Oral oramdary gúlzarlarmen kómkerilip, sýburqaqtarmen aıshyqtalyp keledi

Táýelsizdikke qol jetkizgen soń­­ǵy jıyrma jylda respýblıka qa­­lalary qalaı órkendep keledi? Damý satylarynda talapqa saı soq­paqtar sala aldy ma? Mine, bú­ginde osyndaı saýaldarǵa jaýap berer kez keldi dep bilemiz. Res­pýb­lıka­­da­ǵy ózge qalalar el orda­sy Astanaǵa qarap, boı túzeýi kerek degen qaǵıda da joq emes. Bul árıne, oblys or­talyqtary men eldegi basqa da úlkendi-kishili qala­lar Astananyń shaǵyn úlgisi, kishi modeli bolýy kerek degen uǵymdy bildirmese kerek. Ári bulaı isteý tipti de shart emes. Joǵaryda aı­tylǵan máseleniń má­nisi astanalyq arhıtektýralyq úl­gini qaıtalamaı, ár qala tek ózine ǵana tán jańǵyrý joly men damý pishinin, soǵan saı mazmunyn taba bilýi kerek dep túsinemiz. Elimizdiń batystaǵy bosaǵasy ispettes kóne de jańa Oral qalasy osy aıtylǵan tujyrymǵa saı da­myp kele jatqany talas týǵyzbaı­dy. Ras, munda taza eýropalyq stıl­­de, sáýlet óneriniń sońǵy aı­shyqty da ajarly úlgisimen sa­lynǵan, tu­tas bir ansambldik keshenge tatyr­lyq qurylystar da, kókke boı soz­ǵan bıik ǵımarattar da joq. Soǵan qaramastan, mun­da­ǵy árbir kóshe oramdary, árbir úı kózge jyly ushyraıdy. Olar adam­dardyń eń­se­lerin baspaı, kerisinshe kóńil­de­rine kóktem, jandaryna jaz or­nat­qandaı áser qaldyrady. Ásirese, Oralda XVIII jáne XIX ǵasyrlardaǵy tarıhı ǵımarat­tardyń saqtalyp qalýy, olardyń memleket qamqorlyǵyna alynyp, jyl saıyn jóndeý jumystary­nyń júrgizilýi – Oraldyń ózge qalalarmen salystyra qaraǵanda­ǵy basty artyqshylyǵy ári ózge­sheligi deýge bolady. Kez kelgen qalanyń kórki sym­daı tartylǵan kósheler, gúlzarlar men sýburqaqtar, syldyrap aqqan aryqtar ekeni anyq. Oral qalasy búginde osyndaı mekenge aınalyp keledi. Eń bastysy, qalany abat­tandyrý jónindegi irgeli ister bú­ginde qalanyń shetkeri aımaqta­ry­na qaraı qulashyn jaıa bastaǵany súısindirmeı qoımaıdy. 2000-2003 jyldary Batys Qazaqstan obly­synyń ákimi bolǵan Qyrymbek Kósherbaev: Oral qalasynyń shetkeri aımaǵy degen uǵym bolmaıdy. Sondyqtan biz birinshi kezekte sony kórkeıtip, gúldendirýge kóńil bólemiz, degen sózdi jıi qaıta­laı­tyn. Alaıda, ol kezde qalanyń shetin abattandyrýdyń ýaqyty kelmedi me, álde Qyrymbek Eleýuly qolǵa alǵan jobalaryn tolyq iske asyra almaı ketti me, áıteýir, sol kezde buzylmaı, siresip turǵan seń endi qozǵala bastady. Aıtalyq, qalanyń eń shetki bó­lik­teri altynshy shaǵyn aýdan men Zashaǵan, Derkúl kentterindegi abat­tan­dyrý jumystarynyń deń­geıi tur­ǵyndardyń rızashylyǵyn týǵy­zyp otyr. Bul mekenderdiń alǵash­qysynda buǵan deıin «ja­baıy bazar» bolǵan edi. Mundaǵy turmys­tyq qaldyqtardyń kóptigi men sa­nıtarlyq jaǵdaıdyń tómen­diginen aıaq alyp júrýdiń ózi qıyn edi. Mine, osy ybyrsyp jatqan shet aımaq qazir adam tanymastaı bolyp, ózgerip keledi. Aldaǵy jyldyń basynda ul­ty­myzdyń uly tulǵalarynyń biri D.Qonaevtyń týǵanyna júz jyl tolmaq. Soǵan baılanysty qala­lyq máslıhat depýtattary men qa­la ákiminiń ortaq sheshimine saı bu­ǵan deıin altynshy yqsham aýdan atalyp kelgen qalanyń shetki bó­ligine qaıtalanbas qaıratkerdiń esi­mi berildi. Qazir ol D.Qonaev atyndaǵy yqsham aýdan dep atala bastady. Osy tusta jasaqtalǵan gúl­zardyń qaq ortasyna Dinmu­ha­med Ahmetulynyń keýde músini or­natylmaq. Bul jumystar aldaǵy kúz aılarynda tolyq aıaqtalady dep kútilýde. Buǵan deıin Qazaqstan qalala­rynda qazaqy, ulttyq bitim-bol­my­symyzǵa tán pishinder men kóri­nis­ter kezdespeıdi degen synı oı-pikirler jıi aıtylatyn. Bul negizinen quptaýǵa, qoldaýǵa turarlyq másele ekeni de belgili. О́ıtkeni, qazirgi zaman basqa, ýaqyt talaby ózgeshe. Onyń ústine el táýel­siz­digi jıyrma jyldyq bıik tu­ǵyrǵa kóterilip otyr. Aıtaıyn degenimiz, Oral qalasynyń kósheleri men onyń kireberisinde osyndaı talaptar men ulttyq ereksheligimizge saı keletin kompozısııalyq joba­nyń kórinis taba bastaǵany. «Ata joly» dep atalatyn bul ıdeıa­nyń iske asýyna muryndyq bolǵan Oral qalasynyń ákimi, jańashyl jetekshi Samıǵolla Orazov ekenin de aıta ketkenniń ar­tyq­shylyǵy bolmas dep oılaımyz. Qazybek bı aıtqandaı: biz, ej­el­den mal baqqan elmiz. Eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Osy ata kásibimizdiń kórinisteri asaý úıretken azamat, túıeniń úshinshi bir órkeshindeı bop ósken bala, saıyn dalanyń sánin keltirgen aq­tyly qoı, uly Jibek jolynyń sım­voly ispettes qos búıirine qor­jyndar qosaqtalǵan atan túıeler qala kóshelerinen oryn aldy. Bu­ǵan qazir qala turǵyndarynyń kózderi úırenip te qaldy. Munyń bári arnaıy suranysqa sáıkes temirbeton buıymdarynan ázir­le­nip, syrty ákpen árlengen. Táýelsizdiktiń taǵy bir talaby­nyń biri – ózimizdi ózgelerge ta­nyta bilý bolsa kerek. Oral qala­synyń kóshelerinde ultymyzdyń ulylary men talanttarynyń keskinderi kestelengen bılbordtar dál osy maqsatqa qyzmet etip jatqany kámil. Sonymen birge, búgingi óskeleń urpaq olardyń kim ekenin bilýi úshin de mundaı qadam qajet. Munyń syrtynda ár túrli kezeń men dáýirde ómir súrgen aqyndar men kúıshi-kompozıt­or­lar­dyń, táýelsizdik jolyndaǵy kú­reste jandaryn pıda etken batyr­lardyń bet-beınelerin bıik te bederli bılbordtarda kórsetý arqy­ly biz búgingi urpaqtyń boıynda otanshyldyq sezimdi damytýǵa, ege­mendiktiń kıeli uǵym ekenin tereń túısinýine jol asha alamyz, – dedi bizben áńgimesinde Oral qa­lalyq ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy Eltaı Jamanǵarın. Kez kelgen talanttyń tiri kezinde baǵalanǵanyna, elenip-eskerilgenine ne jetsin. Búgingi qazaq áde­bıeti men óneriniń kórnekti ókil­deri Ábish Kekilbaev pen Farıza Ońǵarsynovaǵa, Aqushtap Baq­ty­gereeva men Qaırat Jumaǵa­lı­ev­ke jáne Tuıaqberdi Shámelovke qa­la kóshelerinde bılbordtar or­na­­ty­lýy osyndaı nıetten týyndaǵan. Búginde Oraldyń ataýy TMD kólemine tanymal bola bastady. Qaı­­typ, qalaı demeksiz ǵoı. Máse­leniń mánisi mynada. Táýelsiz­dik­tiń jetinshi jylynda, 1998 jyl­dyń ekinshi qyrkúıeginde Máskeýde astanalar men iri qalalardyń ha­lyq­aralyq assambleıasy quryldy. Onyń basty maqsaty – qalalardyń ekonomıkalyq-áleýmettik damý jo­lyndaǵy is-qımyldaryn bir arnaǵa baǵyttaý bolyp tabylady. Sony­men qatar, óte kúrdeli mehanızm ispettes qalalar sharýashylyǵyn­da­ǵy problemalar men irkilisterdi bir­lesip sheshý de – atalǵan qoǵam­dyq birlestiktiń enshisindegi istiń biri. Assambleıa quramyna TMD aý­qymyndaǵy 12 memlekettiń 85 iri qalasy kiredi. Qazaqstannyń ba­tys­taǵy qaqpasy Oral sonyń biri. Bıylǵy táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵy atalyp óter qarsańda Máskeý­den, ıaǵnı assambleıanyń atqarýshy dıreksııasynan Jaıyqtyń jaǵa­syndaǵy qalaǵa qýanyshty habar jetti. Oral assambleıaǵa múshe TMD qalalary arasynda «Qalany abattandyrýdaǵy júıeli kózqaras» atalymyna sáıkes jeńimpaz dep tanylǵan. Bul atalym Qazaqstan qalasyna ótken jyldyń qorytyn­dysy boıynsha berilgen. Búginde irge kótergenine 100 jyl tolǵan, Oral qalasynyń kó­she­lerinde tabanynyń izi qalǵan daý­yl­paz aqyn Qasym Amanjolov: «So­naý bir shette sonaý úı, Keter me sirá, kóńilden. Alýshy edi tar­­typ meni ylǵı. Mahabbat ystyq lebimen», – dep Oraldaǵy jastyq sha­ǵy ótken úıge qatysty tereń tol­ǵa­nyspen jyrlamaýshy ma edi. Aqyn óz óleńimen kestelegendeı, shyn má­nisinde Oral júrekterge jaqyn qa­la retinde alǵa qaraı óz damý jo­lyn adaspaı taýyp keledi. Taıaýdaǵy jyl­­darda ony gúlzarlar men sý­bur­qaq­­­­tar mekenine aınal­dy­rýdyń túbe­geı­li joldary belgilengen. Jo­bala­ry oılastyrylǵan. Bul bıik maqsat­tar­dyń da oıda­ǵy­daı oryn­da­la­ty­ny­na oraldyqtardyń senimderi mol. Temir QUSAIYN. Oral. ––––––––––––– Sýretterde: Oral kóshelerin­degi tabıǵat ıeleriniń sımvol­dyq beıneleri. Sýretterdi túsirgen Rafhat HALELOV.