Túrkilerdiń, ór Altaı, tórkini ediń

Dúnıeden erte ketken daryndy jazýshy, qalamdas baýyrym Oralhan Bókeevtiń rýhyna _______   Farıza OŃǴARSYNOVA.   JOLDA Altaıdyń taýlary qandaı kıe jerimdeı, Shyń, tasyn, qalyń ormanyn súıem elimdeı. Aq bulttar jýsaıdy aýnap jotalarynda qos órkesh Mańǵystaý jaqtyń túıelerindeı.   Jotalar jatyr jambastap qatar jaǵalaı, jol qıyn, tabıǵat munda qatal ma, qalaı... Qos taýdyń arasymenen kelemiz ushyp tıtimdeı tikushaqpenen Katonǵa qaraı.   Bul jaqty án-jyrǵa qosqan talaı joldasym, adamy-bıik, taýlardy janaı týǵasyn. Ǵasyrlar daq sala almaǵan mynaý ólkede alyptar Oralhan syndy qalaı týmasyn!   Talaıdyń «Kerbuǵyny» oqyp ańsaǵan eli, munda eshkim kútip almaıdy jar sala meni. Kerilip Kerbuǵylardaı kerbez qylyqpen Oralhan tiri bolsa eger qarsy alar edi.   Katonda janymen qushtar árkim óleńge, ólmeıdi ultymnyń rýhy salty bar elde! Bul jerde týady áli talaı ul-qyzdar jaıatyn qazaq eliniń dańqyn álemge!   KATON Shyǵystyń saf aýasy, dári-baly saqtap júr adamdardyń janyn áli. Qalyń jurt Almatydan, Astanadan jaz boıy Shyǵys jaqqa aǵylady.   Bul jaqta adam uzaq jasaıdy anyq, osy-aý dep jumaq degen masaıradyq. Kúndiz-tún kelip jatqan qonaqtardan Berdibek* júrgen shyǵar basy aınalyp.   Shyǵysqa nege halyq shubyrady, tańsyq pa álde maral, buǵylary? Maraldyń qany qýat beredi deıdi, ashqan joq eshkim biraq syryn áli.   Jazǵy shar shyjǵyrǵanda janyp-ysyp, qulaıdy taýdan bulaq, qar yǵysyp! Erkekter qýattanady desedi jurt maraldyń múıizinen qanyn iship.   El aıtady: «Taýda túnep, muz jaıladyq, maraldy úıir-úıir quzǵa aıdadyq. Qan ishse shaldyń bári jigit bolyp, ketedi kempir bitken qyzǵa aınalyp!»   Al, ras, munda áıeldiń sylqym bári, shynynda maral qany-múmkin dári? El beker aıtpaıdy ǵoı, ras shyǵar, shaldardyń tegin emes qýtyńdaýy.   Shyńǵystaı... Qalaı ketem oǵan qonbaı, Kıeli meken kerek maǵan da ondaı. Emdeıtin sezimimen júdegendi Katonnyń kári-jasy aman bolǵaı! ____________________ *Berdibek Saparbaev – Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi   «BAIаN»   «Shyǵysqa baram» degen únim jetip, jar salyp ákimderdi dirildetip, «Katonǵa Farıza apam keledi» dep Darıǵa* júrgen shyǵar dúbirletip.   «Baıannyń» eń tańdaýly bólmesine qol jetse, búgin bizge sol nesibe. Jazıra*: «Saǵan uıqy bermespin» dep, bólinip qashty menen ol nesine?   Qonaq úı «Baıan» degen, emi qandaı, kógoraı, syńǵyr bulaq-jeri qandaı! Saýmal ma, sary qymyz, bestisi me – bas qoıyp qylǵytasyń tegi qanbaı.   Dos bolý – adamzatqa qashan da syn, dostarym qalmasa eken tasamda shyn. Jazıra qan quıylǵan sýǵa túsip, shal izdep ketpegeı tek jasarǵasyn.   Ol ózi, men aýyrsam, shoshyr kerim, men kúlsem, alady ol da sosyn demin. Ketse de shalǵa tıip qaıtem endi – áıteýir aman bolsyn dosym meniń! __________________ *Darıǵa – Katondaǵy «Baıan» shıpajaıynyń dırektory *Jazıra – О́skemennen shyqqan belgili qaıratker, aqynnyń dosy   ShYŃǴYSTAI Shyńǵystaıdyń kelbetin kóktemdegi kórsem deýshi em, armandap kópten beri. Qushaǵyna ap Altaıdyń ot sheńberi jabyrqaǵan kóńilim kókke órledi. Jylý berip janyma Muztaý jaqtan júgirip kep betimnen ópken jeli. Osy eken ǵoı Shyńǵystaı – Oralhannyń orman kezip, oı keship ósken jeri. Dos-qurbysy bar ma eken – men bilmeımin, álde tappaı ótti me dos pendeni... Ardaqtaı ma búgingi el Oralhanyn, kelgenim joq men muny teksergeli. Asyldardy aıaqqa basýǵa ázir ot qolqaly ǵasyrdyń shoq sheńgeli, Qazy, jaldy ysyryp búginginiń jeıtinindeı tamsanyp shóp-shóńgeni. Kerbuǵyny, o ǵajap, qara myna! Bireýdi izdep taýǵa órlep barady ma... Jalt buryldy, kilt toqtap, maǵan qaraı kózin salyp muń tunǵan qabaǵyma. ...Jas irkilip onyń da janaryna.   ǴAShYQTYQ Shyńǵystaı jeri – altyn baq – kózińdi salshy kók belge! Shyńynda suńqar sańqyldap, Maral oınaǵan bókterde.   Tarıhyn eldiń, muratyn ańyz ǵyp aıtady bilgender. Ǵashyq bop, janyp uly aqyn Sultanmahmut júrgen jer. Ǵashyqtyq – álem aspanyn qaıǵy men baqyt torlaǵan. Qasiret jutyp, basqany súıe almaı ótseń, sol jaman.   Baǵıla qyzdyń kórki – óleń, erek-ti aqyl, óneri. Aqynnyń janyn órtegen aımańdaı sulý sol edi.   Sulý da talaı kúıingen, túnderde jasyn syǵatyn. Sol qyzdy essiz súıýmen armandap ótti uly aqyn.   Talaı jan ólgen órtinen, Taǵdyrdyń joly san qıly. Shyńǵystaı jeri kórkimen súıýge ǵana baýlıdy.   TALPYNYS Perzenti em shet-shegi joq sary dalanyń, taý deıtin tóbeniń de jarqabaǵyn, «Adamdar taýda óspegen taý kıesin uqpaıdy», - dese bireý shamdanamyn. Men, ras, kórmeı óstim alma baǵyn, taý-tasqa óleń-jyr da arnamadym. Altaıdyń tyr jalańash shyń-quzyna shalqalap qaraımyn da tańdanamyn.   Kórseń ǵoı taýly ólkeniń tańǵy alabyn! Bul eldi súımeýge endi bar ma amalym, Altaıdy kórmegenge Oralhannyń ár sózi – úlgisi ǵoı jarnamanyń.   «Baıanda» saýmal iship, jal jamadym, tamsana aıýǵa uqsap bal jaladym. Samyrsyn, balqaraǵaı ósken sonaý bıikke jetsem-aý dep qarmanamyn.   Kórem de samǵap ushqan qarshyǵany, Altaıdyń qoldar deımin ár shynary. Umtylam, biraq jetem degen saıyn shyńdary kók kúmbezge shanshylady.   QOShTASÝ Qosh endi, Qarataıdyń asqaq eli, Jasqanbaı jan bitirgen tasqa demi. Bıikke suqtandyryp shaqyratyn samyrsyn, balqaraǵaı, jas teregi. Aman bol, qyran meken – Búrkit shyńy, Qatynsý, Buqtyrmadaı basty ózeni, «Baıanda» ótken kúnder este máńgi – móldir sý, jupar aýa – jaqsy edi emi. Shyǵysta týǵanymdaı baýyr basqan ul-qyzdy qımaı kózim jas tógedi. Janyma qýat bergen osynaý el keneltti ini-sińli, dosqa meni. Bolǵanmen óńim asqaq, kóńil júdeý – mendeıler meıirimge ash keledi. О́zge jurt maqtansa da, asqar Altaı, álemniń sendeı bolmas basqa jeri. Bolǵasyn kóńiliń aq, isiń jarqyn, kıesin kezdesýdiń túsindi árkim. Qoshtasý kerek shyǵar qımastarmen saǵynyp qaıta oralý úshin bálkim...   SAǴYNYSh Kóńilim – júdeý, sózim – muń, sóngendeı mende kóp úmit. Qarashyǵynan kózimniń tamshylar jatyr tógilip.   Saǵynysh toly sezimnen janshylyp bitti-aý júregim. Shattanyp kúlgen kezim kem – qalaı tabamyn bir emin?   Saǵynysh meni jylatyp (túsiner biraq muny kim... ). Sol sezim jandy jubatyp, jalǵasyp jatyr ǵumyrym.   Súıý – adamnyń baǵy ma – saǵynyp kúnde kóz ilem. Ańsaýdan dertti janyńa saǵynǵanyńnyń ózi de em.   О́tkizseń baqyt kesh, túndi oılaýmen ańsap ol jaıly. Selt etpeı júrek, eshkimdi saǵyna almasań, sol qaıǵy.   AǴA Telefon shyr-shyr etti. Tura qaldym. - Kim eken, Farıza ma? / Myna jannyń batyly-aı, bul kim ózi?/ - Iá, men em... - Shyǵystan, Boshaı* degen bir aǵańmyn.   Jansyń ǵoı búkil jurtqa eńbegi úlgi, estip em Katon jaqqa kelgenińdi. Jete almaı О́skemennen men otyrmyn, áıtpese kórseter em el-jerimdi.   О́skenmin ómirimdi jeke bılep, jazyp eń – sol óleńiń kókeıimde ed: «Júırik ber maǵan, aǵa, jorǵańdy qoı – bir zýlap ne de bolsa óteıin!» - dep.   О́zińe jarasady-aq erkeligiń, jasyńnan aqtap júrsiń el senimin. At minbeı attanypsyń, ókinishti, qaıteıin, qalqam, qoldyń kelteligin...   - Joq, aǵa, mán bermeńiz buǵan dara, bul kúnde joq qoı elde Bulańqara. Kelgem joq at minýge, ózimniń de zaýqym joq syılyq, qylań-sylańǵa da.   ...Talaılar sóndi ómirden janbaı jatyp, Máńgilik turatyndaı aldaıdy ýaqyt. Alystan qamqorshyń bop seni oılaıtyn, bolǵany aǵalardyń qandaı baqyt! ________________ *Boshaı Kitapbaev – belgili qoǵam qaıratkeri   MUZTAÝ Iаpyr-aı, bul ataýdy kim tandaǵan, tańdanar estigende myń san ǵalam. Shanshylyp turǵan taýdyń tula boıyn jarqyrap kókpeńbek muz qursaýlaǵan.   Joly joq bastaıtuǵyn josyp alǵa, susynan adam túgili shoshyr ań da. Rýhy ulylardyń mekendegen kıeli Shambala da osy mańda.   Muztaýdyń ishi tolǵan ken be, jel me, al, ony túsinbeımiz sen de, men de. О́ziniń suńǵaq boıyn kórsetpeıdi ol bizderdeı kúnási kóp pendelerge.   Báribir oǵan qys pa, jaz aıy ma – muz qursaý denesi de, samaıy da. Taıǵaq shyń Álibekke* qushaq jaıyp, ózgeni jolatpaıdy mańaıyna.   Muztaýdan taraıtyndaı bar jaqsylyq, jasqanyp eteginde alǵash turyp qaradym dir-dir etip, osynaý shyń tur-aý dep jer men kókti jalǵastyryp.   Ańyzdyń Muztaý jaıly shet jaǵasyn estigem, qatady áli tekke basym. Kórgende osy shyńdy jumaq jaqqa aparar baspaldaq pa dep qalasyń. ___________ *Álibek Asqarov – jazýshy.   MARQAKО́L Atyn estip, kórmeı-aq tolqyp edim, kóńilimdi jaýlady kórki meniń. Marqakóldi kórsem dep armandaýshy em, oryndalyp tur búgin sol tilegim.   Muhıt syndy Marqakól Altaıdaǵy, jamalynan áli kún ár taımady. Maǵan qyzyq kókmaısa jaǵasynda tynys alyp taýlardyń jantaıǵany.   Sáýle tússe, júziniń ózi Kúndeı, sýy móldir jastyqtyń sezimindeı. Kelinshekteı qyrdaǵy kórki, biraq sulýlyǵyn júretin ózi bilmeı.   Kókoraıda shyq tunar, shań shashylmaı, súıedi aǵyn jaǵanyń jartasyn jaı. Taý qorshaǵan Marqakól túrkilerdiń sulýlary taǵatyn alqasyndaı.   Kún týady Altaıdan shashyp nuryn, sonda menen ketedi jasyq muńym. Túrkilerdiń, ór Altaı, tórkini ediń, sodan shyǵar ózińe ǵashyqtyǵym.