Otyrar

Kóne órkenıet ordasy bul óńir qashan týrızm ortalyǵyna aınalady? Týrızm. Bul jaqsy sala, jaqsy ıgilik kózi. Biraq áńgimeniń ashyǵyn aıtsaq, keı óńirlerde básekelestikke qabi­let­­ti týrıstik ındýstrııany qurý jumysy joǵa­ry deńgeıde emes. Mysaly, Ońtústik Qazaq­stan oblysynda ekologııalyq týrızmdi, Túrki­s­tan men Otyrar aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı mu­ra­­­lar arqyly tanymdyq saıahattardy da­my­­tý­ǵa múmkindik mol. Alaıda, statıstı­ka­lyq málimetterge júginsek, týrıstik fırmalarmen (rezıdentter emes) ótken jyly elimi­zge 39 640 adam kelse, sonyń 324-i ǵana atba­syn Ońtústik Qazaqstan oblysyna buryp­ty. Degenmen, beıresmı málimet boıynsha, ózdig­i­nen áýlıe aralap keletin týrıster sany jy­lyna 150 myńǵa jýyq. Ishki týrızmdi alaıyq, ótken jyly týrıstik fırmalardyń qyzmetin elimizde 157 998 adam paıdalansa, Ońtústikke bar­ǵa­ny – 1309 adam. Bıylǵy birinshi toqsan­da 88 adam ońtústik ólkesine barǵan. Aıta ketelik, kelýshilerdiń basym bóligi Aqmola obly­­sy men Almaty jáne Astana qalal­a­rynda bolýdy qalaıdy eken. Taǵy bir derek, týrıstik fırmalarmen qyzmet kórsetilgen kelýshiler sany ótken jyly elimiz boıynsha 459 337 bolsa, ońtústikte – 6103 adam bolǵan. Jalpy, ótken jyly týrızm túrleri boıynsha týrıstik fırmalar qyzmet kórsetilgen syrt­tan kelýshiler 9 paıyzdy qurasa, syrtqa shy­ǵýshy­lar – 56, ishki týrızm 35 paıyz bolǵan. Árıne, týrıstik fırmalardyń kómegine jú­gin­beı­tin­­­der de joq emes. Osy arada aıta ketelik, Týrızm jáne sport mınıstrliginiń saı­tynda týrızm jóninde aqparat múlde az. Ba­rynyń ózi jańalaýdy qajet etedi. Statıstıka agent­ti­gi­niń saıtynan alynǵan joǵarydaǵy má­­­li­met­ter ońtústik óńiriniń múmkindigi tolyq paı­­dalanylmaı otyrǵanyn ańǵartady. 2004-2007 jyldary «M­á­denı mura» jáne «Ejelgi Otyrardy jań­ǵyrtý» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda, Otyrar qalajurty­nyń birqatar eskertkishterin (XIV ǵ. juma meshiti, XVI ǵ. turǵyn úı oramy, XI-XII ǵǵ. turǵyn jaılary, qabyr­ǵa­lar, ortalyq qaqpa jáne «Darvaza-ı sýfı» («Sopy qaqpasy»), stratıgrafııalyq shýrf, XIV ǵ. monshasy) zertteý, konservasııalaý jáne mýzeılendirý boıynsha aýqymdy ju­mys­tar júrgizildi. Shu­rat eskertkishteri Kók-Mardan, Quıryqtóbe, Jalpaqtóbe, Ýásıj qalashyq­tary, Taltaqaı jáne Qońyr mazarattary keshendi zertteýden ótti. Aerofotoqujattaý iske asyryldy, eń jańa kompıýterlik jetistikterdi paıdalana otyryp óńirdiń ejelgi ırrı­gasııasy zertteldi. 8 myńnan astam aerosý­ret­ter túsirilip, geoaqparattyń negizi jasaldy. Mamandardyń aıtýynsha, bul Qazaqstan ar­heo­logııalyq ǵy­ly­mynda jasalǵan eń aqpa­rat­ty jáne aý­qymdy júıe. Aıta ketelik, «Má­denı mura» baǵdarlamasy aıasynda tarı­hy­myz ben máde­nıetimizde asa mańyzdy orny bar 73 eskertkish qaıta qalpyna keltirildi. Bi­raq sonyń is-jú­­­zinde júzege asqandary shama­ly. Iаǵnı, keı jaǵdaıda qurǵaq ýádemen is tyndyryp ja­tatynymyz da jasyryn emes. Búgingi tańda Qazaq eli arheologııasynyń jaýhary sanala­tyn Otyrardy halyqqa, týrısterge tolyq ta­­­ny­tý-tanystyrý maqsatyn­da qos murajaı qyz­­­met etip keledi. Týrızmdi damytýǵa qosar úlesi de, el tarıhyn saqtap-nasıhattaý, álem­­­ge ta­ny­tý maqsatynda da mańyzy mol nysan­­­dardyń biri – 1979 jyly qyrkúıekte ashyl­ǵan Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi. Otyrar óńiriniń mádenı qundy muralary saqtaýly turǵan qoryq-mýzeıdiń ashylýyna jergilikti ustaz, ólketanýshy, respýblıka­myz­ǵa eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Asantaı Álimov erekshe eńbek sińirse, mu­rajaıdyń jumysyn jandandyryp, mamandar daıarlaýda halqymyzdyń kórnekti qaıratkeri, tarıhshy-etnograf, ǵalym О́zbekáli Jánibe­kov­tiń qosqan úlesi mol. Syrdarııa men Arys ózenderiniń eki jaǵasynda ornalasqan mádenı eskertkishterdiń árqaısysy ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ispetti. Otyrar aımaǵyn­daǵy ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qalalar men qalashyqtar – Otyrartóbe, Quıryqtóbe, Kók­mardan, Altyntóbe, Aqtóbe, Oqsyztóbe jáne Arystanbab áýlıe kesene-meshiti osy óńirdiń tarıhynda erekshe mańyzdy oryn alatyn Uly Jibek joly boıynda ornalasqan tarı­hı-mádenı eskertkishter. Sonymen qatar, Oty­rar aımaǵy ortaǵasyrlyq ıslam máde­nıe­­tiniń gúldengen shaǵynda ómir súrgen, bú­kil qypshaq dalasynyń atyn álemge áıgili etken fılosof, astronom, matematık, alǵashqy mýzyka zertteýshisi, ǵulama ǵalym Ábý-Nasyr ál Farabıdiń eńbekteri arqyly zertteý­shi­lerdiń nazaryna ilikkeni málim. Bul ólkeniń mádenı murasyn zertteýde Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeı qyzmetker­leri ózindik úles qosyp keledi. Eskertkishterdi saqtaý, qaıta qalpyna keltirý, buryn belgisiz bolyp kelgen eskertkishterdi izdestirý, tizimge alý, rýhanı jáne zattyq mádenıetimizge qatysty dúnıejúzilik deńgeıdegi kóne qol­jazbalar men kitaptardy, jádigerlerdi jınaý, ekspedısııa uıymdastyrý jumystary qo­­­ryq-mýzeıde jaqsy jolǵa qoıylǵan. Arheo­logııa­lyq jáne etnografııalyq jádigerler tý­raly izdengen ǵalymdar qor saqtaý bóliminen to­lyq túrde ǵylymı málimet ala alady. Qoryq-mýzeı dırektory Perdehan Jap­­par­qulovtyń aıtýynsha, mýzeı ekspozısııa­syn­daǵy kórer­menderdiń nazaryna usynyl­ǵan arheolo­gııa­lyq, etnografııalyq kórneki­lik­ter qor bólimi arqyly aýystyrylyp, to­lyqtyrylyp otyra­dy. «Qordaǵy jádigerler kóbeıgen saıyn saq­taý bólmeleri tarlyq etip keledi. Bolashaqta bul bólimge jeke ǵımarat salynady degen úmittemiz», – deıdi dırektor. Otyrar memlekettik arheologııalyq qo­ryq-mýzeıi «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń sheńberinde «Otyrar jádigerleri», «Otyrar alqaby», «Otyrar ensıklopedııasy», «Sádýa­qas aqyn», «Táýshen», «Otyrar eskertkishteri» sekildi birneshe kitaptar men býkletter shy­ǵarypty. Bul da óńirdi týrısterge tany­týda úlken septigin tıgizetin eńbek. Sondaı-aq, qoryq-mýzeı mamandary orta­­­ly­ǵy Oty­rartóbe bolǵan 12 eskertkishti zertteýge qatysqan. Qazba barysynda jańa kompıýterlik tehnologııalar paıdalanylǵan. «Mád­e­­­nı mura» baǵdarlamasy aıasynda atqarylǵan eleý­li eńbektiń biri – Ábý-Nasyr ál Fara­­­bıdiń týǵan jeri Oty­­­­rardan topyraq alyp, uly oıshyldyń Damask qalasyndaǵy «Bab as-Saǵır» – «Kishi qaqpa» mazaratyndaǵy qabi­rine salynǵan, al qabir topyraǵy Arystan­bab mazaratyna ákelindi. Sózimizdi joǵarydaǵy jáıtpen sabaqtas­tyrsaq, Otyrardaǵy «Rýhanııat – Ábý-Nasyr ál Farabı murajaıy» memlekettik kommý­naldyq qazynalyq kásipornynyń alar orny da erekshe. Murajaı bıylǵy naýryzda ash­ylǵan. Basty maqsatyna kelsek, otandyq bilim, ǵylym, mádenıet júıelerin dúnıejú­zi­lik ozyq úlgidegi deńgeıde damytýǵa baǵyt­talǵan memlekettik saıasatty pármendi júr­gizý baǵy­­­tyndaǵy memlekettik baǵdarlama­lar­dy iske asyrý. Sondaı-aq, elimizdegi rýhanı, mate­rı­aldyq qundylyqqa qatysty ekspo­nat­tar, kóne qoljazbalar, sırek kitaptar men basylym­dardy, basqa da tarıhı jádigerlerdi, adamzat­tyń ejelgi órkenıet dástúrlerin Eýrazııa keńistigine taratqan «Aleksandrııa ki­tapha­nasynyń» ıdeıalaryn odan ári jalǵas­tyra, túrki órkenıetiniń gúldený dáýiriniń negizin qalaǵan «Otyrar kitaphanasynyń» úzi­lip qalǵan dástúrlerin qaıta jańǵyrtý mura­jaı úshin mańyzdy mindet. Eýrazııa ke­ńis­ti­gindegi órkenıet jetistikterin murajaıǵa shoǵyrlan­dyryp, farabıtaný, ǵylymı aýdarma, ádebıet jáne óner, ǵylymı zertteý bólim­deri arqyly atqarylatyn jumystardy keshendi túrde jú­zege asyrý da murajaı mindeti bolyp tabyla­dy. Bul murajaıdyń tarıhy te­reńde jatyr. Degenmen, resmı mártebe alyp, ashylǵany jýyrda. Igi istiń basy-qasynda júrgen ólke­ta­nýshy, etnolog-ǵalym, ádebıet­ta­ný­shy Abdýlla Jumashovtyń aıtýynsha, «Rýhanııat – Ábý-Nasyr ál Farabı muraja­ıy» memlekettik kommýnaldyq qazynalyq k­á­sip­or­ny oblys ákimi A.Myrzahmetovtiń qaý­ly­sy­men bıylǵy naýryzda ashylypty. Mýzeıge Otyrar aýdany­nyń ákimi Beıbit Syz­dyqov ǵımarat bergen. Elbasy N.Nazarbaev 2002 jyly ońtústik­­te bolǵan saparynda Arystanbab kesene-meshitinde bolyp, Arystanbab kitaphanasyna arnaıy soqqan. Sol jerdegi Otyrar rýhanııat – Ábý-Nasyr ál Farabı kitaphanasy tarapy­nan qoıylǵan kórmeni kórip, joǵary baǵa bergen eken. Sondaı-aq, Elbasy arab, parsy, kóne túrki, shaǵataı tilinde jazylyp qalǵan tarıhymyzdy, ıslam qundylyqtaryn jınap, mýzeı ashyp el ıgiligine aınaldyrý qajetti­gin aıta kópshilikke oı tastaǵan bolatyn. «Elbasynyń osy pikiri mýzeıdiń ashylýyna zor yqpal etti. Murajaı qorynda myńdaǵan kóne qoljazba kitaptar, arheologııalyq, etno­gra­fııalyq, folklorlyq jádigerler bar. Bul mádenı muralardyń kópshiligi oqyrmandar oqymaǵan, ǵylymı ortaǵa belgisiz, ıaǵnı ǵyly­mı aınalymǵa túspegen dúnıeler. Qaıtalan­bas birtýma jádigerler de kóp. Mysaly, fa­rabıtanýshy ǵalym Aqjan Mashanov tapsyr­ǵan Ábý-Nasyr ál Farabıdiń «Izgi qala tur­ǵyn­darynyń kózqarasy» atty traktaty, «Mý­zykanyń uly kitabynyń» qoljazbasy, Sırııa saparynda elge ákelingen ál-Farabıdiń onda­ǵan traktattary, Qazyhan Serikbaev tapsyr­ǵan Arystanbabtaǵy musylman kitaphanasy­nyń qoryndaǵy ádebıetter, Asantaı Álimuly tapsyrǵan kıiz úıdiń oımyshty aǵash esigi, Mádeliniń dabyly, Qulynshaqtyń kúmistel­gen beldigi, uly sazgerler Súgir men Tólegen­niń, Shámshiniń mýzykalyq aspaptary, Qyzyl jyraý, Zııash, Sádýaqas, Baltabaı, Qazanǵap, Kópbaı, Orynbaı syndy aqyndardyń qol­jazbalary, ózderi tutynǵan etnografııalyq buıymdar baǵa jetpes qundylyqtarymyz», – deıdi mýzeı dırektory A.Jumashov. Qoryta aıtqanda, Otyrardaǵy qos mura­jaıda elge, shetelden kelgen týrısterge kór­se­ter, tanystyrar qundylyqtar jeterlik. Qa­zaq eliniń eshbir aýdanynda dál Otyrard­a­ǵy­daı 2 mýzeı joq. Qos murajaıda myńdaǵan eksponat bar jáne osyndaı tarıhı ólke úshin eki mýzeı kóp emes. О́ńirdi týrızm ortaly­ǵyna aınaldyrý úshin Týrızm jáne sport, Bilim jáne ǵylym, Mádenıet mınıstrlikteri birigip, birlese kóptegen sharalardy atqarýy tıis. Sózimizdiń basynda aıtyp ketkenimizdeı, týrızmdi damytýǵa birden-bir septigi tıetin ınfraqurylym joǵary deńgeıde emes. «Ar­ystanbabqa-túne, Qoja Ahmetten – tile» degen naqyldy ımanyna serik etip «Babtardyń baby – Arystanbabqa» keletin sansyz saıahat­shylardyń talap-tilegi kóp jaǵdaıda óz deńgeıinde oryndala bermeıdi. Musylman memleketteri, keshegi keńestik aýmaqtaǵy О́z­bekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstannan táý etip keletinderdi qushaq jaıa qarsy alǵanymyzben, olardyń tamaqtanyp, demalatyn oryn jaı­laryna kelgende azdap qysylatynymyz ja­sy­ryn emes. Taıaýda Arystanbab kesenesi janynan, elimizge tanymal kásipkerler óz qarjysyna jańa meshit salyp, paıdalanýǵa berdi. 50-60 adamǵa arnalǵan qonaq úıi de bar. Desek te, ol jetkiliksiz. Mysaly, 2-3 avtobýs jaldap, arnaıy saıahattap kelgen qonaqtardy bir mezette tamaqtandyryp jiberetin ashana, oryn usynatyn qonaq úı áli de azdyq etedi. Iаǵnı, sapaly qyzmettiń barlyq talabyna jaýap beretin qonaq úıler men dámhanalar áli de jetkiliksiz. Saýran, Otyrar, Iаssy sekildi kóne qalalardyń tarıhy otandyq jáne sheteldik saıahatshylardyń qyzyǵýshylyqtaryn arttyrary anyq. Sol saıahatshylaryńyz kóbi­ne Arystanbabta bolyp, Túrkistannan qaı­typ jatady. Túrkistanǵa ótken jyly 24600 adam, ishki týrızm boıynsha 580900 adam barǵan eken. Bıyl bul kórsetkish óse túspese, azaımasy anyq. Mine, osy saıahatshy nemese zııarat etýshiler Otyrarǵa atbasyn bursa, el tarıhyna qanyǵyp, rýhanı baıyp qaıtar edi. Týrızmdi damytý turǵyndardyń tur­my­syna da oń áser eteri anyq. Jergilikti tur­ǵyndar qolónermen aınalysyp, kádesyılar jasasa, ulttyq naqyshta oıý-órnekter salyn­ǵan buıymdardy, toqylǵan kilem-kestelerdi týrısterge usynsa, er-azamattarymyz at arba, túıelerin qomdap «Otyrartóbe – Arys­tanbab – Túrkistan» baǵyty aqyly qaty­naı­­tyndaı jaǵdaı týsa, jumyssyzdyq azaı­yp, halyqtyń turmysy jaqsarary málim. Iаǵnı, memlekettiń abyroı-tanymaldylyǵyn, ekono­­mıkalyq-ále­ý­­mettik jaǵdaıyn arttyra­tyn tý­rızmniń jergilikti turǵyndarǵa da paı­dasy kól-kósir. Oty­rardyń týrızm ortaly­ǵy­na aı­nalǵan­dyǵyn qalaıtynymyz da sondyqtan. Raýshan TÁÝIRHANQYZY, jýrnalıst. Ońtústik Qazaqstan oblysy.