. Sondaı-aq tóraǵa Chehııanyń ereksheligine de toq­tal­dy. Bul elde shirkeý 10 myń adam keletindigi rastalsa ǵana tirkeýge alynatyn kórinedi, sonda memleket tara­py­nan kómek jasala­dy. Biz ozyq elderdiń osy tájirıbelerin eskerip, ózimizdiń zańy­myz­da olardyń bolýyn qarastyrýymyz kerek, dedi K.Burhanov sóziniń sońynda. Kelesi sóz kezegi zań jobasyn Parlamentte qaraýǵa daıyndaý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi, depýtat Ramazan Sárpekovke berildi. Ol zań jobasyn ázirleýge qandaı sebep­ter­diń negiz bolǵanyn atap ótti. Birinshiden, dinı senim bostandyǵy men dinı birlestikterdiń qyzmetin ońtaılandyrý zańnamasyn jetildirý qajettigi Prezıdenttiń 2006 jylǵy shildedegi Jarlyǵymen bekitilgen «Azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2006-2011 jyldarǵa arnalǵan tu­jy­rymdamasynda» qarastyrylǵan másele, dedi ol. Ekinshiden, qazirgi qoldanystaǵy dinı senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly zań 1992 jyldyń qańtarynda qabyldanǵan. Bul Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıingi merzimde eń alǵashqy bolyp qabyldanǵan zańnyń biri bolatyn. Ol óziniń aldyna qoıyl­ǵan maqsattaryn túgel atqardy dep aıtýǵa bolady. Endi zamana ózgeristeri jańasha qyrǵa shyqqany belgili. Bizdiń elimiz 20 jylda saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, sondaı-aq dinı se­nim-nanymda eleýli ózgeristerge qol jetkizdi. Osyǵan baılanysty «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasyn daıyndaý qajettigin týdyrdy, dedi ol. Odan ári depýtat jańa zań jobasyndaǵy kóptegen ózgeshelikter­ge toqtalyp ótti. Sonyń ishinde dinı birlestikterdi qurý, onyń jarǵysyn daıyndaý jáne olardyń memlekettik organda tirkelý tár­tipteri, sondaı-aq tirkeýden bas tartýǵa negiz bolatyn sebepterge qysqasha sholý jasap ótti. Sonymen birge zań jobasynda mıssıonerlikke qatysty sharalar, onyń uǵymdary keńinen berilgen, dedi ol. Osydan keıin zań jobasyn daıyndaýshylar men ony Parlamentte qaraýǵa daıyndaıtyn jumys toby múshelerine birneshe suraqtar qoı­yldy. Alǵashqy suraqty qoıǵan akademık M.Jurynov dinı birlestikke múshe bola ala­tyn azamattardyń jasy 18-den bastalǵany du­rys, biraq joǵarǵy shegi de zańda kórsetilse qa­laı bolady. Máselen, 18 ben 63 jas dep, ıaǵnı qyzmet etetin mezgil aralyǵyndaǵy adamdar ǵana birlestikke múshe bola alady dep jazsaq qalaı bolady dep surady. Bul suraqqa «máseleni depýtattardyń qaraýyna usynyp kóreıik, sheshimin solar aıtsyn» degen jaýap berildi. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tór­aǵasy Nurlan Orazalın jobada dinı birlestikterdi qarjylandyrý máselesi qarastyrylǵan ba, qarastyrylsa ol qandaı jaǵdaıda iske asyrylady degen suraq qoıdy. Din isteri jó­nindegi agenttik tóraǵasy memleket tarapynan qarjylandyrýdy emes, birlestikterdiń jalpy qarjylandyrylýyn qadaǵalaıtyn tetikter jo­bada qarastyrylǵanyn jetkizdi. Professor Orazaly Sábden Qazaqstandaǵy dinı birles­tik­ter­diń sany 4551 eken, al solardyń árqaı­syn­da qansha múshe bar ekeni belgili me degen suraq qoıdy. Lama Shárip bul suraqqa naqty jaýap bere almasa da musylmandar sany shamamen 11 mln. adamdaı bolatynyn aıtty. Dos Kóshim qyzmet oryndarynda namaz oqıtyndarǵa jaýapkershilik qarastyrylǵan ba dep surady. Zań jobasyn jasaǵanda biz memlekettik organdarda namazhanalardyń bolmaýy kerektigin aıttyq, sondaı-aq jeke jumys oryndarynda da namaz oqýǵa bolmaıtyndyǵy aıtyldy. Biraq keıbir depýtattar bul normaǵa múlde qarsy, dep jaýap berdi, Q.Lama Shárip. Evangelıelik lıýteran shirkeýiniń epıskopy Iýrıı Novgorodovtyń da suraǵy naqty boldy. Ol eshkimge kedergi keltirmeı, eshqandaı shý shyǵarmaı óz úıimde ózimmen dindes 3-4 adammen birge jeksenbi kúni qudaıǵa tabynyp, qulshylyq etsek – bul jańa zań jobasynyń normasyn buzbaı ma, jaýapkershilik tartpaımyn ba dep surady. Eger bul is turǵyn úıde bolsa – siz zańdy buzǵan bolasyz, degen jaýap berildi oǵan. Budan keıin de zań jobasyn ázirleýshiler birneshe suraq­tarǵa jaýap berdi. Osydan ári otyrys jumysy pikirtalasqa ulasty. Alǵashqy bolyp sóz kezegin Qoǵamdyq palata tóraǵasynyń orynbasary, professor Maqsut Nárikbaev aldy. Ol din isteri týraly qoldanystaǵy zańnyń 1992 jyly ázirlenýine belsene qatysqanyn eske ala otyryp, óziniń bul máseledegi biligi ájeptáýir ekendigin eskertti. Árıne, ol kezdegi jaǵdaı múlde basqasha bolatyn, ol ýaqytta din jolyna túsken adamdar saýsaqpen sanarlyq-aq edi, dedi ol. Qazirgi ahýal múlde basqa, qazir din jolyna túskender óte kóp, maǵan belgili málimetterge qaraǵanda ıslam dinin belsendi ustanatyndar sany ǵana  7 mln.-ǵa jýyq eken, dedi sheshen. Odan ári M.Ná­rik­baev zań jobasyn ázirleýshiler tarapy­nan jol berilgen keıbir jáıtterdi synady. Máse­len, dedi ol, jumys ornynda namaz oqýdy shek­teýdiń qandaı negizi bar. Osy ýaqytqa deıin oqylyp kelgende onyń jumysqa kedergi keltirgen jeri bar ma? Mysaly, men ózim kabınetimde namaz oqımyn. Eger myna zań jobasy osy kúıinde ótip ketetin bolsa meni jaýapqa tartpaqshysyzdar ma? Odan ári sheshen Iý.Novgorodovtyń óz úıimde, eshkimge kedergi keltirmeı 3-4 adammen qudaıǵa qulshylyq etsem zańmen qýdalanamyn ba degen suraǵyna berilgen jaýapty da synady. Osynyń ózi adamnyń dinı bostandyǵyn shekteý emes pe? Siz Prezıdenttiń sózderine silteme jasaısyz, men de Elbasynyń «Syndarly 10 jyl» degen kitabyna silteme jasap, adamnyń dinı senim bostandyǵyn shekteýine jol berilmeıdi degenin taýyp bere alamyn, dedi sheshen. Sóziniń sońynda ol jańa zańnyń qajettigin aıtty, biraq, shıki tustaryn ábden óńdeı túsý kerektigin jetkizdi. Osydan keıin pikirtalasta Altynshash Jaǵanova, Orazaly Sábden, Dos Kóshim, pravoslavıe dininiń ókili vladyka Gennadıı, evangelıelik lıýteran shirkeýinen Iýrıı Nogorodov, katolık dininiń ýaǵyzshysy Tomash Pete jáne t.b. sóılep, zań jobasy týraly ózderiniń oılaryn bildirdi. Otyrys sońynda Qoǵamdyq palata aldyn-ala daıyndalǵan qorytyndynyń jobasyn biraýyzdan qabyldady. Onda zań jobasyn áli de jetildirip, adamdardyń quqy men bostandyǵyn shektemeý jaǵyn eskerý qajet dep uıǵaryldy. Jaqsybaı SAMRAT.   * * * ISLAMDYQ DÁSTÚRLERDI QUBYJYQQA AINALDYRMAÝ KEREK Satybaldy IBRAGIMOV, Májilis depýtaty: – Barlyq dinderdiń tolyp jat­qan aǵymdary bolady. Sonyń ishinde evreıler tutynatyn ıýdaızmde de, barlyq Eýropa halyqtary tu­tynatyn hrıstıan dininde de tolyp jatqan aǵymdar bar. Biraq sol aǵymdardy bir-birine qarsy qoıyp, arasyn ashýǵa tyrysýshylar joq. Al ıslamǵa kelgende, onyń aǵym­da­ry arasyndaǵy sál ǵana aıyr­ma­shy­lyqtardy barynsha úrlep ja­laý­latýǵa, sóıtip olardyń arasyn asha túsýge umtylýshylar óte kóp. Shyn máninde ıslamdaǵy barlyq aǵymdardyń da negizi bir: olar qudaıdy moıyndaıdy, qurandy shyn, paıǵambardy haq deıdi. Demek olardyń arasynda ılikpeıtin bitispestik joq. Sonymen birge ıs­lamdyq dástúrlerdi qubyjyq qy­lyp kórsetýge tyrysýshylar bar. Sonyń ishinde hıdjab máselesin alaıyqshy. Osy bolmashy dúnıeni qaýzaýdyń ózi halyqty ıslamǵa qarsy qoıýǵa tyrysýshylyq. Hıdjab degen qazaq dalasynda ejelden bar, biraq onyń qazaqsha ataýy jas áıelder úshin jaýlyq, al úlken analarymyz úshin kımeshek bola­tyn. Kóbinese aq nemese aqshylt matadan jasalatyn. Áıelder shash­ta­ryn kórsetpes úshin osyndaı ora­­maldardyń astyna jasyryp ala­tyn. Sondyqtan onda eshqandaı qaýip joq. Qaýip basqada. Uıatty jer­lerin barynsha jarnamalap, bet-aýyzdaryn ońdyrmaı opalap, qoldarynan temeki men syra shı­shasyn tastamaıtyn áıelder men qyzdardy synaýymyz kerek qoı. Sol sııaqty musylmannyń sa­qal qoıǵanynan shoshynatyndar bar. Basqa dindegiler solaı júrse ony eshkim qaýipti demeıdi, al mu­sylmandiki olarǵa ersi kórinetini qyzyq. Ras, ıslamnyń atyn jamylyp, keıbir radıkaldy áreketterge baratyn toptar bar. Olar Allany aýyzǵa alý arqyly mańyna toptar jınap, ózderiniń oılaryn iske asyrýǵa tyrysatyn saıası kúshter. Áıtpese, din ıslam eshqashan ter­ror­lyq áreketter jasap, jazyqsyz adamdardy óltirip, zorlyqqa bar demeıdi. Bizdiń dinimiz ıslam, biz osy dinniń tóńireginde jáne ózimizge ejelden tanys, ata-babamyzdyń dástúrimen qanǵa sińgen Hanıfa mazhabynan aınymasaq, tilimiz de, dilimiz de túzelip, elimiz órkendeı beretin bolady. Din týraly zań bizge osyny qamtamasyz etýi kerek. * * * ARANDATÝShYLARDYŃ MAQSATY BELGILI Bekbolat TILEÝHAN, Májilis depýtaty: – Menińshe, eldiń tynyshty­ǵy­na nuqsan keltiretin áreketterge qar­sy zań jobasyn barynsha qataı­tý kerek. Bizdi qazir dinimiz arqyly buzǵysy keletin, ortamyzǵa ot jaqqysy keletin syrtqy kúshter bar. Olar aldymen bizdiń saıası júıe­mizdiń osal tusyn izdedi, keıbireýlerge syrttan stıpendııalar tóleý arqyly qoltyqtaryna sý búr­kip, iritki salýǵa tyrysty. Biraq eldegi ustamdy saıasattyń arqasynda qoldarynan túk kelmedi, Qazaqstan turaq­ty­ly­ǵyn saqtap qaldy. Odan keıin eko­nomıkalyq qıyndyqqa ushyratpaq boldy, odan da eshteńe shyǵara al­ma­dy. Áleýmettik saladan da osal tusymyzdy tappaq boldy, odan da taýy shaǵyldy. Endi bizdiń dinı senimimiz arqyly aramyzǵa iritki salýdy qolǵa alyp otyr. Sóıtip, memleketimizdegi turaqty­lyq­ty shaıqaltpaqshy. Keıbir mu­sylman memleketteri arqyly kiretin «Soıýz ıslamıstov» degen sııaq­ty uıymdar osyny kózdeıdi. Biz olardyń arandatýyna ermeýimiz kerek. Oǵan jáne jalǵyz zańmen ǵana tosqaýyl qoıylmaıdy, óreli aza­mattarymyzdyń, elimizdiń keleshegin oılaǵan barlyq adamdary­myz­dyń sanaly áreketteri arqyly ǵana arandatýshylyqqa jol berilmeıdi. Al ıslamnyń eń durys din ekenin álemdik esimderi bar dintanýshylar baıaǵyda-aq moıyndaǵan. Musyl­man­shylyq – ol izgilik. Izgilik degenimiz qorshaǵan ortańa jaqsylyq jasaý. Adamdardyń bir-birin, elin, jerin súıýi. Al ıslamnyń arasyna ekstremıstik, radıkaldy pıǵyldar syrttan tańylýda. Ol pıǵyl­dar­dyń maqsaty tek bizdegi tynysh­tyqty joıý, sóıtip ózderine paıda túsirý.