Qajet qadam

«Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Qate qadam» atty maqalany oqı otyryp tereń oıǵa qaldym. Táýelsizdik tuǵyry qoly­myzǵa tıip egemen el boldyq. El­basymyz maqsat etken irgeli elý eldiń qataryna enýge umty­lýda­myz, qudaıǵa shúkir. Kásipker ulandarymyz óndirispen aınaly­syp, joǵary sapaly taýarlar shy­ǵaryp qazyna qorjynyn tolty­rý­da, memlekettik qyzmetkerlerdiń, ál­eý­mettik saladaǵy mamandardyń jalaqysy men zeınetkerlerdiń zeı­­­­­netaqysy udaıy ósip, qoǵam alǵa jyljýda. Aýyl sharýa­shy­ly­ǵynda eginshiliktiń damýy da bir­qa­lypty ósýde. Elimizde mal sha­rýa­shylyǵy salasy toqyraýǵa túsip, mal basy azaıyp, mal ónimderi kemigeni jal­pyǵa aıan. Endi osy ty­ǵyryqtan shyǵýdyń joly qaısy? Burynǵy eski súrleý, eski ádis­pen be, joq, bolmasa damyǵan elderdegi ozyq tájirıbeler men ja­ńa tehnologııalardy paıdalanyp al­ǵa jyljý kerek pe? Árıne, sońǵysy. Taýardyń qajettiligin suranys anyqtaıtyny belgili. Olaı bolsa, búgingi tańda mal ónimderinen eksporttyq suranysqa ıe bolyp turǵan tek iri qara mal eti. Búginde elimizde iri qara mal etin arttyrýdyń joldary qaras­ty­rylyp, is-sharalar júrgizilýde. Birinshiden, etti iri qara mal ósirýge basymdyq berilip, onyń analyq basyn kóbeıtý qolǵa alynýda. Elimizde, statıstıkaǵa súıensek, et ba­ǵytyndaǵy iri qara sany jyl basynda 132 myń, onyń ishinde, analyq bas 54 myń bolsa, maldy óz tóli esebinen kóbeıtýde, maldy qoldan uryqtandyrý ádisin paıdalaný arqyly jáne sharýa qoja­lyq­taryndaǵy tegi belgisiz analyq­tar­dy asyl tuqymdy et baǵytyndaǵy atalyqtarmen uryqtandyryp as­yl­dandyrý arqyly 2016 jylǵa qaraı sharýa qojalyqtaryndaǵy analyq mal basyn 270 myńǵa, asyl tuqymdy sharýashylyqtardaǵy ana­lyq mal basyn 136 myńǵa nemese ekeýin qosqanda 406 myń bas et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy ana­lyq basqa jetkizý kózdelip, qo­maqty jumystar atqarylýda. Eli­mizde et baǵytyndaǵy tuqym­nyń túrleri, árıne, ol qazaqtyń aq bas sıyry. О́tken ǵasyrda ǵalym­dar men tájirıbeli sharýa adam­dary birlese otyryp 1928-1933 jylda­ry gereford tuqymynyń 1240 bas buqashyǵy men 267 bas taıynshasy ákelinse, onyń 389 buqashyǵy men 223 taıynshasy Anglııadan, qalǵa­ny Ýrýgvaıdan ákelindi. Ol kezde Anglııadan ákelingen buqashyq­tar­dyń 18 aıdaǵy salmaǵy 475 kılo, Ýrýgvaıdan kelgeni 344 kılo bolsa, qazirgi ýaqytta Kanada men AQSh-tan ákelingen osy jastaǵy buqashyqtardyń salmaǵy 500 kılodan joǵary. Ne úshin gereford tuqymy tań­dalyp otyr? О́ıtkeni, ol dúnıe jú­zinde mamandandyrylǵan, eń kóp taraǵan tuqym jáne jyl on eki aı jaıylymǵa beıim, qystyń qatty sýyǵy men jazdyń aptap ystyǵyna shydamdy, jaıylym tal­­ǵamaıtyn, jaıyp semirtýde bol­syn nemese bordaqylaý ala­ńyn­da bolsyn jaqsy semirip, sa­paly et beretin birden-bir iri qara mal tuqymy. Soıys malynyń shy­ǵymy orta eseppen 60 paıyz bolsa, onyń ishinde taza eti 80 paıyz bolady. Ár kıloǵa qosymsha sal­maqqa 9-10 kılo azyq birligin jum­saıdy. «Qa­te qadam» atty maqa­lada B.Qa­raqovtyń gereford tuqy­mynyń eti­nen súıegi kóp, bir kılo qo­symsha salmaqqa 40-42 kılo azyq birligin jumsaıdy jáne ol tuqym Qazaqstanda ósken shópti jemeıdi, oǵan arnaıy shóp egý kerek degen pikirine kúlesiń be, jy­laısyń ba? Qandaı negizge súıenip jazdy eken avtor. Maqalada kór­setilgen keıbir máselelerdiń du­rystyǵyna kelise otyryp, onyń ishinde, oblys­tyń Baıǵanın aýda­ny­nyń jaıyl­ma­ly qoı sharýashy­lyǵy, jylqy jáne túıe sharýa­shy­lyǵyn damy­týǵa qolaıly aımaq ekendigi belgili. Maqala ıesi kóp­jyldyq tá­ji­rıbesi bar aqsaqal bola turyp, qazaqtyń aqbas sıy­rynyń gereford tuqymynan shyq­qanyn eskermegen. Gereford maly etiniń shy­ǵysy 60 paıyzdan asa­tyny ǵyly­mı dáleldengen fakt. Ol kóptegen ǵalymdardyń eńbek­terinde kórse­tilgen. Sol sebepti jergilikti mal ónimdiligi men et sapasyn túp­ki­likti jáne jedel ózgertý maqsa­tyn­da shetelderden mal ákelý m­á­seleleri týyndaǵany ras. Ne úshin Kanada nemese Amerıka? О́ıtkeni, Qazaqstannyń jer betine ornalasý bederi Kanadamen birdeı endikte, birdeı boılyqta jatyr, tabıǵaty, aýa raıy, jer jaǵdaıy, shóp qu­ramynyń qunar­ly­lyǵy Qazaqstan­men birdeı. Son­dyqtan osy elden ákelingen mal­dar Qazaqstan jerine tez beıimdeledi, óziniń sapaly ónimdik qasıetin joǵaltpaıdy. Úkimet, Otanymyzdyń et óndi­rýde eksporttyq áleýetin arttyrý­da keń-baıtaq jerimizdiń múmkin­diginiń mol ekenin eskere otyryp, osy ispen aınalysyp jatqan sharýa adamdaryna úlken jeńildikter jasaýda. Asyl tuqymdy mal satyp alýshylarǵa jeńildikpen nesıeler berý qarastyrylǵan. Osyndaı oń­taıly jaǵdaılardy paıdalana bilgen ilkimdi azamattar etti iri qara malyn ósirýmen aınalysýda. «Kóz qorqaq qol batyr» deıdi halyqta. Jel sózge erik bermeı, jańa­lyq­tan jasqanbaı, halqymyzdyń dás­túrli salasy mal sharýashyly­ǵy­nyń ónimin arttyrýda, ýaqyt soz­baı Úkimet beretin jeńildikterdi paıdalana otyryp bir kisideı iske kirisken durys. Yntymaq pen birlik bolsa alynbaıtyn qamal joq. Mal baǵýdy qazaq eshkimnen úı­renbegen. Olaı bolsa, ǵylym men ozyq tájirıbelerdiń jetistikterin paıdalana otyryp asyl tuqymdy mal basyn kóbeıteıik. Al ol óz kezeginde joǵary sapaly et óndi­rýdiń birden-bir kepili, Elba­sy­myz kórsetkendeı, mal ónimde­ri­niń eks­porttyq áleýetin arttyrý­dyń tóte joly. Aıbyn TО́REHANOV, «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jem-shóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor.