Sózi shyn, syqaǵy tyń

Sóz qasıetin qurmettep kele jatqan Qazyhan Áshenniń qalamgerlik joly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinen bas­­talǵan. Onyń sol ýaqytta «Qylburaý», «О́zi kúnáli dep tabyldy», «O dúnıeden oral­ǵan adam» atty ótkir fel­e­tondary osy basylymda ja­ryq kórip, qalyń oqyrmanyn bir jelpintip tastaǵan edi. Keńes zamanynyń irgetasy sógilerdiń aldynda ol taısalmaı Ystambulǵa baryp, Halıfa Altaımen keńesip, Qu­ran­­dy kırıllısa árpine Abdur­ra­hım Altaıǵa aýdartty. Mıl­lıon dana «Quran álip­pesi men Iman sharty» kita­byn jumyr jerde tarydaı shashylyp júrgen musylman­darǵa taratty. Onyń bul qutty qa­da­myn quptap telejýrnalıst Sa­ǵyndyq Nurekeev telefılm túsirgen edi. – E, Quran taratyp júrsiń be? – dep keıbir syńar ezý jylmıǵanda Qazyhan: – Erteń-aq áke-shesheńniń basyna baryp osy Qurandy óziń oqısyń, – deıtin edi. Sóıtip, erkindik tańy atty, egemendiktiń qusy qolǵa qondy, Qazyhannyń aıtqany aýmaı kelip, Qazaq elinde qanshama meshit boı kóterdi, qanshama jastar meshitke bardy. Ulttyq dinniń alǵashqy oralýyn Qazyhan Qurandy tegin taratýmen qarsy aldy. Iá, búginde Qazyhan Áshenov qazaq satırasyna úlken úles qosqan, ondaǵan jeke kitaptyń, 5-6 aýdarmanyń avtory. Eńbekteri alys-jaqyn shetelde de jaryq kórdi. Qyr­ǵyz jazýshysy Dúısen Súleımenovtiń «Aq­yl­dy balapan» atty mysal kitabyn qazaq­sha­lady. Máskeýde ótken 1988-1989 jyldar­da­ǵy halyqaralyq kórmelerde shetelmen baılanys jasady. Bul kúnderi «Ara-Shmel» respýblıkalyq satıra jýrnalynda qyzmet etip, jasy bar, kárisi bar syqaqshy ataýlyǵa mu­ryn­dyq boldy. KazGÝ-de oq­yp júrgende bes ret «Ara­nyń» feleton jazýdan báı­gesin je­ńip aldy. Taza qazaqy aýyl­dyń ishinde ósken, tildi meılinshe meńgergen, qal­jyń­ǵa da besaspap, qolma-qol sóz sap­taý­ǵa kelgende eshkimge ese ber­meıtin, betiń-júziń demeı týra aıtatyn ol: «Týra bıde, týǵan joq, Ondaı pende týǵan joq. (Olar dúnıe jıǵan joq), Keıingi týǵan bılerde, Uıat ta joq, ıman joq», – dep kesip aı­tady. Nemese 90-jyldarǵy ótpeli kezeńde: «Qorǵanys mınıstrligi bar, atatyny joq, Saýda mınıstrligi bar, satatyny joq. Din basqarmasy bar, namazy joq, Aqparat mınıstrligi bar, qaǵazy joq. ...Jer mınıstrligi bar, ekkeni joq. Qysqaryp eshqaısysynyń ketkeni joq. Júz mınıstr, júz aǵam, Eńseńdi kóter, suranam.... Báriń úshin isteı me, Prezıdent bolǵan bir adam», – dep jazǵany bar. Budan ashy, budan qysqa da nusqa eshkim de aıta qoımas. Iá, Qazyhannyń barlyq shyǵarmasyna jeke-jeke taldaý jasaýǵa ýaqyt jetpes. Bul keler ýaqyttyń enshisi. Qazaq «Balasy atqa shapsa, anasy úıde otyryp taqymyn qy­sady», degen ǵoı. Men de shákirtterdiń mereıi ústem, eńbekteri jemisti bolýyn tileımin. Ámise, shapqan attan qulamaı, eshkimniń aldynda uıalmaı, ustazdary maqtan eterlik azamat bolýyn qalaımyn. Al Qazyhan Áshenovke, jazǵanyń men jasaǵanyńnan áli de kóp jaz, kóp jasa dep tileımin. Bul Temirbek Qojakeevtiń Qazyhannyń elý jyldyǵyna aıtqany edi. Onan beri de on jınaq ákeldi. «Atadan qalǵan asyl sóz», «Myń jylǵy arman», «Ataly sóz» kitap­­ta­ryn aıtýǵa bolady... Qazaq: «Kóńilde jat­qan kirińdi, ottaı ystyq sóz shaıar» dep tegin aıtpaǵan. Endeshe, Qazyhan syqaq áńgime, óleń jazǵanda oqıǵasy da shyndyq, ár sózi satıraǵa qurylyp mańyzyn arttyrady. Qaısybireýlerdeı anda-sanda bir ezý tartqyzatyn zilsiz nárseni jazýdan aýlaq. Qazyhannyń satıralyq etıýdtary da áralýan taqyrypty qamtyp, qysqa ári nusqalyqpen sheber jazylǵan. Onda tabıǵat, jan-janýar, túrli ekologııalyq qubylystar naqtylyqpen baıandalady. Qazyhan Áshen maqal-mátel jazýǵa da ábden sheberlenip alǵan. Avtor ómirdegi kún saıynǵy kezdesip jatatyn shynaıy shyn­dyq­ty mánin maıystyryp qoldanady. «Jaq­­­­sy qyz baıǵa shyǵady, jaman qyz baıdan shyǵady», «Baı aqshasyn qapqa salady, mansapqor aqshasyn taqqa salady, dıqan aqshasyn baqqa salady», dep, bir aýyz sóz­ben kóp syrdy ańǵartyp tastaıdy. Qazyhan qalyń kóptiń arasynda oramdy oıyn mándeı, satırasyn sándeı júrip, qa­zaq satırasynda ózindik qoltańbasyn qal­dy­ryp, odan ári asýǵa qalam siltemek. Olaı deı­tinimiz, Qazyhan «Qazaq satırasynyń an­tologııasyna» 103 avtordyń shyǵarmalaryn toptastyryp, úsh ǵasyrdy qamtyp otyr. Uzaq jylǵy izdenistiń nátıjesinde qazaq satırasyna qalam terbegenderdiń eshbiri umyt qalmaǵanǵa uqsaıdy. Aıta ketelik, bıyl Erbol Shaımerdenov sergektikpen satırıkterdiń bes-alty shyǵarmasyn oqýshy qaýymǵa jetkizdi. Qazaq ádebıeti satıralyq shyǵarmalarmen tolyqty. Qazyhannyń taǵy bir qundy eńbegi – stalındik qýǵyn-súrgin jyldarda túrmelerde azap shekken Alash azamattarynyń taǵdyryn baıandaıtyn shy­­ǵar­­masynyń ózi bir tóbe. Bir sózben aıt­qan­da, Qazyhan Áshenniń jazý­shy­lyq eńbegi  ataýǵa turarlyq. Men de satıra teo­rııa­­synyń bilgiri Qojakeev aıt­qan­daı: «Jaz­ǵanyńnan jazaryń, jasaǵa­nyń­nan jasaryń kóp bolsyn», dep tilektestik bildiremin! Tabyl QULYIаS, satırık-jazýshy.