Aqtoǵaıǵa agroqalashyq kerek pe?

Arqadaǵy Aqtoǵaı Toqyraýyn ózeniniń eki qabaǵyna egin salyp, dalasyn malǵa toltyryp, kóshten qala qoımaǵan aýdan bolatyn. Tarıh qoınaýyna ketken aq bıdaıdyń otany da osy Aqtoǵaı. Akademık Á.Marǵulannyń «Qola dáýiri, Ortalyq Qazaqstan, Begazy-Dándibaı mádenıeti» dep jazǵan kitabyna arqaý bolǵan Begazy taýy da osynda. Bul jerdegi arheologııalyq eskertkishter «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń enshisi. Toqyraýyn boıyndaǵy toǵandardyń izi keshegi aq bıdaı ósirgen áýlıe qarttardyń ájimindeı búgingi bizge jetti. Bostandyqtyń, táýelsizdiktiń álipbıin hatqa túsirip, jolyna janyn qurban etken, Alash partııasynyń kósemi, ekonomıst-ǵalym Á.Bókeıhanovtyń kindik qany tamǵan jer osy – Aqtoǵaı. Bıyl týǵanyna 145 jyl. Peterborda Abaıdyń kitabyn tuńǵysh shyǵarǵan, ólgende janaza jazǵan osy Á.Bókeıhanov ekenin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Men jobasyn jazyp júrgen Alash agroqalashyǵy osy Álekeńe baǵa jetpes eskertkish bolar edi. Aqtoǵaıdyń tasy órge domalap, azamaty da, aty da, áni de báıgeden kelip, sáni men saltanaty qatar qonǵan kezderi bolǵan. Qosh, sóz etpegimiz búgingi Aqtoǵaı. Jekeshelendirýden keıingi jaǵdaıy – 700-ge jýyq maıda sharýa qojalyqtary. Deni zeınet jasyndaǵylar, qora-qopsy baıaǵy, qystaqtarda elektr joq, traktor tozǵan, qońyr tirshilik. Shamasy kelgender qalaǵa qonys aýdarýda. Keshegi sovhoz ortalyqtarynyń basy týlaq súıretkendeı, jer de tozǵan. Men kópten osynda agroqalashyq uıymdastyrylsa degen jobamen shuǵyldanyp júrmin. Bılik basyndaǵylar Belarýs modelin kóldeneń tartady. Birden aıtý kerek, bizge bul jaramsyz, bizge keregi qazaqstandyq model. Aýyldy saqtap, jańa tehnologııalar ortalyǵy bola alatyn, mal tuqymyn asyldandyryp, bordaqylap, azyq-túlik molshylyǵyn, ásirese, et óndirýdi ındýstrııalandyrý relsine qoıatyn alań osy agroqalashyq bolmaq. Elbasynyń, Úkimettiń aýyl sharýashylyǵyn ındýstrııalandyrý, “Eńbekpen qamtý- 2020”, “Nurly kósh” baǵdarlamalary sheńberinde, Aqtoǵaı jaǵdaıyn oblys qolǵa alsa másele ornynan qozǵalady. О́tken jyldyń sońynda meniń muryndyq bolýymmen Almatydaǵy aýylsharýashylyq kesheni ekonomıka ınstıtýtynyń ǵalymdary keldi, Abaı selolyq okrýginde boldy. О́kinishke oraı, áńgimege ne aýdan ákimi, ne aýyl sharýashylyǵy basqarmasynan eshkim qatyspady. Osynyń ózi kóp nárseden habar berse kerek. Aýyldy tyǵyryqtan shyǵaratyn jol agroqalashyq, oǵan barlyq selolyq okrýgterdiń geografııalyq ortalyǵy burynǵy Abaı sovhozy qolaıly. О́ndiristik ǵımarattar saqtalǵan. Onyń ústine bos turǵan 25 eki páterli úı aǵymdaǵy jóndeýge kónedi. Aldymen, sot arqyly ıesiz ekenin zańdastyryp, bul úılerdi kommýnaldyq menshikke alsa bolady. Dıplommen aýylǵa kelgenderge bere me, joq, keleshegi joq aýyldardan qonys aýdarǵandarǵa bere me, tarıhı Otanyna kóship kelgen oralmandarǵa bere me – ol jergilikti ákimniń quzyryndaǵy sharýa. Agroqalashyqta shaǵyn sút zaýytyn, mal soıý pýnktin tońazytqyshymen, laboratorııasymen salýǵa bolar edi. Shıkizat jetkilikti, bul beri salǵanda 23 jumys orny. Dál osy eki obektige ınvestısııany ónimdi negizgi tutynýshylar retinde Balqashtan da tartýǵa bolar. Sharýa qojalyqtaryna eń jaqyn sheneýnik aýyl ákimi. Agrojarshysy da sol, ınnovasııa haqynda aqparat aıtýshy, aqyl keńes berýshi de sol. Sol ákim agromarketıngten, ınnovasııadan habarsyz bolsa, sharýashylyqtardy bankpen jalǵaı bilmese, mine, sor osy. Demek, aýylda, aýdanda aldymen ákimderdiń psıhologııasyn ózgertý kerek. Jekeshelendirý aıaqtalǵaly jıyrma jyldyń júzi boldy, fermer aıdalada ózimen-ózi, órkenıetten beıhabar, irilendirý, asyldandyrý, ınnovasııa, ındýstrııalandyrý, qarjylandyrý, sybaǵa degen sózderdi estıdi, biraq ne nárse ekenin boljaı almaıdy. Demek, osy uǵymdarǵa aýyl ákiminiń reıtıngin táýeldi jasaý kerek. Al aýdan ákimi, aýylsharýashylyq bólimi qyzmetteriniń basty baǵytyn fermerlerge qyzmet kórsetýge burý kerek. Áıtpese, baıaǵy jartas sol jartas bolyp qala beredi. Aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy ár aýylǵa (okrýgke) tolyq aýdıt júrgizip, resýrstaryn qaǵazǵa túsirip, kartasyn jasasa artyq emes. Ásirese, jerdi paıdalaný jaǵyn nazarda ustasa bolady. Aýdandardy mamandandyrý, maldy asyldandyrý, mal azyǵy balansy, elektrlendirý, sýlandyrý, keleshegi bar, keleshegi joq aýyl-selolardy anyqtap strategııasyn qaǵazǵa túsirse oń bolar edi. Mal sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn Aqtoǵaı aýdanynda agroqalashyq ashýǵa Abaı selolyq okrýgi qolaıly dep mamandar aıtyp ta, baspasóz betinde kóterip te júr. О́kinishke oraı, aqtoǵaılyq ákimder buǵan qyzyǵýshylyq tanytpaı otyr. Qalaı degenmen de, agroqalashyq Aqtoǵaıdyń keleshegi úshin kerek. Aýyldy ári qaraı júdete berý, ýrbanızasııany toqtatpaý, jumys oryndaryn ashýdy keıinge qaldyra berý azyq-túlik qaýipsizdigine qater. Ata kásibimizdi túrlendiretin, Úkimet berip jatqan qarjylardy aýylǵa jeteleıtin, alý jolyn úıretetin ýaqyt týdy. Qazaqstan halqynyń 47 paıyzy aýylda turady, iri qaranyń 82 paıyzy jeke sharýalardyń qolynda, demek, 60 myń tonna et eksportyna qatysýǵa aýyl quqyly hám múddeli. Aýdandarda “QazAgroMarketıng” AQ-tyń jalǵyz mamany eshteńe tyndyra almaıdy. Ony irilendirip, aýyl sharýashylyǵy mamandarymen tolyqtyrsa da artyq emes. Taıaýda “QazAgroMarketıng” AQ mal sharýashylyǵy ortalyǵy “50 basqa arnalǵan ettik baǵyttaǵy fermerlik sharýashylyqtyń tıptik modelin” usyndy. Jap-jaqsy usynys. Orysshasy olqy qyr qazaqtaryna keregi qazaqshasy. Fermerge kerek aýylsharýashylyq tehnıkalaryn, múlikterin tolyq jazyp, baǵalaryn kórsetse bıznes-jospar jasarda qoldanar edi. Mal ósirgen qazaq aldymen maldyń jaǵdaıyn, jem-shóbin oılastyrǵan. Atalmysh usynysta shólge, dalalyq aımaqqa beıimdelgen, qurǵaqshylyqqa shydamdy ekpe shópterdiń agrotehnıkasyn kórsete ketse fermerdiń saýaty kóbeıer edi. Qalaı bolǵanda da, alystaǵy fermer aqparatqa zárý, ınnovasııadan qashyq, usynystar olarǵa jete bermeıdi. Sharýa qojalyqtaryna búgingi talap – mal tuqymyn asyldandyrý. Alatyn, ákeletin, jersinetin tuqym qazaqtyń aqbas sıyrlary men buqalary. Neshe jyldan beri azyp, usaqtalyp ketken sıyrlardy sińire býdandastyrý. Tórtinshi urpaǵy tuqymnyń qasıetterin ıemdenedi. Taǵy bir joly – qoldan uryqtandyrý. Buqalardy jeke baǵyp, zaýyttyq kondısııada ustap, jalǵa berýdi de mamandar joqqa shyǵarmaıdy. Fermerlerdi agrobızneske oqytý júzege assa dep oılaımyn. Ol úshin “QazAgroInnovasııa” AQ-tyń Balqashtaǵy agroónerkásip kesheninde bilim taratý ortalyǵyn Abaı selolyq okrýgine ákelse, budan eki jaq ta utady. Ras, bul ortalyqty qurýǵa kezinde qatysqanmyn. Ázirshe bul ortalyq balyqtyń, kóldiń problemasynan ári barmaı qaldy. Durysy balyqty, kóldi Balqashtaǵy Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdaryna qaldyrǵan abzal. Al agroónerkásip kesheniniń Balqash bilim taratý ortalyǵyn “QazAgroInnovasııa” AQ-tyń, agroqalashyqqa ınnovasııa aparatyn ǵylymı-óndiristik tájirıbe alańyna aınaldyrǵan utymdy bolar edi. Ǵylym óndiriske taqasa aýyldyń aýǵan júgi tez túzeledi. Agroqalashyqtaǵy jumys tehnıkaǵa, mal azyǵy óndirisinde jańa tehnologııaǵa súıenbese is taǵy da ońǵa baspaıdy. Alǵashqyda fermerler tehnıkalaryn biriktirip, mal azyǵyn daıyndaýǵa traktorlarymen ózderi qatysqany durys. Shabyndyqtyń jetilý, shabý kartasyn aýylsharýashylyq taýar óndirýshiler kooperatıvi basshysy fermerlermen kelise otyryp jasaıdy. Ári qaraı fermerler jer jyrtý, shóp egý, orý, tasý, qambaǵa quıý jumystaryn birlesip atqarady. Bul sheteldik, otandyq tájirıbede bar nárse, keleshekte osylaı bolmaq. Bir aı kóde shaýyp, sodan soń traktordy qańtaryp qoıý tıimdi emes ekenin fermerler biledi. Máseleniń taǵy bir jaǵy, ol – traktorlar jekeshelengeli 15-20 jyl, eskirdi. Aıtpaǵymyz, keshegi mashına-traktor stansalarynyń jumys tájirıbesin jańashalap, naryqqa laıyqtap uıymdastyrsaq. Bazalyq sharýashylyq Abaı selolyq okrýginde osyǵan laıyq ǵımarattar saqtalǵanyn joǵaryda aıttyq. Semeıden “QazAgroFınans” AQ-tyń qarjysy arqyly lızıngke 10 traktor alýǵa jol ashylsa. Agroqalashyqtyń qazaqstandyq modelin qanatqaqty joba retinde júzege asyryp, Úkimet oǵan jeńildik oılastyrsa degen de usynys bar. Isti selolyq okrýgterde aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń kooperatıvterin uıymdastyryp, irilendirýden bastaǵan durys. Kooperatıv zańdy tulǵa bolady, sondyqtan onymen bank te, munaı satatyn operatorlar da, «QazAgronyń» qarjy ınstıtýttary da, qurylys salatyn, elektr tartatyn mekemeler, asyl tuqymdy zaýyttar da kelisimge jyldam keledi. Sharýa qojalyqtaryna kooperatıv paıdaly, salyqtan jeńildikter qaralǵan. Shtaty bas-aıaǵy 2-3 adam ǵana, onyń ózin, jalaqysyn ózderi, jalpy, jınalysynda daýys berý arqyly sheship alady. Jumysty 2-3 sharýa qojalyǵynan qurylǵan yntaly top bastap, jarǵysyn jasap, ádilet basqarmasynda da tirkeledi. Sharýa qojalyqtarynyń qaýpi bireý-aq, ol – erteń malym, úıim, qoram, traktorym ne bolady degen oı. Túk te bolmaıdy, bári ózinde qalady, menshik quqyń, esep-shotyń saqtalady. Kooperatıvke jarnasyn tóleısiń, jınalysyna qatysý arqyly revızordyń esebin únemi tyńdap, basqarýǵa óziń de qatysyp otyrasyń. Onyń ústine Qazaqstannyń arnaıy zańdary fermerlerdiń quqyn qorǵaıdy. Aýyl mektepterinde 70-ke tolar-tolmas bala qaldy. Taraýǵa jatatyn aýyldardan agroqalashyqqa muǵalimder aýysyp, mektep 12 jyldyqqa aınalýy múmkin. Ol úshin «100 mektep» baǵdarlamasyna súıený kerek bolar. Agroqalashyq úshin kadr máselesi ózekti. Aýylda ósken, dalany, maldy kórgen, atqa mine alatyn qyr balasyn 7-9 synyptardan bastap kásipkerlikke oqytý kerek. Ol úshin oblystyq bilim basqarmasy, aýyl sharýashylyǵy basqarmasymen birlese otyryp 7-9 synyptarda agrobıznes oqýyn engizýi qajet. Eger memlekettik standart keledi, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jasap shyǵarady dep otyra bersek, bul prosess uzaqqa ketedi. Mekteptiń jeri, tájirıbe alańy, biraz aýylsharýashylyq tehnıkalary, sheberhanalary, stanoktary, maly, qorasy bolǵany teris emes. AQSh-ta bir fermer 17-18 túrli mamandyq ıesi. Agrobıznes mektebiniń 9-synybyn bitirýshi túlek eń bolmasa osynyń jartysyn meńgerip shyqsa bolar edi. Dál osy agroqalashyqta Qarqaraly aýylsharýashylyq kolledjiniń fılıalyn ashý ózi-aq suranyp tur. Mal basy ósedi, asyldandyrý júredi, bordaqylaý alańdary, qasaphanalar, shaǵyn sút sehtary isteıdi, mal azyǵyn daıyndaý tehnologııasy ózgeredi. Zootehnıkalyq, maldárigerlik, agronom, ınjener, gıdrotehnık, elektrık t.b. mamandyqtarǵa suranys paıda bolady. О́nim rynokqa, keleshekte eksportqa shyǵatyn ýaqyt týady, aýylsharýashylyq maman-tehnologtarynyń kúni alys emes. Taıaýda Elbasy qol qoıǵan “Qazaqstan Respýblıkasynda Memlekettik basqarýdy odan ári jetildirý týraly” týraly Jarlyq ta osy agroqalashyqqa baratyn joldy aıqyndaı túsetin sııaqty. Onyń ústine ómirsheń ıdeıany, jańalyqty, ózgeristi qoǵam surap otyr. Jar salyp, báıge tigip syrt qalma, bolashaqtyń irgesin birge qalaıyq, ıdeıań bolsa usyn dep otyr. Sol ıdeıa osy – agroqalashyq. Iske assa Alashtyń Álıhany da rıza, Aqtoǵaıdyń halqy da rıza. Eń bastysy, aýyldy saqtap, áleýmettik jaǵdaıyn túzep, et óndirý isine tartar edik. Amantaı QALYMBERGENOV, agronom-ekonomıst. Balqash.