Sabaqtastyq

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara akademııasynyń qurylǵanyna 80 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı bizdiń tilshimiz akademııa bastyǵy, general-maıor Talǵat Esetovpen áńgimelesken edi. – Talǵat Malǵajdaruly, taıaý­da siz basshylyq etetin Ult­­tyq qaýipsizdik komıte­ti­niń Shekara akademııasy óziniń 80 jyldyq mereıtoıyn toı­la­maqshy. Osyǵan oraı sóz etpek bop otyrǵan joǵary oqý or­ny­nyń arǵy-bergi tarıhynan sóz qozǵasańyz... – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara akademııasy – taǵy­lym­dy tarıhy bar bilim ordasy. Ol 1931 jylǵy 26 jeltoqsanda qu­rylǵan bolatyn. Sodan beri bul áskerı bilim ordasy bilimdi de bilikti, mamandyǵyn jan-jaqty meńgergen shekara ofıserlerin myńdap shyǵardy. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde osy joǵary oqý ornynyń 300-den astam túlegi general degen joǵary áskerı ataq­qa ıe boldy. Túlekterimiz mem­lekettik shekaraǵa bógde qol­dyń suǵylmaýyn qamtamasyz etý­men qatar, Uly Otan soǵysy men Aýǵan soǵysynyń surapyl jyldarynda erliktiń umytyl­mas úlgisin kórsete bildi. Otan qorǵaý jolyndaǵy janqııarlyq erligi men qaısarlyǵy úshin kóp­tegen otandastarymyz ordendermen, medaldarmen marapattalsa, olardyń 44-i Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Osyndaı jetistikterine oraı bizdiń áskerı oqý orny Oktıabr Revolıýsııasy jáne Qyzyl Tý ordenderimen marapattaldy. О́ziniń 80 jyldyq tarıhynda birneshe ret ózgertilip, qaıta ja­saqtaýdan ótken bul oqý ornyna 2011 jylǵy 19 naýryzda Elbasy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq qaýipsizdik ko­mı­tetiniń Shekara akademııasy degen joǵary ataq berildi. Osy óz­gerister qazaq dalasyndaǵy she­karashy mamandar daıarlaıtyn birden-bir áskerı joǵary oqý ornyna odan da kúrdeli, jaýapty mindetter júktedi, úlken senim artty. Sondyqtan, biz qazir oqý-tárbıe jumystarymen qatar qaıta jasaqtaý, Shekara qyzme­tiniń bólimderi men qurylym­dary­nan bilikti áskerı kadr­lar­d­y tartý, olarmen tájirıbe almasý, oqý úderisiniń mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn jetildirý sııaqty keleli isterdi at­qarýǵa kirisip te kettik. Elimiz egemendik alǵaly alty myńnan astam shekarashy-ofıser ómirge joldama aldy. Sonymen qatar memleketaralyq kelisimder negizinde tájik, qyrǵyz, aýǵan elderine sol eldiń azamat­taryn oqytý arqyly mamandar daıyndaýdamyz. – Bul kúnderi Ulttyq qaýip­sizdik komıteti Shekara akade­mııa­syn támamdaǵan, tú­lep ush­qa­ly otyrǵan kýrsant­tar­ǵa úlgi bolarlyqtaı, elge eńbegi siń­gen qandaı azamattar bar? – Shekara akademııasynyń jyl­namasynda bizdiń túlekter­diń Uly Otan soǵysynyń su­ra­pyl jyldaryndaǵy, Damansk aralyndaǵy, Jalańashkóldegi oqı­­ǵalarda memlekettik she­ka­ra­ny qorǵaýdaǵy, Aýǵanstanda ın­ternasıonaldyq boryshyn óteý­de­gi jáne táýelsizdik jylda­ryn­daǵy erlikteri men órlikteri, ba­tyrlyqtarynyń jarqyn betteri saqtalǵan. 44 túlekke eń joǵary Keńes Odaǵynyń Batyry jáne Reseı Batyry ataqtary berildi. Kópshiligi orden, medaldarmen marapattalǵan. TMD-ǵa múshe elderdegi shekara áskerleri qolbasshylary­nyń kópshiligi kezinde bizde oqy­ǵan jandar. QR UQK Shekara qyz­me­tiniń basshylyq quramy tú­geldeı derlik Shekara akade­mııa­synyń túlekteri. Atap aıt­saq: general-leıtenant B.Zakıev, general-maıorlar B.Qyrǵyzbaev, M.M­á­jı­tov, T.Ýajanov, Á.Ilııasov, Sh.О́tepov, E.Jańabergenov jáne t.b. – Áńgimemizdi Shekara aka­de­mııasynyń materıaldyq ba­za­sy, áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıy, áskerı oqytý ba­rysy jóninde órbitsek... – Elbasymyz atap kórset­ken­deı, «Memlekettik shekara – ata-babamyzdan qalǵan uly mura». Demek, babalarymyz aq naıza­nyń ushymen, aq bilektiń kúshi­men qorǵap qalǵan, bizge amanat etip jetkizgen qasıetti shekarany kúzetý – ardyń isi. Búginde myń­da­ǵan shekarashylar el shebinde qy­raǵy qyzmet atqarýda. Al, bizdiń akademııa shekarany kúzetip, qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge qajetti mamandarmen qamtama­syz etip kele jatqan kóp salaly joǵary oqý orny bolyp taby­la­dy. Ofıser kadrlardy daıarlaý myna baǵyttar boıynsha júzege asyrylady: QR UQK Shekara qyzmetiniń qyzmettik-jaýynger­lik is-qımyldaryn, áleýmettik-tár­bıelik salalaryn, operatıvtik izdestirý qyzmetin, sheka­ra­lyq baqylaýdy basqarý; QR UQK kınologııa qyzmetin basqarý; psı­hologııa salasynyń mamany. Sondaı-aq qazirgi ýaqytta 2 mamandyq boıynsha magıstratýra men doktorantýra; qosymsha ká­sibı bilim berý, azamattyq jo­ǵary bilim bazasyndaǵy bir jyl­dyq kýrstar; 2 aptadan 2 aıǵa deıin sozylatyn Shekara qyz­meti ofıserleriniń bilimin jetildirý kýrstary jumys isteýde. Shekara akademııasynda (negizgi bazada jáne dalalyq oqytý­dy qamtamasyz etý basqarmasyn­da) zamanaýı tehnıkalyq qural­dar­men jabdyqtalǵan 7 dáris­ha­na zaly, 4 lıngafon kabıneti, 5 kompıýterlik synyp, 122 oryn­dyq arnaıy kitaphana, 12 oryn­dyq elektrondy kitaphana, avtodrom, tankodrom, atys alańy, 2 avtosaýytty tank tehnıka­la­ry­nyń parki, baspahana, 720 oryn­dyq kınozaly bar mádenıet sa­raıy jumys isteıdi. Akademııada jeke quram men aýyspaly quram­nyń dene tárbıesine basa nazar aýdarylady, 2 jabyq sport zaly, 2 basseın, 2 tosqaýyl jolaǵy, 2 gımnastıkalyq qalashyq, 2 stadıon, 5 oıyn alańy jáne tennıs korty bar. Qysqasy, Shekara aka­demııasynda Ulttyq qaýipsizdik komıteti organdaryna joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý úshin jemisti eńbek etýge qajetti jaǵ­daı­dyń bári bar deýge bolady. – Áskerı qyzmettiń ǵy­ly­mı áleýetin kóterý, jalpy ás­kerı ǵylym salasyn jetildirý bú­gingi tańdaǵy kezek kúttir­meı­tin máseleniń biri ekendigi aıǵaq. Osy turǵyda ózińiz basqaryp otyrǵan áskerı oqý ordasyndaǵy negizgi ǵylymı jańalyqtarǵa toqtalsańyz? – Árıne, kez kelgen salanyń damyp, jetilýine, qaryshtap qa­dam basýyna ǵylymnyń qosar úlesi men alar orny erekshe. Onyń ústine áskerı sala bol­ǵan­dyqtan onyń strategııalyq, tak­tı­kalyq jáne operatıvtik tur­ǵyda sala-salaǵa jiktelip, zerttelýi qajet. Osyǵan oraı, 2008 jylǵy 2 shildede Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bilim berý jáne ǵy­lym salasyn baqylaý komı­te­tiniń sheshimi boıynsha bizdiń oqý ornynda áskerı ǵylym doktor­la­rynyń dıssertasııalyq ju­mys­taryn qorǵaý negizinde Dıs­sertasııalyq keńes qurylǵan bo­latyn. Bul Qazaq eli tarıhynda tuńǵysh ashylǵan áskerı ǵylymı alqa bolyp tabylady. Memlekettik shekarany kúzetý men qorǵaý jáne áskerı pedagogıka men psıhologııa salalaryna negizdelgen keńestiń qurylýy kóp­tegen bilikti mamandardyń tyń bastamalar men irgeli izdenisterge túren salýyna keńinen jol ashty. Qazaqstandyq áskerı ǵa­lymdarmen qatar Reseı men Ýk­raı­nanyń jetekshi áskerı joǵa­ry oqý oryndarynan arnaıy mamandar tartyldy. Bilikti basshy, saıası ǵy­lymdar doktory, general-maıor Baýyrjan Elýbaev tóraǵalyq etken, qu­ramynda 13 ǵalym turaqty jumys istegen Dıssertasııalyq keńes sanaýly ýaqyt ishinde 36 dıs­sertasııalyq jumystyń qor­ǵa­lýy­na yqpal etip, 8 áskerı ǵy­lymdardyń dok­to­ry men 3 pedagogıka ǵylym­da­rynyń doktoryn daıyndap shyǵardy. Osyǵan qosa operatıvtik-tak­tıkalyq fakýltetke qarasty magıstratýra men doktorantýra bólimderiniń de búgingi kúnde jemisti eńbek etip jatqanyn ja­ńa­lyq retinde aıta ketsem, artyq etpes. Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmetiniń bólimderi men qu­rylymdaryn basqarý ma­man­dy­ǵy boıynsha qabyldanǵan al­ǵashqy 19 túlek 2006 jyly ózde­riniń magıstrlik dısser­ta­sııa­la­ryn sátti qorǵap, alǵan bi­lim­de­ri­niń negizinde respýb­lı­ka­myz­dyń túkpir-túkpirine bas­shylyq qyzmetterge jiberildi. Jylyna 20-30 áskerı maman qabylda­na­tyn bul bólimderde A.Moskalev, N.Asylov, R.Karataev, R.Aıazbekova, B.Jaqyp­aqy­nov, E.Aqshola­qov sııaqty tá­ji­rıbeli oqytý­shylar men professorlar jemisti eńbek etýde. – Akademııa qabyrǵasynda kýrsanttardyń, sarbazdardyń boıyna otansúıgishtik, ultyna de­gen súıispenshilik sezimin uıa­latý úshin tárbıe jumys­ta­ry­nyń alatyn orny erekshe. «Otandy súı, halyqqa qyzmet et», degen ónegeni bolashaq ofı­serlerdiń boıyna qan­sha­lyqty sińirýge atsalysyp júrmiz dep oılaısyzdar? – Biz osy ýaqytqa deıin tildi, ulttyq rýhty nasıhattaý jolyn­da qyrýar isti atqardyq desem, artyq aıtpaǵan bolar edim. Endi sonyń nátıjesin kóretin kez kelgen sııaqty. Sebebi, óz Otanyna, ultyna degen maqtanysh sezim ǵana adamdy zańǵar maqsattarǵa jeteleıtinin túsinemiz. Meniń oıymsha, barlyq halyqtar men ulttardyń tamasha dástúrleri men mura­larynan qajetin alyp, paıdaǵa asyra otyryp, olardy ás­kerı ómirdiń qajetti­lik­terine jaratý kerek. Bul áskerdegi ulttyq saıasattyń al­tyn qazyǵy. Osyǵan baılanysty akademııa qabyrǵasynda tuńǵysh ret I, II, III respýblıkalyq «Úsh baqy­tym» atty áskerı aqyndar aı­ty­sy ótkizildi. Qazaqstan Jazý­shy­lar odaǵynyń tóraǵasy N.Orazalın jáne qazaqtyń qarymdy qalamgerleri, qabyrǵaly qaırat­ker­leriniń qatysýymen M.Ma­qataev atyndaǵy ádebı-ónertaný birlestigi ashyldy. Respýblıka óner, mádenıet qaıratkerleri­niń, mádenı ujymdarynyń qa­ty­sýy­men «Jyrlaıdy júrek» at­ty poezııa keshi, «Ar-namysym, qa­si­re­tim, qasıetim – Jel­toq­san» atty tarıhı-tanymdyq, áde­bı-sazdy kesh uıymdastyryldy. Bulardan basqa, akademııanyń kýrstyq bólimsheleri arasynda «Jigit sultany», «Tilder festıvali» sııaqty túrli konkýrstar, sonymen qatar, qazaqtyń kór­nek­ti de zııaly qaýym ókil­de­ri­men kezdesý, ádebı keshter sııaqty is-sharalardy jyl saıyn ótkizý dástúrge aınalǵan. Aı saıyn kýr­santtar men sarbazdar bólim­shelerinde «Til taǵdyry – el taǵdyry», «Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy til saıasaty», «Qa­zaq tili – qarym-qatynas tili», «Qazaq tilinde sóıleý máneri», «Qazaq halqynyń salt-dás­túr­leri» taqyryptarynda ashyq sa­baqtar, saıası-tárbıe jumystary júıeli túrde júrgizilip otyrady. Kýrsanttarymyzdy, sarbaz­da­ry­myzdy teatrǵa, ulttyq mu­rajaılar men kórmelerge alyp barý da nazardan tys qalmaıdy. – Qazirgi tańda She­kara aka­demııasy Qazaq­stan­daǵy sheka­ra­shylardy daı­yndaıtyn jal­ǵyz oqý or­ny. Bolashaqta al­da­ryńyzǵa qoı­ǵan qandaı jos­par­lary­ńyz, maq­sat-murat­ta­ry­ńyz bar? – Búginde oqý ornynyń, ujymnyń aldynda memlekettik mańyzy bar úlken mindet tur. Ol – bizdiń respýblıkaǵa jáne TMD elderine ofıser kadrlardy daıarlaýdaǵy oqý-tárbıe úderisin odan ári jetildire túsý maqsaty. Shekara akademııasynyń dańq­­ty tarıhy, ıgi dástúrleri, jyl­dar boıy qordalanǵan baı tájirıbesi XXI ǵasyrda da óziniń zańdy jalǵasyn tabýda. Jańa ǵasyr – jańa keńistik ǵa­syry, Shekara aka­demııasy qyz­met­kerleriniń kásibı deńgeıiniń ósý kezeńi, bizdiń kýrsanttar men jas sarbazdardyń jaýyn­gerlik dás­túrleriniń, batyr­lyq, taban­dy­lyq, erlik, órlik is­te­riniń aı­shyqtalar dáýiri bolmaq.

Qazaq halqynda amanatqa qııa­nat jasamaıtyn, kerisinshe, adaldyq tanytyp, ony ar-na­mystyń bıik shyńyna baǵa­laı­tyn tamasha dástúr qalyptasqan. Muny sabaqtastyq deımiz. Mine, búgingi kúnde bizdiń joǵary áskerı oqý ornyna da dál sondaı jaýapty da saýapty júk arty­lyp otyr. Shırek ǵasyrdan astam merzim ishinde ózindik soqpaq salyp, dástúr qalyptastyrǵan Shekara akademııasynyń úlkendi izetke, kishini kúzetke qoıa oty­ryp, babalar amanaty men keleshek ǵalamaty úshin aıanbaı ter tóge beretindigine kámil senemin.

Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.