Nurly juldyzymyz jarqyraı túsken shaq

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ústimizdegi jylǵy sáýir aıynda bolǵan HVII sessııasynda sóılegen sózinde: «Basym baǵyttardyń biri barlyq etnos ókilderiniń qazaq tilin meńgerýine yqpal etý bolyp qala beredi. Biz 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi meńgergen qazaqstandyqtardyń sany 80 paıyzǵa jetsin, al 2020 jylǵa qaraı odan da kóp bolsyn degen maqsat qoıdyq. 10 jyldan keıin mektepterimizdiń túlekteri qazaq tilinde 100 paıyz sóıleıtin bolýy tıis. Barlyq azamattardyń qazaq tilin bilýi – ánsheıin uran emes, bul – olar elimizdiń tarıhyn, erte dáý­ir­den bastap búgingi kúnge deıingi qazaq halqynyń tarıhyn, mádenıetin, dástúrin biletin bolady degen sóz. Bul barlyq qazaqstandyqtardyń burynǵydan da jaqyndasýyna jetelep, bizdiń aramyzdaǵy senimdi kún saıyn, jyl saıyn nyǵaıta túsetin bolady», – dep qadap aıtty. Árıne, Tuńǵysh Prezıdentimiz al­ǵa qoıǵan osynaý bıik mindetti jú­­­zege asyrý, ásirese, bizdiń Qyzyljar óńiriniń qazirgi demografııalyq jaǵ­daıynda ońaıǵa soqpaıtyny aıdan anyq. Alaıda, osy maqsat jolynda qazirden bastap jumyla qımyl­da­saq, bul da alynbaıtyn asý emes dep bilemiz. О́ıtkeni, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq tarıhy keńes ókimeti tu­synda ultsyzdandyrý saıasaty erek­she ekpinmen júrgizilgen bizdiń oblysta memlekettik tilimizge degen kózqaras túbegeıli ózgerip, kóńilge úlken úmit uıalatatyn betburys bastalǵandyǵyn aıqyn kórsetip berdi. Sonaý 1990 jyly Petropavlda «Qazaq tili» qo­ǵa­mynyń jergilikti belsendileri Málik Muqanov, Zeınolla Ákimjanov, Aqan Boǵanov, Amangeldi Sáýlebaev, О́mir Esqalı, Jaqsybaı Samrat jáne basqalar qaladaǵy orys mektepteriniń janynan alǵash ret qazaq synyptaryn ashtyramyz dep bastama kóterip, sol jyly mektep tabaldyryǵyn attaı­tyn balalary bar 80 qazaq otbasyn tizimge alyp, úı jaǵalap úgit júrgizgen-di. Sonda 20 shaqty ata-ana: «Qazaq tili kimge kerek? Orys tilin bilmeıtin adam erteń nan taba almaı, dalada qalady. Biz balamyzdy orys tilinde oqytamyz», dep bir-aq qaıyryp, esikterin tars japqan. Al ultjandy azamattardyń janaı­qaıy sanalaryna sáýle túsirgen 60 shaqty ata-ana sol jyly mektepke baratyn qaradomalaqtaryn qa­zaq synybyna berýge ýáde etken. Alaıda, kópshiligi sózderinde turmaı, aqyry kúzde 20 myńdaı qazaǵy bar shahardan ana tilinde bilim alýǵa shyn yqylas bildirgen nebary 15-aq otbasy tabylǵan. Sóıtip qaladaǵy №3 orys mektebiniń janynan 15 qazaq balasynyń basyn áreń qosqan alǵashqy qazaq sy­nyby ashylǵan edi. Keıinirek Qyzyljar qazaqtarynyń ótinishimen kórnekti jazýshy, Petropavl qalasynyń qurmetti azamaty Safýan Shaımerdenovtiń Úkimet basshyla­ry­na jolyǵyp, el amanatyn oryndaýǵa aıanbaı atsa­lysýynyń arqasynda oblys ortalyǵynda 320 or­yndyq klassıkalyq gımnazııanyń qabyrǵasy qalan­dy. Sol kezdegi oblys ákimi qalalyq oqý bóliminiń bastyǵynan: «Túbinde 320 oryn tarlyq etpeı me?», dep suraǵan kórinedi. Sonda ol: «Osyny toltyratyn shákirt tabýdyń ózi ońaıǵa túspeıin dep tur. Budan úlken mekteptiń qajeti joq bizdiń qaladaǵy azǵantaı qazaqqa»,– dep azar da bezer bolypty. 1996 jyly ashylǵan sol bilim ordasyndaǵy oqýshylar sany ber­tingi oqý jyldary 1 myńnan asyp, balalardy eki aýy­­­symmen oqytýǵa jáne qosymsha ǵımarat izdeýge týra keldi. Aqyry bıylǵy oqý jylynda osy gım­nazııa­­nyń bastaýysh synyptary úshin kórshiles orys orta mektebiniń bir qabatyn bosatyp berýge týra keldi. Qazaq tiline degen jappaı betburystyń dúmpýi­men Táýelsizdik jyldarynda Petropavl qalasynda jańadan bes qazaq mektebi ashylyp, olardyń jalpy sany altyǵa jetti. Al qalada sońǵy salynǵan 1100 oqýshyǵa arnalǵan qazaq mektep-gımnazııasy 2007 jyly paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Sodan keıin álemdik qarjy daǵdarysy kıligip, petropavldyq ata-analar qolqalap surap júrgen jetinshi qazaq mektebin salýǵa qarjy bólinbeı qaldy. Osyny eskergen oblys ákimi Serik Bilálov 2008 jylǵy mu­ǵa­limderdiń dástúrli tamyz máslıhatynda qala bas­shylaryna oqýshylar sany azaıǵan orys mek­tep­te­ri­niń janynan qazaq synyptaryn ashý jóninde tap­syr­ma bergen edi. Sodan beri qaladaǵy 12 orys mek­tebiniń janynan qazaq synyptary ashylyp, olar aralas bilim mekemelerine aınaldyryldy. Olarda ótken oqý jylynda 400 qarakóz búldirshin óz ana tilinde bilim aldy. Jasyratyny joq, Petropavldaǵy qazaqtardyń úles salmaǵy 20 paıyzdan endi ǵana asqandyqtan, mundaǵy tildik orta oryssha bolyp qalyp otyr. Ba­lalarǵa mektep pen otbasynan tys oryndardyń kóp­shiliginde orys tilinde qarym-qatynas jasaýǵa týra keledi. Aýlalarynda aralasatyn tetelesteriniń de deni – ulty basqa balalar. Oǵan jas urpaqty jappaı baýrap turǵan ınternet áleminiń tili de, negizinen, oryssha ekendigin qosyńyz. Sondyqtan, taza qazaq mektepterinde oqıtyn oqýshylardyń ózi de orys tilin turmystyq sóılesý tili deńgeıinde, al qazaq tilin ádebı til deńgeıinde qatar meńgerý ús­tinde. Muǵalimder bolsa, sabaqtardyń arasyn­da­ǵy shaǵyn úzilisterde bir-birimen orys­sha sóılesýge beıim turatyn oqý­shy­lar­dy ózara qa­zaqsha tildesýge shaqy­ryp álek bolyp jatady. Osy turǵy­­dan alǵan­da, taza qazaq mektepterindegi tildik ahýaldyń aralas mektepterdegiden asyp turǵ­a­ny shamaly. Demek, Petropavl qala­syndaǵy qazirgi naqty jaǵdaıda bos oryndar jetkilikti orys mektepteriniń janynan qazaq sy­nyp­taryn ashyp, olardy aralas mektepke aınal­dyrýdy quptamaýdyń qısyny joq sııaqty. Onyń ústine búgingi tańda orystildi oqýshylardyń da memlekettik tildi meńgerýge degen ynta-yqy­las­tary aıtarlyqtaı ekendigin de eskermeı bolmaıdy. Má­selen, ótken oqý jylynda oblysymyz boıynsha ulty basqa 312 ata-ana ózderiniń ul-qyzdaryn qazaq­sha oqytýdy jón kórip, beınelep aıtqanda, bútindeı bir úlken qazaq mektebin óz qalaýlarymen ashqandaı ónege kórsetti. Olar­dyń qatary jyldan-jylǵa qa­­­lyń­dap kele jatqa­nyn da aıtqan jón. Buǵan qosa, ana tilimizge memlekettik til már­tebesi berilgennen keıin Qyzyljar óńi­rin­­­degi qazaq aýylda­ryn­­­da­ǵy ata-analar ara­­syn­da keńinen úgit-nasıhat júrgizýdiń ar­qa­synda keńes ókimeti tusynda orys tilinde oqytýǵa kó­shirilgen 94 qazaq mektebi túgel qalpyna keltirildi. Al bıylǵy oqý jylynda 6 aralas mektep taza qazaq tilinde oqytýǵa kóshirildi. 20 jyl ishinde ana tilimizde tálim-tárbıe beretin ondaǵan jańa mektepter men synyptar, balabaqshalar ashyldy. Oblystaǵy mektepke deıingi mekeme­lerdiń bárinde memlekettik tildi úı­retý qolǵa alyndy. Osyndaı ıgilikti isterdiń nátıjesinde ótken oqý jy­lynda jalpy orta bilim ordalaryn­da qazaqsha oqyǵan qazaq balalary­nyń sany 62 paıyzǵa deıin jetti. Al 1990-1991 oqý jylynda oblystaǵy qazaq balalarynyń ne­bary 25 paıy­zy ǵana óz ana tilinde bilim alǵan bolatyn. Sondaı-aq, Táýelsizdik jyl­darynda ob­lys­tyq «Soltústik Qazaqstan» gazetiniń taralymy eki esedeı ulǵaıtylyp, 10 myń danadan asyryldy. Petro­­­pavl qalasynda alty jyldan beri «Qyzyljar nury» gazeti jaryq kórip keledi. Sońǵy úsh jyldan beri barlyq aýdandarda qazaq tilinde derbes aýdan­dyq gazetter shyǵarylý ústinde. Byltyr onjyldyq mereı­­toıyn atap ótken Sábıt Muqanov atyndaǵy oblys­­­tyq qazaq-sazdy drama teatry da Qyzyljar qazaq­tarynyń ulttyq rýhyn kóterýge eleýli úles qosýda. Soltústik óńirde qazaq tiliniń tynysyn keńeıte túsý úshin keńes zamanynda ádeıilep qalyptas­ty­ryl­ǵan demografııalyq teris jaǵdaıdy túzetýge áli de barynsha kúsh salý qajettigi anyq. Osy maqsat­pen Elbasymyz 1997 jyly Soltústik Qazaqstan jáne Kókshetaý oblystaryn biriktirgenin, qazaǵy az ólkege oralmandardy qonystandyrý kvotasyn kóbi­rek bólip kele jatqanyn quptamasqa bolmaıdy. Pre­zıdent tap­syrmasyna sáıkes oblysymyzdyń bas­shy­lyǵy ata­jurt­qa at basyn tiregen qandas­ta­rymyzǵa múmkin­di­ginshe qolaıly jaǵdaı týǵyzýǵa kúsh salý ústinde. Atap aıtqanda, qysy qatal Qy­zyl­jardy jersi­niń­kiremeı, tabıǵaty jaıly ońtús­tik oblystarǵa búı­regi buryp turatyn aǵaıyn­dar­dyń kóńilin tabý úshin arnaıy baǵdarlama qabyl­da­nyp, olarǵa turǵyn úılerdi jergilikti bıýdjet esebinen tegin salyp berý isi qolǵa alyndy. Respýb­lı­kalyq «Nurly kósh» baǵ­darlamasy boıynsha oblys ortalyǵynyń mańyndaǵy Qyzyljar aýdanynda Báı­terek aýyly salynyp, onda oralmandarǵa ar­nalǵan 140 úı boı kóterdi. Buǵan qosa, oblys ákimi Serik Bilálovtiń bastamasymen byltyrdan beri kópbalaly otbasylardy qarjylaı qoldaý jónindegi óńirlik «Urpaq qory» baǵdar­la­masy iske asyrylý ústinde. Bul baǵdarlama boıynsha tórtinshi jáne odan da kóp sábı dúnıege kelgen otbasyndaǵy ká­me­letke tolmaǵan balalardyń bárine ekinshi deńgeıli bankten depozıttik shot ashylyp, árqaısysyna 240 myń teńge (160 aılyq eseptik kórsetkish) mólshe­rin­de qarjy salyný ústinde. Jyl saıyn paıyzdyq ústemesi qosylyp, kóbeıip otyra­tyn bul qarajatty balalar mektep bitirgen kezde bankten ózderi alyp, alǵa qoıǵan maqsattarynyń jolyna jumsaıtyn bolady. Bul ıgi bastama ádette bala sanyn asa shektemeıtin aýyldaǵy aǵaıynǵa, ásirese, ara­larynda kópbalaly otbasylar kóbirek ushyrasatyn oralman baýyrlarǵa eleýli kómek bolary kámil. ...Uly Maǵjan óziniń «Qazaq tili» óleńinde: ...Erlik, eldik, birlik, qaırat, baq, ardyń – Jaýyz taǵdyr joıdy bárin ne bardyń... Altyn Kúnnen baǵasyz bir belgi bop, Nurly juldyz – babam tili, sen qaldyń! Jaryq kórmeı jatsań da uzaq, ken-tilim, Taza, tereń, ótkir, kúshti, keń tilim, Taralǵan túrik balalaryn baýyryńa Aq qolyńmen tarta alarsyń sen, tilim! – dep jazǵanyndaı, úmit artqan nurly juldyzymyz Táý­­elsizdik jyldary eldiń shetinde, jeldiń ótinde turǵan bizdiń Qyzyljar óńirinde de jarqyraı jana tú­sip, qazir babamyzdyń tili óziniń aq qolymen qasıet­­ti qazaq jerin qutty qonys etken barsha etnos ókil­de­rin ba­ýy­ryna tartyp jatqany esh talas týdyrmasa kerek. Sondyqtan da synampaz aǵaıyndar qazaq tiliniń taǵdyry qyl ústinde dep, qara aspandy tóndirse de, óz basym, tepse temir úzetin jigit jasyna jetken Táýelsiz elimiz barda, ǵasyrlar toǵysyndaǵy aýma­ly-tókpeli zamanda halqymyzdy nebir qıyn-qystaý kezderden aman-esen alyp shyǵyp, ózi belgilegen týra baǵytpen alǵa bastap kele jatqan kemel Elba­sy­­­myz barda ana tilimizdiń qoldanylý aıasy jyldan-jylǵa keńeıip, mártebesi bıikteı túsetinine esh kúmándanbaımyn. Káribaı MUSYRMAN, Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń múshesi, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Soltústik Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy.