Tıtan (Á.Kekilbaev týraly esse)

Aıtar sóziniń máıegin qaı kezde tógetinin, qaı tusta ustamdylyq tanytatynyn, qaı tusta basty keıipkerine erkindik beretinin ishim anyq sezetin. Sonan da men shyǵarmanyń sıýjet jelisine emes, oı aıasyna qyzyǵa ynta qoıatynmyn. Asqar Súleımenovtiń, Oralhan Bókeevtiń kórkem sózderi men pálsapalarynyń oı bulaǵynan súısine sýsyndap, erekshe eltip oqýshy edim. Bul tizimde aǵa býynnan Tahaýı Ahtanov, Táken Álimqulov, Ábdijámil Nurpeıisov bar. О́nerlerin sýretker bolýǵa baǵyshtaǵan qaısar toptyń qazaq ádebıetine ákelgen jemisteri ushan-teńiz. Qazaqta ult ádebıetin zerdeleıtin ǵy­lym da, tereń taldaıtyn syn da bolmady. Orys tildi qazaq azamattary tynysy keń, oıy tereń maqalalar jazdy, biraq ol eńbekter qazaq ádebıetiniń bar bolmysyn ashyp kórsete almady. О́ıtkeni olar qazaq ádebıeti men mádenıetiniń aıdynyna erkin qosylyp ketken joq. Sonan da orta qoldy, orta oıly, orta bilimdi qazaq synynyń týǵan ádebıetine esh paıdasy tımedi.

Ádebıet óz aldyna, ǵylym óz aldyna, syn óz aldyna kún keshti. Bizdiń bozbala kezimizde qazaq synynyń semserin sýyryp shyqqan bir top jalańtós jas synshylar bolǵan. Olardyń oı júıeleri, jazý mánerleri, forma usyný úlgileri múlde bólek edi. Olar shyndyqty aıtatyn. Dáleldi bolatyn. Olar oı aıtatyn. Bilimdi bolatyn. Olar sóz aıtatyn. Sózderi almas qy­lysh­taı ótkir edi, osyp túsetin. Olar ádebıette adal syn bolmaı kór­kem ádebıet týdyrýdyń pátýasyzdyǵyn esker­tetin. Olar alpysynshy jyldary bir sátte syn aıdynyna kóterilip, ádebıetke ádildik ákeldi. Olardy bir sátte syn maıdanynan qýyp, endi ǵana sýretkerlik qýatyn daralaǵan qazaq ádebıetine tragedııa ákeldi.

Sol kózsiz batyrlar – Ábish Kekilbaev, Zeınolla Serikqalıev, Asqar Súleımenov edi. Olardyń otty maqalalarynyń keı oramy meniń esimde áli júr. Bul Ábish Kekilbaevtyń ádebıetke kelgen tusyndaǵy qazaq qoǵamynyń mádenı ám ádebı ómiriniń hal-ahýaly jaıly shaǵyn sýret qana. Tájik halqynyń tolaǵaı perzenti Babod­jan Gafýrov «Áýezov – oı tıtany» degen pikir aıtqan eken. Oı tıtany degen ózgeshe ólshem. О́zgeshe baǵa. Olar ózgeshe aqyl ıeleri. Alpysynshy jyldarda tarıhı sana namysshyl júrekterdi dúr silkindirgen. Dál sol kezde Ábish bastaǵan stýdentter Áýezovti Qazaq ýnıversıtetine kezdesýge shaqyrady. Bul aıtýly kezdesý bolatyn. Sol kezdesýdiń dúmpili qazaqtyń namysshyl, esti jańa tolqynyn – alpysynshy jyldyqtardy dúnıege ákelgen. Sol tolqynnyń kósh basy Ábish Kekil­baev bolatyn. Sol top Áýezovti Alash kósemderiniń sar­qyty dep bilgen. Qasqyrdyń júregin júrek­terine qoıdyra almasa da sol top kósemderdiń aqyly men oılaryn boılaryna darytyp bolashaqqa tý qylyp kóterip alyp ketken. Sol órimdeı jas top boılaryndaǵy bar qýattaryn sýretkerlik sheberlikke salǵan.

Alyp Áýezov qazaq ómiriniń ensıklopedııa­sy «Abaı jolyn» qolymyzǵa usta­typ ketti. Olaı bolmaǵanda búgingi qazaq ót­kenimizdi joǵaltyp alatynymyz aqıqat edi. Muhtar Áýezov qazaq jurtynyń bir ǵasyr­lyq ǵumyryn asqan sheberlikpen sýret­tegenin aıryqsha ataýymyz qajet. Ábish Kekilbaev ustazynyń úlgisin jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońyna deıin jetkizdi. Qazaqtyń kórkem prozasyn Áýezovten soń álemdik deńgeıge kóterýge janyn salǵan alpysynshy jyly Qazaq ýnıversıtetindegi kezdesýde ózin qarsy alǵan buırabas, keń mań­daıly qaratory bozbala jigit edi. Deshti-Qypshaq topyraǵynda Muhtar Áýezovten sońǵy tamyry tereń talant – Ábish Kekilbaev ádebıetke osylaı kelgen. Qoryqpaǵan, qorǵanbaǵan, dańqqa keýde salmaǵan. Arly sýretker aqıqatty janyndaı qorǵap, uzaq, azapty tirshilikke boısunǵan. Taǵdyrǵa boı aldyrǵan Ábish Kekilbaev taza sýretker retinde qazaqtyń kórkem proza­synyń adamgerlikke sýarylǵan týyn qadap ketti. Biz ony esimizden esh shyǵar­maýymyz kerek. Bul egesti rýhanı kúreste ol jalǵyz bolǵan joq.

Ánýar, Sáken, Qabdesh, Saıyn, Asqar, Zeınolla, Qalı­han, Qadyr, Muqaǵalı... bul shaǵyn top músheleriniń ákeleriniń attaryn aıtyp ta keregi joq. Bulardyń qaı-qaısy da qazaq ádebıetiniń asyl tulǵalaryna aınalyp ketkeli qashan. Tulǵaǵa tán tereń tamyrly taǵylym men túsinik tanytatyn Ábish Kekilbaev keńistik aıdynynda tusaý kórmegen júırikteı júıtkıtin. Uly jazýshynyń uly oıshyl bolýy mindet emes, biraq Ábish Kekilbaev keń oılana alatyn, keńistikti keń pishe alatyn asa zerek, asa aqyldy sýretker bolǵany bizge málim. Ábish Kekilbaevtyń boıynda tákappar­lyq, ózim bilem deý, ózgeni ózinen birer saty tómen qoıyp sóılesý atymen joq edi. Ol kisi jurttyń bárimen bir qalypta sóılesetin. Bárin birdeı qurmetteıtin. Bireýdi joǵary, bireýdi tómen qoımaı­tyn. Biraq, óz eńbeginiń salmaǵy, oıy joǵa­ry ekenin ishteı biletin, syrt kózge ańǵart­paıtyn. Adamdyq bolmysy birkel­ki mańǵaz, baısaldy qalpynan tanyp kórmegen. Ábekeńniń jetpis jyldyq mereıtoıyna men «AMANAT» jýrnalynyń bir sanyn arnadym. Anatolıı Kım Ábishtiń «Ańyzdyń aqyry» romanyn orys tiline aýdarǵan. – Aýdarmam qalaı eken? – dep surady Anatolıı Kım. – Anatolıı Andreevıch, aýdarmań jaman bolsa «AMANAT»-qa baspaımyz ǵoı, – dedim. – Qaljyńsyz, shynyńdy aıtshy. – Bir sózben aıtsam, aýdarma keremet. Biraq, tym sulý. Keı jerde tákapparlyq jetispeı jatyr, – dedim. Anatolıı sál oılanyp turdy da: – Starık, seniń sózińde jan bar. Jasyrmaı shyndyq aıtqanyńa rahmet. Biraq, bizdiń sózimizdi Ábekeńe jetkizbe. Aýdarma týraly árkimniń óz oıy bar, – dedi. Ábish jazýshy men sýretkerdiń ara jigin erte tanyǵan. Jazýshy bir kúndik, sýretker myń kúndik.

Sýretkerdiń ómiri azap. Onyń tirshiliginde azaptan ózge eshnárse joq. Qaı jazýshy da sýretker bolýdy ańsaıdy. Qol jetpes asqaq oljany Táńiri ǵana usynady. Al qazaqta alyp sýretkerlik keskin-kelbet, oıly aqyl bergen ekeý bar. Onyń biri – Muhtar Áýezov. Ekinshisi – Ábish Kekilbaev. Táńiri ekeýine de órnekti kórkem sóz, sheń­beri sheksiz tııanaqty oı, múltiksiz sheber­lik, etı­­ka­lyq ám estetıkalyq qapy­syz talǵam bergen. «Báıterektiń» qasynda Ábekeńmen betpe-bet kezdesip qaldyq. – Kitaphanaǵa bara jatyr edim, – dedi. – Kezdesý bolmaq. Kóz aldy kúlgin tartqan, júzi salqyn, sharshaǵany bilinip tur. Keń keýdesi, aýqymdy dene bitimi áli de shymyr. – Bastyqtarǵa bara jatyrmysyń? – dep mınıstrlikterdiń qytaı qorǵanyndaı uzynnan uzaq qamalyna qarap ıegin kóterdi. – Joq, eski qaladaǵy qara halyqqa bara jatyrmyn, – dedim. Ábekeń keń keýdesin kerip áldene aıtqysy kelgendeı bolyp baryp bógeldi. Ezýine oınap shyqqan qýaqy kúlki baıqalyp qalyp basyldy. Úndegen joq. Artyq sóıleıtin adam emes. Qımyly da, oıy da sabyrǵa toly. Oılanyp baryp sóz aıtady. Tolǵanyp baryp sóz órnegine jan bitiredi. Aspaıdy, saspaıdy. At shaba ma, bap shaba ma degen osy bolar, shamasy. – Astanada qansha bolasyń, Rollan?.. – Erteń keshke Máskeýge júremin. – Anatolıı Kımge sálem aıt, – dep bógeldi de, – aýyrsynbasań, ýaqytyń bolsa erteń túste úıge soq. Kezdespegeli kóp boldy. Áńgime-dúken quraıyq. Anatolııge bir hat jazyp ózińmen berip jibereıin. – Rahmet, Ábeke, sizdiń sálemińizdi aýyrsynbaımyz ǵoı, – dedim. – Onda erteń úıde tosamyn, – dedi de júrip ketip, lezde qaıta buryldy: – Rollan, qazaqtyń sózi uzyn. Aman bol. Aman júr, – dedi. – Jıdebaı ıesiz qaldy. Jıdebaıdy ıesiz qaldyrma. Senen basqa bas kóterer jan da joq qoı. – Siz de aman bolyńyz, Ábeke. Ústirt sizsiz jetim. Ústirtte qalyń qytaı men ame­rı­­­ka­lyqtar erkin taltańdaýda. Deshti-Qypshaq dala­synda saltanat qurǵan, qýsa qutqar­maıtyn, qashsa jetkizbeıtin qasıetti jez tuıaq Tar­pańdar dalamyzda 1758 jyly joǵalyp tynǵan. Men júrip baryp artyma qarap edim, Ábekeń meni baǵyp tur eken, oń qolyn kóterip, ezý tartty. Kózi sál jasaýraǵandaı ma, qalaı?! Sony kórsetkisi kelmeı mol denesin jyldam buryp alyptarsha adymdap uzap ketti. «Qazaqtyń sózi uzyn», – degen ańǵartpa­synyń astary qalyń. Júregim selt ete qaldy.

Baılyq pen dańqtyń túkke turmaıtynyn bilgenmen, qazaq sóziniń qataldyǵyna endi erekshe mán berip qınala oılanyp bara jatyr edim. Qamqor aǵa alyp denesin barynsha buryp, pále-jaladan, ósekten, ǵaıbat sózden, qaýip-qaterden maǵan qalqan bop turǵysy kelgendeı. Oıyma Mahambettiń órshil jyr joldary oralyp menimen ilesip júre berdi. ... Úlkeni kimniń joq bolsa, Jasy bolar dýana. Bir synaǵan jamandy Ekinshileı synama. Tiride syılaspaǵan aǵaıyn, Qum quıylsyn kózińe О́lgende beker jylama... О́lim barda qorqynysh joq. О́ner barda ólim joq dep, Ábish Kekilbaevtyń Deshti-Qypshaq dalasynda endi ǵana saýmal saǵymdaı tolqyp jónelgen rýhanı áleminiń keńdigi men tereńdiginiń ólsheýsiz mol bolýyn tiledim. Shyndyq aıtatyn Gerold Belger bir túnde telefon soqty. – Rollan, keshteý mazaladym, ǵafý et. – Mazalaǵanyńyz úshin rahmet, Geraǵa. – Men tártip jetektegen nemispin. Túngi onda ózim de, jeńgeń de uıqyǵa qulaımyz. Sen meniń chepýhamdy oqyp júremisiń?.. – Biz sizdiń chepýhańyzdy jáı chepýha emes, «Izbrannaıa chepýha» bolsyn dep atap edik. – Ony bilemin. Ony qup alǵam. Mereke inim bir tomdyǵyn shyǵarady. Sonda kitapty «Izbrannaıa chepýha» ataımyn. Sońǵy chepýhada qazaqtyń tórt dúldúl jazýshysy bar.

Olar Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın dep jazǵan edim. Osyny aıtqanym pále bolyp jabysty. Telefon qaınap ketti. Qaınaǵan telefon meniń basymdy da qaınatýda. – Telefonyńyzdy qaınatqandar ne deıdi?.. – Ne deýshi edi?.. Tizimde biz nege joqpyz deıdi. – Al siz ne aıtasyz? – Men baıaǵy tórteýin aıtamyn tizbek­tep. Sen nege telefon soqpadyń?.. Sony bilgim keldi. – Men jyndy emespin ǵoı, Gereke. – Dál aıttyń, jyndylardy jón sóz aıtyp uıalta almaıdy ekensiń. – Ony basyńyzǵa ala bermeńiz. – Bas túgili júrekti jaralap bitirdi. Osy tórteýi jóninde sen ne aıtasyń? – Meniń aıtqanymdy tyńdamaısyz. Ylǵı ózińizshe jasaısyz. – Rollan, men nemispin ǵoı. Men sendeı jas qazaqty tyńdap ne qylamyn? Qaljyń. Sen maǵan memlekettik syılyqta neńiz bar dep renjip ediń. Seni sol joly tyńdamaǵanyma qatty ókinemin. Úkimet memlekettik syılyqty maǵan bermedi. Já... ótti, ketti... endi ne qylaıyn?.. Keshirim et... Ony qoıaıyq. Tórteýi týraly til qyzdyryp kór. – Ger aǵa, sizge dúldúl jazýshy, maǵan sýretker qymbat. Tórteýdiń ishinde eki sýretker bar. – Ata káne!.. – Bireýi Áýezov, ekinshisi Kekilbaev. – Saǵan daýa joq eken. Seniki durys. – Jaqsy jatyp jaıly turyńyz, Geraǵa. – Bar bol, Rollan. Ger aǵam telefon trýbkasyn tastaı saldy. Ábish Kekilbaevpen sırek kezdesemin.

Al Ábish Kekilbaevtyń jazbalarymen jıi ushyrasamyn. «... Ol qaıtadan eseńgirep ketti. Endi jan-jaǵyn shetsiz-sheksiz qula túz jaılap aldy.Bilem-bilem shaǵyldar da áldeqandaı shımaı jazýlarǵa tolyp ketken sııaqty. Bul sónip bara jatqan janarynyń sońǵy qýatyn shym-shym sarqyp, qadalyp kelip oqıdy-aq. Áldebir ýaqyttarda baryp zorǵa-zorǵa ajyratqandaı boldy. Kúlli dúnıeni «Barar jeriń báribir jerdiń asty» degen shımaı jazý qaptap ketipti». Naǵyz sýretker Ábish óte bııazy minezi­men bólektenedi. Ozyq oıly kitaptardy týdyrǵan adam asqan sabyr ıesi. Ábishtiń Táńir men Aqylǵa taza kóńilmen ári adaldyqpen qyzmet kórsetetinin erekshe atamaqpyn. Biz Ana-Jerdiń jan jylytar qyzýyn sezinýden qalyp baramyz. Ana-Jerde bárin de qurtýǵa bolady deıdi. Adam boıyndaǵy ar-ujdandy, oıdy, sezimdi, qulshynysty, tipten búkil atmosferany – ózenderdi, kólderdi, or­mandardy – olarsyz adam Ana-Jerde tun­shyǵyp óledi. О́ıtkeni, oıyn tártibi solaı. О́ltirýge ruqsat! Jıyrma birinshi ǵasyrdyń tirshilik aıasy sony talap etedi. Biz ýaqyt uıǵarymyn múltiksiz estýimiz, azamattyq paryzymyzdy qaltqysyz óteýi­miz qajet. Qashanda Aqıqatqa adal bolýdy basty paryzymyz sanaımyz.

Sońǵy demimiz bitkenshe el-jurty­myzdy aıalap ótýge, ardaq tutýǵa janymyzdy salýymyz qajet. Ana-Jeri Ústirtten nár alǵan jas Ábish­tiń boıyna Áýezovtiń rýhanı taǵyly­my qut-bereke bop daryǵan. Ábish qazaqtyń has sýretkeri bolyp, álem ádebıetinen óz bıigin tapqan sanaýly qazaqtyń biri. Uly shyǵarmalar adamnyń jan-júregin ashady, sezimin baıytady. Sonan da konslagerlermen, túrmelermen adam boıyndaǵy adamshylyq qasıetti óltirý múmkin emes. Qaıran Alash-Orda qaıratkerleriniń jankeshti adamdyq erlikteri sýretker Ábishtiń qadalǵan qyraǵy kózinen de, otanshyl jan-dúnıesinen de esh shyqpaǵanyna men ımandaı senemin. Sengim keledi de turady. Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmashylyǵy qazaq ortasynan, túrki áleminen, ǵasyr sheń­berinen ozyp shyǵyp bolashaqqa umtyl­ǵan rýhty qubylys. Jazýshynyń rýhanı taǵylym-amanaty eliniń jadynda bolýǵa jazsyn. Ábish Kekilbaev halqynyń tragedııaǵa toly taǵdyryn aıqyn jazǵan uly talant. Ábish Kekilbaevtyń dúnıeden ozǵanyna búgin bir jyl tolypty. Endi Ábish Kekilbaevtyń rýhanı álemi bizge amanat bolyp ortamyzda ómir súrmek.

Ol ál-Farabıdyń, Iаsaýıdiń, Bala­sa­­ǵunnyń, Mahambettiń, Shoqannyń, Abaı­­­dyń, Álıhannyń, Ahmettiń, Mirja­qyp­tiń, Qanyshtyń, Muhtardyń, Ǵabıttiń, Marǵulan­nyń amanatyndaı ardaq, asyl dúnıe. Sol asyldy búgin qaıtadan zerdeleı zerttep Deshti-Qypshaq dalasynyń rýhanı álemine úkilep qosý bizge paryz bolypty. Qasqyr júrek qazaqtardan taǵylym dary­ǵan sońǵy kóshtiń sońǵy kósh basy Ábish Kekilbaevtyń rýhanı álemi endi týǵan el-jur­tynyń kógildir kóginde erkin talmaı samǵaýǵa jazsyn. Ábish álemdik ónerge de, qazaq ónerine de aýadaı qajet tulǵa. Sýretker aqyl kózimen kórip týady, jan kózimen kórip óledi. Ana-Jerdiń taǵdyry adamnyń qolynda qalǵan qaterli kezeńde jerdi jaýapty adamzat balasy ǵana saqtap tura almaq.  

Rollan SEISENBAEV