- Qaıreke, qolyńyzdaǵy kóne dombyrańyzdyń ataǵyn estip ańsarymyz aýǵaly biraz boldy. Sý jańa «Toıota Kamrı 40» avtokóligine baspa-bas suraǵan adamdar boldy deıdi. Osy ras pa? - Bir aıtýly aqyn aǵamyzdyń osyndaı usynys jasaǵany ras. - Bermedińiz be?
- Endi, qolymda otyr ǵoı. Keıin taǵy bir ısi qazaqqa belgili ánshi aǵam, «Bul dombyraǵa úı berem dese oılanyp kórer me ediń?» dedi. Dombyra tanıtyn kúıshiniń bári erekshe yqylas tanytady. Konsertterde kúı tartqanymda tyńdarmandar ishinen, «Dombyrańnyń úni basqa dombyralardan ózgeshe eken» dep jatady. - Qupııa bolmasa ol kisilerdiń atyn ataýǵa bola ma? - Eshqandaı qupııalyǵy joq, biraq el-jurttyń aldyndaǵy bedeldi kisilerdiń suraǵanyn bermeı betin qaıtardym dep atyn atap otyrý yńǵaısyz ǵoı.
- Al, sonda bul dombyra sizdiń qolyńyzǵa qalaı tústi? Kimdiki? Qaı jyly jasalǵan?
- Osydan úsh jyldaı ýaqyt buryn qolyma tústi. Bir kúni aýylda turatyn aǵam habarlasyp, osyndaı dombyra taýyp aldym dedi. Dereý alǵyzdym. Kelgende qarasam, moıny, bettaqtaıy synypty. Arqasynda «1937» degen jáne tóte jazýmen jazylǵan jazý bar eken. Keıin jigitter, «Aıtbaıdan...» degen jazýdy oqydy, taǵy bir jazýlar óshkindeý eken, durys oqylmady. Qyzyq, meniń famılııam Aıtbaı ǵoı, biraq bul dombyranyń famılııama esh qatysy joq. Qalaı eken, bul dombyranyń sóıleıtinine esh kúmánim bolǵan joq. Qazaqy adam túrinen kórinip turady ǵoı, sol sııaqty dombyra ózine tartty da turdy. Sóıtip aǵama, «Endi bul dombyra týraly oılaýshy bolma» dep, ornyna júz seksen myń teńgege jasatqan dombyram bar edi, sony salyp jiberdim. Bul dombyrany sol Petropavl jaqta bireý qoqysqa laqtyryp tastaǵan deıdi. Ony bireý kórip ala salǵan. Ol taǵy bir kisige bergen, odan bireý bir jarty araq berip alǵan degen sekildi shym-shytyryq shatysqan tarıhy bar áıteý. Qysqasy, sońynda meniń týǵan aǵam bir aýyldasynyń úıinde synyp jatqan jerinen kórgen de surap alǵan. Sodan men muny sheberge berip, synyǵyn tańdyrdym ǵoı. Keremet istedi. Bettaqtaıyn da aýystyrdy, onysy endi óte sátti shyqty. Moıny jýan bolǵany durys edi, sál jińishkerip ketti, ony men de basynda eskertýim kerek edi, aıtpappyn. Sóıtip, shek taǵylyp, perne basylǵanda oılaǵanymdaı, tipti odan on ese keremet bolyp shyqty ǵoı, sóıledi kádimgideı. Armandaǵan kúılerimdi qapysyz tartqyzatyna sendim. Ol qýanyshty sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. - Qandaı kúıler edi armanyńyz? О́zi osyndaı dombyra jolyqsa dep armandap júrýshi edim. Onyń sebebi, bala kezden beri Ábiken Hasenovtiń tartqan kúılerin týra solaı tartsam degen armanym bolatyn. Dombyraǵa endi qyzyǵyp júrgen 16 jasymda týǵan aǵam Erbol, «Ábiken Hasenovti nege tyńdamaısyń» dep aıta beretin. Birinshi ret «Saryjaılaý» kúıin tyńdadym. «Shirkin-aı, osylaı tartý kerek eken ǵoı» dep oıladym. Biraq, ol kezde essiz qushtarlyq qana edi, keıin sanaly, kásibı túrde jan-jaǵynan moıyndadym. Basqa mýzykanttarmen, kerek deseńiz, álemniń ne bir myqty mýzykanttarymen salystyrdym. Ábiken Hasenov shynynda teńdessiz mýzykant. Máselen, Leonardo Do Vınchıdiń «Mono Lızasyna» adam qandaı kóńil kúımen qarasa, kartınadaǵy Mono Lıza da oǵan solaı qaraıdy eken dep aıtady ǵoı. Al endi biz ustazym Janǵalı Júzbaı ekeýmiz Ábikenniń oryndaýyndaǵy kúılerdi talaı tyńdadyq, talaı ret «osy jerin osylaı tartqan» dep bekitip tastaǵan kezderimiz boldy. Búgin qarasańyz, ekpinmen tartqan sııaqty, kelesi kúni tyńdasańyz óte baıaý tartyp otyrady. Ǵajap pa? Ǵajap! Endi osylaı Ábikenshe tartý úshin, sonykindeı dombyra kerek bolatyn. Sol armanym osy dombyrany tapqan kezde oryndaldy. Keıin salystyryp kórsem, Ábiken Hasenovtiń dombyrasynyń únimen birdeı. Ábiken Hasenovtiń oryndaýyndaǵy «Qońyrdy», «Bozaıǵyrdy» týra solaı oryndaýdy qaı kúıshi arman etpeıdi? Al ony solaı oryndaý úshin sol kezdegideı ún shyǵaratyn dombyra kerek. Myna dombyra sol armanǵa bir qadam emes, júz qadam jaqyndatady ǵoı. Talantyń jetse, ústinen basyp, týra sol deńgeıde tartýǵa da bolady. Qazaqtyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan perne basý túrleri bar. Solardy isteı alsań, bul dombyra keremet sóılep beredi.
- Sonda osy kúngi kóp dombyralar...
- Qazirgi dombyralar seni degenine kóndiredi. Olar rels sııaqty. Aıtqanynan shyǵa almaısyń. Al bul dombyra seniń yrqyńmen júredi. At sekildi. Jumsaq. Iirim-qaıyrymǵa kóngish. Eger konsertte kúı tartyp otyryp bir qate jiberseń, qazirgi dombyralar shańq etip, (ósekshi qatyndar sekildi) qateligińdi pash etedi. Al, mynanyń dybysy ondaıdy jasyryp jaýyp ketedi, bildirmeıdi. Aıybyńdy jasyrady. Janǵalı Júzbaev bir kezderi saýsaq basýǵa baılanysty bir másele kóterdi. Keńes úkimeti kezinde dombyranyń deńgeıin qaıtsek kóteremiz dep, adamdar skrıpka, balalaıkada bar, saýsaq basý ádisterin dombyraǵa ereje ǵyp engizgen. Sol kezde qazaqtyń óziniń saýsaq basýy joǵalyp ketken. Ábikenniń, Maǵaýııanyń saýsaq basýyn kózben kórip úırenip alǵan shákirt joq. Kúıshilerdi qýǵyn-súrginge salǵanda dombyrany otqa jaqqan kezeń boldy ǵoı. Endi biz ony qaıdan úırenemiz? Men mysaly «Qońyrdy» tarta almaı júrdim. Biraq tartqyń keledi. Sóıtip, izdenesiń ǵoı. Olaı kóresiń, bulaı kóresiń, biraq ústinen túse almaısyń. Al endi myna dombyra qolyma tıgen kezde, kózim sharadaı jandy. On alty jasymnan bastap, odan beri on toǵyz jyldaı ýaqyt ótti, kúnde desem de artyq emes, Ábiken Hasenovtiń jumbaǵyn sheshemin dep kele jatyrmyn. Sol jumbaq osy dombyra qolyma túspese,sol kúıi sheshilmeı ketetini anyq edi. Mine, bul dombyranyń úni burynǵy qarııalardyń daýysy sııaqty. Bizdiń aýyldyń shaldaryna tartyp berseń ólgen atalary tirilip kep sóılep otyrǵandaı tyńdaıdy.
- Al Ábiken Hasenovtiń dombyrasy qaıda?
- Bar. Yqylas mýzeıinde tur dep estidim. О́zim shertip kórgem joq. Negizi mýzeılerde qanshama keremet dombyralar bar. Aqtoǵaıǵa barǵanda bir dombyra kórdim, keremet sheshen dombyra. Endi saqtalyp, turǵany durys ta shyǵar, bilmeımin. Myna dombyrany da mýzeıge ótkizip, aqsha almaısyń ba degender boldy. Ondaı sóz adamdy qorlaý ǵoı.
- Ábikenniń kúıleri qalaı jazylyp qaldy?
- Ábikenniń tarıhy – tragedııa. О́zi Kópbaı degen bı-bolystyń tuqymy edi. Bala kezinen barshylyqta ósken adam. Keıin ashtyqqa ushyrap, bes balasy, týys-týǵany túgel qyrylyp qalǵan. Eń sońynda bir qyzy qalady. Sony aman alyp qalam dep jantalasqan. Bir kúni tańerteń oıansa qoınynda jatqan qyzynyń da denesi sýyp qalǵan ǵoı... Sodan bosyp, Almatyǵa keledi. Sol jaqta Sáken Seıfýllındi tabady. Sáken bir amalyn taýyp teatrǵa ornalastyryp, jany qalady ǵoı jaryqtyqtyń. Bilesiz be, Ábiken qaıtys bolǵanda Sháken Aımanov úkimetke baryp sońǵy jumystaryna bes myń som aqsha suraıdy, sonda mınıstrdiń orynbasary «Ábikenge bes myń kóp» depti. Máńgúrt qoı! Sháken Aımanov kúıip ketip: «Sonda sen bes myń som bólý úshin nesheýimiz ólýimiz kerek?» degen eken. Ábikenniń qaıta týmaıtyn qazaq ekenin bilgen ǵoı olar. Ábikendi jerlep jatqanda Ahmet Jubanov «Boldy, qazaqtyń on saýsaǵyn jerlep jatyrmyz» degen eken. Ábikenniń kúıleri taspaǵa sonda Almatyda jazylady. Muralarymyzdyń saqtalýy úshin Aleksandr Zataevıch, Borıs Erzakovıch, Latıf Hamıdılerdiń sińirgen eńbegi erekshe boldy ǵoı. Talanttardy, ondaǵy aıyryqsha úndi tanyǵan olar. Sondyqtan da qajyrmen eńbek etti. Borıs Erzakovıch: «Men qazaq mýzykasyn notaǵa alǵash túsirip júrgen tájirıbesiz kezimde, ándi qaıta-qaıta aıtqyzǵanymda shydammen ótinishimdi oryndaǵan dala oryndaýshylaryna alǵysym sheksiz» dep jazypty. Osyny oqyǵan kezde kózime jas kelip, qatty tebirendim.
- Án men kúıdi notaǵa túsirýde ózińiz de biraz eńbektendińiz ǵoı. Jalpy, qaıda bilim aldyńyz? Kúıshilikten basqa ǵylymı jumystarǵa qalaı keldińiz, keńirek aıta ketińizshi.
- Pavlodarda kolledjde oqydym, odan osy jaqta mýzyka akademııasyn bitirdim. Odan soń Pavlodarda bes jyl jumys istedim. Keıin úılengen kezimde kelinshegim Nurǵanym birinshi kýrsta Erkeǵalı Rahmadıevtiń jetekshiliginde oqyp júrdi. Ustazy «budan myqty kúıshi shyǵady» dep jaqsy baǵa bergen soń, oqýyn tastatýǵa qımaı, ózim Astanaǵa kóship keldim. Sonda marqum Bazaráli Múptekeev meni folklor ortalyǵyna jumysqa aldy. Dál sol kezde Janǵalı Júzbaev elý jasqa kelip qalǵan eken, sol kisiniń oryndaǵan kúılerin notaǵa túsirýdi tapsyrdy. Sodan ózim bar, Imanǵazy Nurahmetuly degen aǵamyz bar, Nurǵanym bar úsheýimiz qyryq shaqty kúıdi notaǵa túsirdik. Odan keıin Ǵabdylhaq Barlyqov degen kúıshiniń oryndaýyndaǵy jıyrma bes kúıdi notaǵa túsirdik, ol eki kitap bolyp shyqty. Keıin Qaırat Baıbosynov oryndaǵan tórt júz ándi jáne de Zataeevıch notaǵa túsirgen júz shaqty ándi redaksııalap, kitap qylyp shyǵardyq. Sol kitapty daıyndaý barysynda nebir qyzyq jaıttardyń baıybyna bara bastadym ǵoı. - Máselen? - Máselen, «Gaýhartas» ánin alaıyq. Ony Júsipbek Elebekov, Mádenıet Eshekeev syndy aldyńǵy ánshilerdiń oryndaǵanyn tyńdadyq. Biraq ondaǵy yrǵaq birtúrli er adamǵa kelmeıtindeı sezile beretin. Ras qoı? Al Bıbigúl Tólegenova apamyz oryndaǵanda bul án qalaı qulpyrdy? Keremet áýeledi, jurttyń kókeıine qona ketti. Alaıda ánniń sózine qarasaq: «Ajaryń ashyq eken atqan tańdaı, nurly eken eki kóziń jaqqan shamdaı» deıdi. Er adam oryndaıtyn án. Iаǵnı, jigittiń qyzǵa aıtatyn sózi. Endi nege er adamnyń tabıǵatyna kelmeıdi. Sóıtsem, gáp basqada eken. Biz oryndap júrgen «Gaýhartas» Maıra Shamsýtdınovanyń oryndaǵan nusqasy bolyp shyqty. Aleksandr Zataevıchtiń kitabynda bul ánniń eki nusqasy da bar. Er adam aıtqan nusqasy bar, ol basqasha. Ol endi er adam aıtsa jarasyp-aq tur. Jalpy, bizde áıel adamdardyń án aıtýy qandaı bolǵan degen oı keledi. Muhańnyń «Abaı jolynda» «...Áıgerim Zilǵaranyń kóp ıirimdi «Jıyrma besine» saldy» deıtin jeri bar. Sol sózdi oqyǵanda oılanyp qalyp edim. Ásili, áıel adam ándi qatty aıqaıǵa salyp, sozbalaqtap aıtpaıtyn bolsa kerek. Áıeldiń oryndaýynda ıirim-qaıyrymy kóp bolatyn sekildi. Oǵan Zataevıch jazyp alǵan ánderdiń notasy da dálel bolady. Áıel oryndaǵan ánderde ıirim-qaıyrym kóp, jypyr-jypyr bolyp jazylǵan. Al er adam oryndaǵan ánder ondaı emes.
- Bul da bir jańalyq boldy. Endi bir suraq. Siz jeke konsert bermedińiz be? Repertýaryńyzda qansha kúı bar?
- Maǵaýııa Hamzın tartqan kúılerdiń barlyǵyn derlik tartamyn. Ol kisi tartqan kúıdiń ózi qyryqtan asady. Sodan Sozaq kúıshilerinen, Baıjigitten tartamyn. Ábiken tartqan kúıden tek Jappas tartqan deıtin bir «Qosbasaryn» ǵana bilmeımin, ala almaı júrmin. Biraq jaqyndap qalǵan sekildimin. Odan basqasynyń bárin tartamyn. Jıyrmadaı kúı ǵoı. Kelesi jyly Ábiken Hasenovtiń týǵanyna 120 tolady. Kóktemde Ábiken men Maǵaýııaǵa arnap, kesh ótkizbek oıym bar. Qudaıym buıyrsa, «Qosbasardy» sonda tartamyn.
- Ne deımiz, amanshylyqta bolaıyq. Sol keshte qatqan terideı qurysyp qalǵan qulaǵymyzdy jipsitip, quryshyn qandyrýǵa jazsyn!
- Ámın!
Áńgimelesken,
Ularbek Nurǵalymuly,
«Egemen Qazaqstan»
