Alashtyń Álıhany

Jaqynda Alash ardageri, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Álıhan Bókeıhanovtyń 150 jyldyǵyna oraı Almaty qalasy ákimdiginiń uıymdastyrýymen «Ǵylym Ordasynyń» kitaphanasy konferens-zalynda «Alashtyń Álıhany» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda saltanatty kesh ótti. Álıhan Bókeıhanov qazaqtyń kóne jyr-dastandaryn, el aýzyndaǵy ańyz-áńgimelerdi jı­naqtady. Onyń qazaq ulty al­dyndaǵy ólsheýsiz, óshpes eń­beginiń biri – Sankt-Peter­býrgte 1909 jyly jaryq kórgen Abaıdyń tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵy edi. Álıhan Bókeıhan qazaqty birtutas halyq retinde kórgisi keldi. Osy oraıda ol usynǵan Alash ataýy ultty uıystyrýǵa muryndyq bolatyn tamasha ıdeıa bolyp shyqty. Bul ıdeıa­ny Álıhan Bókeıhan Alash qozǵalysy paıda bolǵanǵa deıin-aq árdaıym aıtyp júrgen edi. Sonaý 1910 jyldyń ózinde-aq «Qazaqtar» dep atalatyn tarıhı ocherkinde qazaqtardyń soǵys urany «Alash degen mıftik tulǵa» ekenin atap ótken bolatyn. 1917 jyly qarasha aıynda ótken Quryltaı jınalysynyń saılaýynda qazaqtardyń basym kópshiligi «Alash» partııasyn qol­dady, sóıtip, «Alash» partııa­sy 43 depýtattyq mandatty ıe­lendi. «Alash» partııasy Qa­zan tóńkerisiniń qarsańynda Re­seı­degi elýge jýyq partııanyń ishin­de segizinshi orynda turǵan edi. Álıhan Bókeıhan qarapaıym ómir súrdi. Ol tutqynǵa alynyp, 1937 jyly atylyp ketkende, qyzy Elızaveta men nemeresi Eskendirge Máskeýdiń kommýnaldyq páterinen bir bólme men kitaptar, fotoalbom, birqatar qoljazbalar ǵana qaldy. NKVD-nyń tergeýinde Alash partııasy men keńestik bılikke qarsy áreketterine baılanysty barlyq jaýapkershilikti óz moınyna alǵan Bókeıhanov aqtyq sózinde «Keńestik bılikti súıgen emespin, biraq moıyndaýǵa májbúrmin» – dep málimdedi. Úkim sol kúni-aq júzege asyryldy. Qoshke Kemeńgeruly «Qazaq tarıhynan» dep atalatyn tarıhı ocherkinde: «Úkimettiń qara qýǵyn jasaǵan kúnderinde aıdaýyna da, abaqtysyna da shydap, el úshin basyn qurban qylǵan at tóbelindeı ǵana azamat toby boldy. Bul topty baýlyǵan – Álıhan», – dep jazdy. Tirshiliginde qazaqtyń azat­tyǵyn arman qylǵan asyl tekti, arda týǵan Álıhan Bókeıhanovtyń 150 jyldyǵyn búginde Táýelsiz Qazaq eli keń kólemde atap ótýde. Túrki álemindegi uly qaıratkerlerdiń biri, qıly zamanda týylyp, ómirin táýelsizdik jolyndaǵy kúreske arnaǵan ǵazız jannyń atyn ardaqtap, arýaǵyn ulyqtaýǵa arnalǵan shara Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda da ótti. Atalǵan sharaǵa qatysqan Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı usynysymen Táýelsizdik ıdeıa­synyń negizin salýshy Álıhan Bókeıhanovtyń mereıtoıy IýNESKO sheńberinde atalyp ótip jatqanyn aıta kele, elim degen erdiń esimi tarıhta máńgi qalaryn jetkizdi. «Álıhan Bókeıhanov halyq­tyń kókiregine ǵasyrlar boıy sher bolyp qatqan azattyq týraly ańsardy, egemen el bolý jaıly uly ıdeıany jańǵyrtýshy, Abylaı men Kenesary handardyń isterin laıyqty jalǵastyrýshy boldy. Sultanmahmutsha aıtsaq, «Qazaq úshin júrek maıyn sham qylǵan» kózsiz batyr, zamanynan ozyp týǵan bilimdi de bilikti bıik óre ıesi edi», – dedi B.Baıbek. Saltanatty keshte Álıhan Bókeıhanovqa arnalǵan ómir­baıan­dyq derekti fılm kór­setildi. Saparbaı PARMANQULOV, «Egemen Qazaqstan» ALMATY