Germanııa kansleri Angela Merkel eldegi eń bedeldi qyzmetke óz kandıdatýrasyn tórtinshi ret usynýǵa sheshim qabyldady. Alǵashqy saýaldamalarǵa qaraǵanda, bul sheshimdi el halqynyń basym kópshiligi quptap otyr.
Bul jaıynda áńgime birazdan beri aıtylyp kele jatqan. Ádette, jýrnalıster sóz qozǵasa, Merkeldiń ózi tike jaýaptan qashqalaqtap, kezi kelgende bilesińder ǵoı der edi. Kezi keldi – sheshimin aıtty. Adam bolǵan soń árkimniń bireýge unaýy-unamaýy bolady. Kanslerdi bireý unatsa, bireý unatpas. Biraq eshkim de osy-aq bılikke toımaıdy eken, qolynan is kelmeıdi dep aıyptamaǵan bolar. Ol bılik tizginin ustaǵaly álemdegi eń baqýatty eldiń biriniń kúsh-qýaty da, bedeli de artyp otyr.
Mundaı isker basshynyń bılik tizginin ustaǵanyn eldiń baǵy dese bolar. Germanııada mundaı aıtýly tulǵalar buryn da bolǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan basyn kótere almastaı bolyp shyqqan FRG-ny 1949-1963 jyldarda Konrad Adenaýer basqardy, kúızelgen eldi qaıtadan myqtylar qataryna qosty. Gelmýt Koldy qazirgi orta býyn urpaq jaqsy biledi. Ol 1982-1998 jyldarda tizgin ustady. Onyń bitirgen eń basty sharýasy – eki Germanııany biriktirdi. Ony tarıh umytpaıdy, sol úshin nemis halqy oǵan tórt ret senim bildirdi.
Qazirgi kansler básekege túsetin saılaýǵa áli bir jyldaı ýaqyt bar, kelesi jyly kúzde. Eldegi saıası kúshterdiń ishinde Hrıstıan-demokratııalyq odaq pen Hrıstıan-áleýmettik odaqtyń blogy erekshe jaǵdaıda. Olardyń jeńisine jurt kúmán keltire qoımaıdy. Kansler Merkeldiń taǵy kúreske túspek oıyn bilgen soń-aq jurt, sarapshylar oǵan bolashaq el basshysyndaı qarap, boljamdaryn aıta bastady.
Árıne, ony jaqtaıtyn, usynatyn bloktyń bedeli óz aldyna, sheshýshi argýment Angela Merkeldiń óz boıynda. Osynaý úsh merzimdik ýaqytta ol álemdik oqıǵalardyń basynda júrdi. О́ziniń is-qımylymen, salıqaly paıymymen óz eli úshin ǵana emes-aý, álemdik máselelerdiń parasatty sheshilýine de súbeli úles qosty. Ásirese, Eýropadaǵy qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysty, sońǵy kezdegi mıgranttar, bosqyndar máselesin retteýde de Germanııa, onyń basshysy tirekke aınaldy.
Qaıratkerdiń, úlken tulǵanyń el basqarýdaǵy qyzmeti memlekettiń jetistigimen ólshenedi. Germanııadaı alyp el Eýropadaı eski qurlyqty mekendegen úlkendi-kishili memleketter kerýenin órkenıet aıdynynda bastap bara jatqan alyp kemedeı kórinedi. Sonyń shtýrvalyn ustap kele jatqan – Angela Merkel. Baǵytynan kóz jazǵan kezi joqtaı. Bir emes, úsh merzim boıy halyqtyń seniminde. Onyń úlken qaıratkerligine qosa, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildiligi, tazalyǵy, qanaǵatshyldyǵy jaıynda aıtylatyn áńgime-ańyz kóp. Aılyqpen ómir súredi, kóppen birge kóp qabatty úıde turady, kóligi de jupyny, aspaıdy-taspaıdy, shalqymaıdy deıdi jurt.
Tórtinshi merzimge saılanar bolsa jáne ony aıaǵyna jetkizer bolsa, bul da Germanııadaı alyp elde bir qaıratkerdiń kanslerlik qyzmette uzaq otyrýynyń rekordy eken. Sol tulǵany halyq qalasa, qoǵam moıyndasa, nesi aıyp?!
Túrkııa Shyǵysqa bet bura ma?
Sońǵy kezde osyndaı áńgime aıtyla bastady. Onyń da jóni bar. Túrkııa prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵan Eýropanyń atyna biraz syn aıtýmen qatar, óziniń osy aıdaǵy Azııa elderine sapary kezinde bul jaqpen qarym-qatynasqa aıryqsha mán bergen.
Ásirese, О́zbekstanǵa sapary kezinde aıtqan pikirin álemdik aqparat quraldary birden ilip áketti. «Bireýler maǵan syn aıtar, biraq men óz pikirlerimdi ashyp aıtamyn. Mysal úshin, bizge «Shanhaı bestiginen» nege oryn almasqa?!» – dedi ol.
Sońǵy kezde Túrkııa men eýropalyq qurylymdar arasyndaǵy til tabyspaý jaǵdaılary jurtqa belgili. Jarty ǵasyrdan asa ýaqyt bul eldiń Eýroodaqqa qabyldanbaýy jáne vıza máselelerindegi kelispeýshilik, oǵan endi mıgrasııa máselesiniń de qosylýy Túrkııa men Eýropa qarym-qatynasyn aıtarlyqtaı shıelenistirdi. Osyndaı jaǵdaıda biraz sarapshy Ankaranyń basqa balama izdeýin negizdi sanaıtyndaı.
Jalpy, túrik eliniń qaı qurlyqqa tán ekendigi jaıynda da áńgime kóp. Onyń aýmaǵy negizinen Azııada (97 paıyzy) jatqanymen, sonaý Atatúrik zamanynan bastap eýropalyq órkenıetke baǵyt ustaǵany da shyndyq. Sóıtse de, sońǵy kezde eldiń Eýropaǵa kirigýinde aıtarlyqtaı problemalar týyndaǵanda, Ankaranyń Shyǵysqa kóz tastaýy da qalypty jaǵdaıdaı kórinedi.
Prezıdent Erdoǵan О́zbekstanǵa ǵana emes, Pákistanǵa da bardy. Onda ony úlken qurmetpen qarsy aldy. Premer-mınıstr Navaz Sharıf qana emes, qarsy alýǵa shyqqan halyq: «Erdoǵan myrza, ózińizdiń ekinshi úıińizge qosh keldińiz!» dep qoshemet kórsetti. Osy jerde keshegi jazdaǵy Túrkııada bolǵan memlekettik tóńkeris áreketi kezinde de sherýge shyqqan halyqtyń «Pákistan halqy Erdoǵanmen birge!» degen uran kótergeni de kóńilge oralady.
Jalpy, pákistandyqtardyń túrik eline yqylasy bólekteý. Olar stıhııalyq apattan keıin túrikterdiń ózderine qamqor qoldaryn usynǵanyn joǵary baǵalaıdy. Sonymen birge, birqatar sarapshynyń pikirinshe, bul elge túrik kınematografynyń yqpaly aıryqsha kórinedi. Munda jurt túrik teleserıaldaryna aıryqsha ynta qoıady eken, soǵan oraı, bul elge yqylas ta bólek bolsa kerek.
Jeke memlekettermen baılanystyń da óz orny bar, sóıtse de odaqtarǵa, bloktarǵa qosylýdyń jaıy basqaraq. Bul naǵyz betburysty ańǵartady. Erdoǵandy sóz etken «Shanhaı bestigi», ıaǵnı Shanhaı yntmaqtastyq uıymyn (ShYU) Eýropalyq odaqpen salystyrýǵa kelmes. EO-ǵa memlekettik qurylym tán. Parlamenti, úkimeti, jarǵysy bar degendeı, onda qurylymdyq tártip qatań. Al ShYU oǵan kirgen elderdiń aýmaǵynda áskerı salada jáne áskerı kúshterdi qysqartý máselesinde senimdi kúsheıtý kelisimine negizdelgen. Oǵan múshe bolý tártibi de EO-daǵydaı qatań emes. Alǵash ret ShYU 2001 jyly Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstandy biriktirse, byltyrǵy jyly Úndistan men Pákistandy qatarǵa qabyldaý sharasy júzege asty, sondaı-aq Aýǵanstan, Armenııa, Belorýssııa, Iran jáne Mońǵolııaǵa baıqaýshy elder mártebesi berilgen. Endi Túrkııa kirýge tilek bildirse, sirá, EO-daǵydaı ondaǵan jyl kúttirmes.
Bireýler túrik prezıdentiniń Azııa elderine saparyn, ondaǵy qarsy alýlardy, sondaı-aq, ShYU-ǵa kirý pikirin Eýropalyq odaqqa qyr kórsetý dep te aıtyp jatqandaı. Jalpy, elder men elderdiń til tabysyp jatqany, yntymaqty qarym-qatynasqa jol ashylyp jatqany jaqsylyq qoı. Túrkııa Azııaǵa bet bursa, bul da onyń óz keńistigi.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
