Memleket kómektesýge daıyn

Endi ata-analar tarapynan qadam jasalýy kerek Qazirgi qoǵamda aqsha jınaý mádenıetine qatysty «bizde aqsha jınaý mádenıeti tómen» degen túsinik qalyptasqan. Biz oǵan keri daý aıta almaımyz. Qoǵamymyzda aqsha jınaý mádenıetiniń tómen ekenin kórsetip beretin kóptegen zertteý qorytyndylaryn kórsetýge bolady. Jáne sonyń kóbinde elimizde depozıt ashyp, aqsha jınaıtyn adamdar qatary halyqtyń 5-10 paıyzyn ǵana quraıtyny aıtylady. Shynynda, bizde nege aqsha jınaý mádenıeti qalyptaspaǵan? Bul suraqqa jaýap berý qıyn emes. Ol úshin KSRO qulaǵan tustaǵy eldegi jaǵdaıdy kóz aldymyzǵa keltirsek jetkilikti. Sol zamanda qoǵamdaǵy adamdardyń bári aqsha jınaıtyn. Bireý ózi úshin, bireý bala-shaǵasy úshin, taǵy bir kisi nemeresi úshin degendeı. Tipti, sol zamanda aldaǵy «qıyn kúnderge» de aqsha jınalatyn. Biraq, KSRO qulady da, eldiń jıǵan aqshasy jelge ushqanmen teń boldy. Bunyń bári aınalyp kelgende «halyqtyń aqsha jınaý máde­nıeti tómen» degen túsinikke arqaý boldy. Biz halyqty bankte aqsha jınap, ústeme aqshaǵa ıe bolý­dyń ornyna, bankten nesıege aqsha alyp, onyń ústine taǵy da óz qaltasynan qarjy qosyp beredi dep sógemiz. Biraq, shyn mánin­de jalpy halyqqa tán shartty ref­leksti joıýǵa ýaqyt kerek shyǵar? Kembrıdjde aqsha jınaý máde­nıetin qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan Ulttyq bıýronyń ekono­mıkalyq zertteýleri júrgiziledi. Sarapshylar Chılıdegi 2 687 shaǵyn kásipkerdiń áreketine tal­daý jasaıdy. Taldaý jasaý úshin olar shaǵyn nesıe qaýym­dastyǵynyń tabysy eń tómen­gi dárejedegi múshelerin tań­dap alady. Ondaǵy oılary – áleý­mettik teńsizdiktiń aqsha jınaý ádetine qatysy joq ekenin kór­setý. Sóıtip, qatysýshylardy úsh topqa bóledi. Birinshi baqylaý tobyndaǵy adamdarǵa ádettegi salym ashýdy usynady. Ekinshi toptyń qatysýshylary da týra sondaı salym ashady, biraq, olar salym ashýdaǵy maqsaty týraly kópshilikke jarııalap otyrady. Ár aptada kezdesken saıyn top músheleri qoǵamda bolyp jatqan qarjyǵa qatysty bar­lyq aqparattardy bir-birimen bólise bastaıdy. Al úshinshi top qatysýshylaryna joǵary paıyzben salym ashý usynylady. Iаǵnı, ádettegi jyldyq 0,3 paıyzdyń or­nyna jyldyq 5 paıyzǵa deıingi ústemeaqy. Nátıjesinde ekinshi toptaǵy bir-birimen aqparat bólisken toptyń aqsha jınaýy turaqty bolady jáne olar alǵashqy baqylaý tobymen salystyrǵanda 3,5 ese kóp aqsha jınaıdy. Sondaı-aq, osy top aıyna orta eseppen alǵanda tabystarynyń 8 paıyzyn depozıtke quıyp otyrǵan. Bul toptyń qatysýshylary aqsha jınaýmen birge ómirdiń qandaı kezeńine daıyn bolý jóninde, artyq qarjy jınaý jóninde qoǵamǵa aqparat berýge de yntaly bolypty. Al endi joǵary paıyz ústemeaqyǵa ıe bolǵysy kelgen úshinshi toptyń jaǵdaıy neshik? Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, eń álsiz effekt osy topqa tıesili bolyp shyqqan. Bul zertteý bizge ne beredi? Aqsha jınaýdaǵy maqsat óziń úshin, otbasyńnyń ıgiligi úshin bolǵanymen, ony jınaýda da ádis-tásil qajet ekenin kórsetip turǵandaı. Aqsha jınaýǵa umtylý, aqsha jınaý mádenıetin qalyptastyrý úshin bizdiń qoǵamǵa da osyndaı ádis-tásilder aýadaı qajet pe eken degen oıdamyz. О́ıtkeni, búgingi kúni odaqtastar tabý, bir dárejede oılaıtyn adamdardyń tobyn jınaý asa kúrdeli emes syndy. Allaǵa shúkir, áleýmettik jeliler bar, sanadaǵy «senbestik sındromyn» sylyp tastaý úshin bir-birińdi qoldap, bir-birińe qarjy týraly aqparattarmen bólisip, qandaı bankke jınaımyz, qandaı salym ashamyz degen máselede qoldaý kórsetý barysynda osy mádenıet óz-ózinen qalyptasatyn syńaıly. Osy oraıda salym ashýǵa qatysty mańyzdy bir málimetpen bóliskimiz keledi. Bankterde ashylatyn salymdar týraly kópshilik belgili bir deńgeıde bilýi múmkin. Al memlekettiń de ústemeaqysy qosylatyn Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi arqyly joǵary oqý ornyna qajetti qar­jyny jınaqtaý salymy týraly aqparattar qoǵamda sonsha kóp emes. Onyń birden-bir sebebi, bul júıeniń qurylǵanyna nebári eki-úsh jyl toldy. Ár ata-ananyń qasıetti paryzynyń biri – balasyn oqytý deıtin bolsaq, memleket tarapynan kótermelenetin, ıaǵnı banktiń 14 paıyzynan bólek memleket tarapynan 5-7 paıyzǵa deıin kótermelenetin, 10 mıllıon teńgege deıin kepildendirilgen osy salym týraly da halyq bile júrýi tıis degen oıdamyz. О́ıtkeni, qarjy jınaý mádenıeti eń aldymen óz ıgiligińe degen senimnen bastalady. Árıne bolashaqta bizdi qandaı jaǵdaı kútip turǵanyn eshkim dál boljap aıtyp bere almaıdy. Búgin biz jaspyz, jumys isteý qabiletimiz de joǵary, oǵan qosa múmkin jaqsy tabys taýyp júrgen de shyǵarmyz? Al balalarymyzdyń «úlken ómirge» qadam basqan tu­synda osy nyǵmetterimizdi saqtap qalatynymyzǵa kepildik bar ma? Jas qartaıyp, boıdaǵy kúsh-qýat birtindep kemı bermeı me? Sonda ómirdiń qandaı tusynda da bizge kómekke keletin bir nárse – erte bastan jıylǵan qara­jat. Qandaı jaǵdaıda da aqsha tyǵyryqtan shyǵarady. Ol – senim, qaýipsizdik jáne kúsh. Sol úshin ata-ana otbasylyq bıýdjetke shyǵyn keltirmeıtindeı jolmen tabysynyń besten bir bóligin ne onnan bir bóligin Memlekettik bilim berý-jınaqtaý júıesine salymyn salyp otyratyn bolsa, olar balasy oqýǵa túser kezde 30 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin únemdeıtinin «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń ókilderi málimdeıdi. О́ıtkeni, Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesiniń operatory osy aksıonerlik qoǵam bolyp tabylady. Kompanııa búginde elimizdiń qaı óńirinde kimniń atyna qandaı depozıt ashylǵanyn búge-shigesine deıin biledi. Naqty málimet boıynsha búginde 15 myńnyń ústinde bilim berý jınaqtaý salymy ashylǵan. Balalarynyń nurly bola­shaǵyn armandaıtyn ata-ana jaı armandap qoıa salmaı, búginnen bastap aqsha jınaý kerek dep oılaımyz. Elimizdiń eń tańdaýly oqý ornynda oqytqysy kele me nemese shetelde oqytýdy qalaı ma, ol – ata-ananyń erki. Biraq, soǵan jetý úshin eń aldymen qajet nárse – aqsha. Tipti, bala óz bili­miniń kúshimen grant boıynsha oqýǵa ilikken kúnde de ata-ana utylmaıdy. Jınaǵan aqshasyna sol balaǵa úı alyp berer ne bolmasa basqa da qajettilikterin óteıdi. Dál osy memlekettik bilim berý-jınaqtaý júıesi álemniń Belgııa, Malaızııa, Kanada, Nıderland, Ispanııa, Shvesııa, Ulybrıtanııa jáne AQSh syndy elderinde bar. Ol elderde jınaqtaý depozıtteri bilim alýdyń derbes esepshottary bolyp esepteledi. Memleket derbes esepshoty bar otbasylardy túrli salyqtardan bosatady. Bizdiń el memlekettik turǵydan jasalatyn ondaı zor ıgilikke jete qoıǵan joq. Degenmen, halyqtyń rýhanı sanasy joǵarylap, aqsha jınaý mádenıeti ósken kezde, adamdar óz bolashaǵyna, balalarynyń bolashaǵyna jaýapty ekenin sezinip, áreket ete bastaǵan shaqta, memleket tarapynan bolatyn kómek­ter de eselene túsetin bolar dep úmittenemiz. Memleket tarapy­nan bolatyn kómektiń alǵashqy qadamy jasaldy. Ol – jylyna 5-7 paıyz syılyqaqysy bar Memlekettik bilim berý-jınaqtaý júıesi. Endigi qadam sizderdiń tarapyńyzdan, qurmetti ata-analar! Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»