Tarıhı taǵdyrdyń tabıǵı taǵylymdary

Elimiz Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qaı kitabyn alsańyz da halqymyzdyń tarıhı taǵdyryndaǵy tanymdyq taǵylymdar taıǵa tańba basqandaı naqtylanyp, bar aqyl-oıyńdy ulttyq ulan-ǵaıyr qasıetter men ósıetterge aýdaryp otyrady. «Uly Dala ulaǵattary» sonyń aıqyn bir dáleli. Bul eńbeginde Prezıdent ultty onyń bolashaǵynyń ushar bıigine tili alyp shyǵatynyn eskertedi. Bul jalpy, ısi qazaqtyń oı-sanasynda jańǵyryp turatyn, ar-namysyna aınalyp, abyroıyn asqaqtata berýdiń alǵysharty. О́tken 25 jylda osy baǵytta az jumys jasaldy ma. Qyzyl ókimettiń ozbyr saıasatynyń salqyny tıgen sańlaq tilimiz aıaýsyz búlindi. Oılaý júıemiz de, sóıleý mánerimiz de orysshaǵa oıysyp, keler kúnderimizge kem-ketik tilmen ketip bara jattyq. Endi osyny denemizden ysyryp tastaý ońaı bolmady. Qyzyl saıasattyń bárine kóngen, bárin moıyndaǵan sonyń aldynda quldyrańdap, quldyq urý psıhologııasynan arylý anaý aıtqandaı, ońaı emes, árıne. Soǵan qaramastan, táýelsizdik jyldary qyrýar jumys atqaryldy, buryn-sońdy bolmaǵan qanshama qazaq mektebi, qazaq balabaqshasy ashyldy. Bul tirlik odan ári baıanyn tabýda. Is-qaǵazdaryn qazaqsha jazýǵa, qazaqsha saýalymyzǵa, qazaqsha jaýap alatyn jaǵdaıǵa jettik. Aıǵaıǵa attan qospaı. Biz sııaqty ýnıtarly memlekette, tutas eldik proseste apyl-ǵupyl asyǵystyq, tóske órlep, basqa shaýyp kete berý jaqsylyqqa jetkize qoımaıdy. Sol sebepti de Elbasymyz sabyrly, salıqaly saıasat ustandy. Aqyryn júrip, anyq basty. Aınalaǵa abaı boldy. Memlekettiń, halyqtyń qandaı da arman-maqsatyn kóńil-kúıdiń emes, aqylmen alyp júrý aqyr sońynda ulttyq qazynamyz – tilimizdiń kósegesin kógertýmen keledi. Osyny biz qanshalyqty baǵamdap, baǵaladyq. Til máselesinde aýyzdy qý shóppen súrtip, onyń jalǵyz joqtaýshysy bolyp kórinetin qaıratkerlik tehnologııany ıgerip alǵan «abyzdardy» kórdik. Qarjysy barlardyń úlken bóligi ana tilin damytýǵa qyzmet etetin úlkendi-kishili obektiler ornyna ákeleri atyndaǵy meshit salýmen jarysqa túsip júr. Til atymen ne bolsa, sony oılap taýyp, aqsha tapqysy kelgender de kezdesti. Teledıdar ekranynan «Sheshendikti úıretetin kýrs ashyldy» degen habardy estigende tańǵaldyq. Aqyly kýrs. O zaman da, bu zaman sheshen sóıleýdi qalaı úıretýge bolady. Ol týa bitetin qabilet-qasıet qoı. Osyndaı jaǵdaılar ár adamǵa oı salýy kerek . Til – adamnyń, tutastaı halyqtyń júregindegi tereńdik pen qýattyń, otanshyldyq pen kúreskerliktiń Rýhy. Onyń mártebesi álgi qasıettermen asqaqtaıdy. Bizdiń Prezıdentimiz «Din men dástúr» jaıynda áńgime bolǵanda, kemeńger Abaıdyń «Qudaıshyldyq – júrekte. Qalpyńdy saqta» degen sózin erekshe eske salýmen keledi. Eń áýeli adam tur. Onyń aqyl-oıy, paıym-parasaty, nıeti men peıili, talǵamy men tanymy tur. Osynyń barlyǵyna ıe ulttyń ıslam dininen izdeıtini qandaı negizder? Árıne, Elbasymyz aıtpaqshy, onyń óziniń de qalaýy – halyqshyldyq, memleketshildik. Mundaı jaǵdaıda, jalań uran jaramaıdy. Jalań urandy jaba toqyp júre bersek, dinı sezimniń qazirgi balańdyq kúıinen shyǵa almaı qalamyz. Bizdiń ata-babamyz sharıǵattyń biraz sharttaryna adal bolǵanymen, ıslam dininiń kóptegen ǵylymı tanymdyq konsepsııalaryn bilgen de joq. Qazirgi ózimiz de sondaımyz. Ata-babalar qatygez, qara nıet, opasyz, jaman adamdardy «dinsiz» dep eseptedi. Iаǵnı kisiniń adamgershil, adal, qaıyrymdy jáne ımandy bolýyn dinnen izdedi. Dinniń osy ustanymdary urpaqtan urpaqqa amanat bolyp qaldy. Sol arqyly ushy-qıyry joq dalamyzda Elbasymyz aıtatyn qonaqjaılylyq, meımandostyq, kemtar men kedeıge qamqor qolyn sozýshylyq, baýyrmaldyq sııaqty adamgershil, gýmanıstik ulttyq ulaǵatty minez qalyptasty. Qazaq sonyń kórinisin az kórsetken joq. Bir ǵana repressııa jyldary qanshama ulttyń ókilderine jarty nanynyń jartysyn bólip berip, aman saqtap qaldy. Tyń kóterý jyldary jerine kelgen 3 mıllıon adamdy ógeısimeı qushaǵyna syıǵyzdy. Qazir qanshama ultty baýyrymyzǵa basyp otyrmyz. Prezıdent ata-baba dinindegi kók Táńirine tabynǵan tarıhı kórinisti de aınalyp ótpeıdi. Tabıǵatymyzdaǵy jaqsylyqqa, izgilikke tárbıeleýdegi taǵylym retinde. Nursultan Nazarbaev ótken 25 jylda qandaı máselede bolmasyn adýyn minez tanytpaı, bárine baıypty qaraýdyń úlgisin tanytyp keledi ǵoı. Myna eńbeginde de sol parasatty qalpyn alǵa tartqan. Dindegi qazirgi alaýyzdyqqa tarıhı, ǵylymı turǵyda dáleldi túsinik berýdi qalaıdy. Islam dininiń ótkendegi órkenıeti búginge deıin óz mańyzyn joıǵan joq. Jaryq dúnıeniń barlyǵyna, sonyń ishinde adamǵa degen obal-saýaptyń jóni bólek. Prezıdenttiń meńzeıtini – obal-saýapty qaperinen shyǵarmaıtyn musylman musylmanǵa, adam kúlli adamzatqa jamandyq jasamaıdy. Osy peıil-nıeti jolynda ol qyrýar sharýa tyndyryp ta júrgen tulǵa. Reseı men Túrkııa, taǵy taǵy elderdiń ymyraǵa kelýine dáneker bolyp, qansha jurtty ózara yntymaq-berekege shaqyryp júr. Bári de qanyndaǵy ata-babamyzdan qalǵan qasıetti ustanym. Jańa dáýir – adamnyń sanalyq keńistigin jaman áreketterimen jańylttyryp, jaýlap jatyr. Kókten túsken 4 kitaptyń da aıtatyny – óltirme, ótirik aıtpa, nápsińdi tyı, adamǵa jaqsylyq jasa. Islam dininiń san taraý súrlemderiniń arasyndaǵy osy tórt dińgek­tiń ár­qaısysyn aqylǵa salatyn, jer basyp júrýdiń basty qaǵıdasyna sanaıtyn adamdar az ba, kóp pe. Ásirese, jastar arasynda. Olarǵa kóbeıip kele jatqan meshitterdiń kómegi qansha. «Meshitke jastar kóp keledi» deý az. Kóp kelip jatqan jastardyń jan dúnıesine tazalyqtyń, aqıqattyń, aqyl-oıdyń nuryn tógý múlde bólek áńgime. Olardyń nıet-peıili birkelki bolsyn. Elbasynyń eńbegindegi biz aıtyp otyrǵan taqyryp – dinniń tazalyǵy, onyń tabıǵı ómirsheńdigin ulttyq dástúrimizden bólip qaraýǵa bolmaıtyndyǵy. Ata-babamyzdyń ómir súrý dástúriniń eń basy – beınet boldy. Berekege jetkizetin beınet. Alty aı jazdyń aptaby, alty aı qystyń aqpanyna jalǵasyp jatatyn jankeshti tirlik. Kúnkóristiń qýlyq-sumdyǵy, ury-qaralyǵy, kisi aqysyn jeýi, jaman oılary bolmaıtyn tabıǵı zańdylyǵy. Ininiń balasyn aǵa, aǵanyń balasyn ata-ana baýyrǵa salyp, ystyq yqylas meıirimmen ónip-ósý zamany. Jetimdi jylatpaǵan, jesirdi qańǵyrtpaǵan rásim. Qyzǵa qyryq jerden tyıym bolǵan tártip. Osynyń bári atadan qalǵan amanat – alǵaýsyz adam bolý dástúri. Dosqa kúlki, dushpanǵa taba bolmaýdyń joly. Elbasymyz óziniń osy eńbeginde ulttyń uly kóshindegi tarıhı taǵdyrynyń tabıǵı taǵylymdaryna aınymas adaldyqqa shaqyrady. Qaı kezde de Qazaqstannyń bolashaǵyn jastardan kóretin ol Táýelsizdigimen tebirenip, teńizdeı teńsele alatyn, tepse temir úzetin tekti perzentterdiń senimdi aqtaıtynyna senedi. Nesipbek DÁÝTAIULY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri