(«Taptym, alaıda joǵaltpadym»)
Jaqynda tegi túrkistandyq ózbek jazýshysy Nasyr Fazylovtyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» («Topdımý ıýqotmadım») atalatyn kitabyna О́zbekstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵy berildi. Bul jaıynda gazetimizde qýanyshpen habarladyq ta («EQ» 31.08.2011 j.). Ádebı jolyn qazaq ádebıeti klassıkteri shyǵarmalaryn ózbek tiline tikeleı tárjimalaýmen bastaǵan ol baýyrlas eki eldiń arasyndaǵy rýhanııat kópiri sekildi jazýshy. Qalamgerdiń buǵan deıin qoǵamdyq eńbegi úshin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tatýlyq jáne kelisim syılyǵymen, tárjimandyq eńbegi úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń B.Maılın atyndaǵy syılyǵymen marapattalýy da birsypyra jaıdy ańǵartsa kerek. Endi, mine, týys el óziniń memlekettik syılyǵyn dańqty jazýshyǵa ekinshi márte berip otyr. Shyǵarma talqyǵa túsken sátte jazýshymen ózara syılastyqta júrgen ádebıet synshysy Q.Ergóbek arnaıy maqala jazyp, maqala ózbek tiline aýdarylyp jarııalanypty. О́zbek ádebıetimen birge qazaq ádebıetine de aýdarmashy raıynda úles qosyp, syrt jerde nasıhatshysyna aınalyp kele jatqan jazýshyny mártebeli syılyqqa ıe bolýymen qyzý quttyqtaı otyryp, jańa týyndysy kádeli syılyqqa usynylǵan sátte tilektestik oraıynda jazylǵan maqalanyń qazaqsha nusqasyn jarııalaýdy jón kórdik.
Biz, keshegi keńestik kezeńde búgingi TMD atalatyn kúlli memleketterdiń jazýshylary bir-birimizben tyǵyz aralasyp, kezdesip, keńesip shurqyrasyp jatýshy edik. Gazet-jýrnalda qyzmet istegen jyldary «Týysqan Aıbektiń týǵanyna seksen jyl tolypty, nege atamaımyz?», «Ǵafýr Ǵulam óleńderin qazaqshaǵa tárjime etýimiz kerek. О́ıtkeni, týysqan halyqtyń úlken aqyny, úlken syılyqqa usynylypty», – desip qýanysyp, bir-birimizge aıtyp, gazet betinde maqala jazyp jatar edik. Sol sııaqty ózbek aǵaıyn da uly Abaıdyń, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepovtiń kezekti mereıtoılarynyń eshqaısysyn qapy jibermeı, ózbek gazet-jýrnaldary betinde nasıhattap jatty. Olardyń ózi dúnıeden ótken soń 80, 90, 100 jyldyq toılary da О́zbekstanda ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa aınalyp ótip jatty. Bul jóninen biz ózbek aǵaıynǵa dán rızamyz. Osyndaı kezdesý, konferensııa ótkizý máselelerinde udaıy sebepker bolyp júretin azamatymyzdyń biri – Nasyr Fazylov.
Bálkim, Túrkistan sekildi bir qazaq qana emes, túrki halyqtaryna ortaq jerde kindik qany tamǵandyqtan ba, bolmasa tabıǵatyndaǵy baýyrmaldyq pa, tipti shyǵarmashylyq qadamyn M.Áýezov, S.Muqanov, Aıbek, Mirtemir unatqannan ba – áıteýir, álgindeı qazaq-ózbek ulttarynyń arasyn baılanystyryp, uly perzentterimizdiń shyǵarmalarynyń týys tildiń birinen ekinshisine aýdarylýyna sebepker bolyp júredi. Olar dúnıeden ótip ketken soń ádebı murasyna arnap konferensııa uıymdastyrýdy da Nasyr aǵa eshkim mindettemeı-aq ózi bas bolyp О́zbekstanda Muqań, Sábeń, Ǵabeńderdiń 100 jyldyǵyn uıymdastyryp, bizge telefondap Álisher Naýaı, Aıbek, Ǵ.Ǵulam, Mirtemir toılaryn uıymdastyrtyp jatqany. Qazaq pen ózbek syndy bir tamyrdan tarap, ósip-óngen ulttar ǵana emes, túrki halyqtarynyń kez-kelgenimen, tipti slavıan tekti halyqtarmen de aramyzda ádebı baılanys dástúri ornyqty bolatyn. Dostarymyz da kóp edi. Alaıda, sonyń ishindegi eń qasterlisi – ózbek halqymen baılanys, eń táttisi – ózbek ádebıetimen aralas-quralastyq bolǵanyn jasyrǵym kelmeıdi. О́ıtkeni, saıasatqa ıek súıegen dostyq jáıi bir basqa da, bir tamyrdan taraǵan – tamyrlastyq, bir qarynnan shyqqan – qaryndastyq týystyqtyń jóni bir bólek. Biz shamamyz kelgeninshe áli kúnge qazaq jáne ózbek ádebıeti arasyndaǵy týystyqty saqtaı sóılep kelemiz, baýyrlastyqty ádebı úıreniske aınaldyryp jazyp júremiz. Ásirese, Nasyr Fazylovtaı azamat, tamasha jazýshynyń ornyqtyrǵan dástúrin úzip alýdan qorqamyz. О́ıtkeni, ol qazaq ádebıetinen M.Áýezovtiń, S.Muqanovtyń, Ǵ.Músirepovtiń, Q.Ábdiqadyrovtyń shyǵarmalaryn ózbek tiline tikeleı tárjimalap, ádebı ónege kórsetti, jańa dástúr týǵyzdy kezinde. О́mirde de, ádebıette de joq, buryn bolmaǵan nárseni jasaý – qıyn, al ony joǵaltyp alý ońaı.
Ádette ádebıet ómirden týady. О́nerge (ádebıetke) qubylystar ómirden aýysyp jatady. Nasyr Fazylov jaǵdaıynda keıbir jańalyqtar, jaqsylyqtar aldymen ádebıette týyp, sońynan ómirde ornyǵyp qalyp jatady. Aıtalyq, ol aldymen S.Muqanov, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev, Q.Ábdiqadyrov shyǵarmalaryn ózbek tiline tárjimalady. Sosyn olardyń ózimen qoıan-qoltyq aralasyp, olardy ózbek ádebıetiniń janashyryna aınaldyryp jiberdi. Qazaq ádebıetiniń alyptary qaıtys bolǵan sátteri Nasyr aǵa qaýymdasyp kelip topyraq salyp, duǵa oqydy. Bir qyzyq bar. 1973 jyl. Sábıt Muqanov qaıtys boldy. Qazaq qara jamyldy. Halyq jazýshysy qulady. Mine, osyndaı sátte Nasyr Fazylov pen Názir Safarov ózbek aǵaıyndardyń atynan kelip qabir basynda sóıledi. Onda: «Biz Sábıt aǵanyń qaıtys bolǵanyn estip qatty qaıǵyrdyq. О́mirde qımas dosyna aınalǵan Ǵafýr Ǵulamǵa baryp, Sábıt dosynyń dúnıeden qaıtqanyn estirttik. Sóıttik te Ǵafýr aǵanyń qabirinen topyraq alýǵa ruqsat suradyq. Ol kisiniń ruqsatymen (quran oqyǵan ǵoı – Q.E.) zıratynan topyraq alyp kelip, sony Sábıt dosynyń topyraǵyna salǵaly turmyz», dep sóıledi. О́zbek aǵaıyn atynan arnaıy kelip sóılegen eki jazýshynyń sózine sol joly qabir basynda jylamaǵan adam qalmaǵan edi. Tipti ózge respýblıkalardan kelgen delegasııalar: «Qap, myna jaı bizdiń esimizge nege kelmegen?» dep ókinip qalyp jatty. Alaıda, ózge respýblıka jazýshylary qolynan kelmeıtin tapqyrlyqty ózbek jazýshylary, onyń ishinde osy Nasyr aǵa jasady. Qolynan kelmeıtini – birinshiden, ózge elderde aqırettik dosy sanarlyq Sábeńniń Ǵafýrdaı dosy joq edi, ekinshiden, qapııada taýyp keter Nasyr Fazylovtaı ushqyr jazýshylary joq edi. Sol kúni-aq «Qazaq ádebıeti» gazeti ózbektiń eki jazýshysynyń sózin qazaqshaǵa aýdaryp, tasqa basyp sol zamatta-aq jarııalady. Qazaq qaıǵysy ortaıǵandaı boldy, ózbek aǵaıynnyń mártebesi bıiktedi.
Munyń barshasyn aıtyp otyrǵan sebebimiz – Nasyr Fazylov ómirde osyndaı baýyrlas eki halyq jazýshylary arasyn tyǵyz baılanystyratyn ıgi qadamdar jasap júredi. Sonymen qatar, ózbek, qazaqtyń aǵa býyn jazýshylarynan alǵan ónegesin keıingi býynǵa, ásirese áli qalyptasyp jetpegen balalarǵa áýeze etip, áńgime, hıkaıatqa aınaldyryp áńgimelep berip júredi. Onyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» («Topdımý ıýqotmadım») atalatyn týyndysy da osyndaı taqyrypta týǵan kitap.
«Taptym, alaıda joǵaltpadym» kitabynyń janry ne?
Bir qaraǵanda, ózbek, qazaq ádebıetiniń ár kezeńde jasaǵan aǵa býyny jaıynda estelik deýge bolar edi. Rasynda ózbek ádebıetiniń Sholpan, Fıtratynan tartyp Aıbek, Abdolla Qahar, Saıd Ahmad syndy ózbek, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev syndy qazaq jazýshylary ómir ónegeleri jaıynda áńgimelenedi. Kezeń-kezeńde tirshilik keship, ómirden ótken aqyn-jazýshylar jaıynda Nasyr aǵa jazǵan irili-usaqty ádebı dúnıelerdi oqyp otyryp, máńgi baqılyq bolǵan jaryqtyqtardyń syrt túr kelbetin kózińe elestetip, olardyń adamı ónegeli isterin oıyńa túıip súısinip otyrasyń. Alaıda, jazýshy olar jaıynda qalypty estelik aıtýdan aýlaq. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» kitaby qarapaıym estelik emes. Endi ne?
Dombyrada tartylatyn Qurmanǵazynyń adýyn kúılerimen birge Táttimbettiń shertpe kúıleri bar. Sol sııaqty dýtarda úni kókke ketetin daýylpaz mýzykamen birge júrek qylyn shertetin janǵa jaıly saz da oınalady. Janryna qarap shyǵarmany qoldan asqaqtatyp nemese kemsitýge jol joq. Onyń ekeýi de kerek halyqqa. Ásirese, árbir ult ókilderi, árbir halyq óz ishine úńilip, «qaıtsek el bolamyz?» dep otyrǵan qazirgi tańda júrek qylyn shertetin sazdy kúıler janǵa jaıly shyǵatyn bolsa kerek. Nasyr Fazylovtyń qalamynan shyqqan móltek-móltek dúnıeler de álgi mýzykalyq shyǵarmalar sekildi júrekten shyǵyp júrekke sińip ketip bara jatady. Olar kimge arnalǵan?
Aǵa býyn jazýshylar danalyǵy eger «aýdıtorııasy» tabylmaı sóılense – adamy tabylmaı aıtylǵan gáp sekildi bolyp shyǵar edi. Sony ózbek ádebıetiniń kánigi qart sheberi jaqsy bilgen. Ol aǵa býyn jazýshylar ónegesin shyn júrekpen qabyldaıtyn balalarǵa arnap áńgimelep otyr. Balalarǵa arnap týyndy týdyrmaq ońaı ma?
Jalpy álem ádebıetinde balalar ádebıeti degen uǵym kelte jatady. Ásirese bizdiń túrki halyqtarynda. Taqyryby ashylmaǵan týyndy bolsa, balalarǵa arnalǵan bolyp shyǵady. Kórkemdigi kóńildegideı bolmasa, balalarǵa arnalǵan ǵoı deı salamyz. Ol durys emes. El bolamyz desek, eń asylymyzdy balalarǵa arnaýymyz kerek. Eń kórkem jazylǵan dúnıemizdi balalarǵa arnap jazýymyz kerek. О́ıtkeni, búgingi bala – qoǵamnyń erteńgi keleshegi. Keleshegine enjar qaraǵan eldiń bolashaǵy kemel degenge senýge bolmaıdy. Osy turǵydan alǵanda aǵa býyn jazýshylar ónegesin (ómirin) taqyryp etip alǵan Nasyr Fazylov tátti sózin ózbek balalaryna arnap aıtyp otyr. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn kitaptaǵy týyndylar balalar ádebıetiniń enshisinde, olar balalar ádebıetiniń janrlyq sharttaryna saı jazylǵan.
Balalar ádebıeti janrlyq sharttary dep qalyp jatyrmyz... Iá, balalar ádebıeti týyndylary eresekterge arnalǵan shyǵarmalarǵa qaraǵanda syrtqy tulǵasy qarapaıym, al ishki mazmun baılyǵy keń kósilgen dúnıeler bolýǵa tıisti. Sonyń barshasy balalar jazýshysynan aıtar ıdeıańa qarapaıym ońtaıly pishin taýyp (balalar kıimi sekildi), aıtar oıyńdy bala byldyryna salyp erkeletip jetkizýdi talap etedi. Al olaı etý, olaı ete alý – qıynnyń qıyny, asqan sheberlikti talap etedi. Nasyr Fazylov – balalar ádebıetiniń kánigi sheberi. Ol balalar psıhologııasyn jetik biledi. Ne aıtsa da, ne jazsa da bala qabyldaýyna (vosprııatıe) laıyqtap jaratady. «Balalar ádebıeti úshin qalyptasý qıyn, balalar jazýshysy bolyp týý kerek» (V.G.Belınskıı). Ol úshin ár sózdi qolyna ustap kórgendeı, aýzyna salyp dámin alǵandaı (bári de bala áreketi emes pe?!) asa saqtyqpen paıdalaný shart. Nasyr Fazylov – solaı etetin, balalar úshin týǵan jazýshy. Balalarǵa neni aıtýdy, qalaı aıtýdy jaqsy biletin aıtýly sheber, ózbek balalar ádebıetiniń baıyrǵy ókili.
Biz Nasyr Fazylovtyń «Qarǵa jazylǵan hat» povesin (qazaqshaǵa ózbek tilinen tikeleı tárjimalanǵan tamasha týyndysyn) oqyǵanda buǵan anyq kóz jetkizgenbiz. Biz onyń «Túrkistan hıkaıalaryn» oqyǵanda Nasyr Fazylovtyń kánigi balalar ádebıeti sheberi ekenine den qoıǵanbyz. Biz dep kópshe sóılep otyrýda mán bar. Nasyr Fazylovty ózbek jazýshysy retinde kezinde Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ábdilda Tájibaev jaqsy kórdi. Olar baspasóz betinde ózderiniń súısinisti pikirlerin aıtýmen ótti. Áben Satybaldıev, Kóbeı Seıdehanov syndy aıaýlylarymyz da Nasyr Fazylovty shyn júregimen súıdi. Dosyna aınaldy. Olar da biriniń aýzynan biri ilip alyp, «Bizdiń Nasyr» atap maqala jazǵan kezinde. Osy joldardyń avtory myna biz de Nasyr Fazylov týraly «Egemen Qazaqstan» (№67 (25464) 18.02.2009 j.), «Jetisý» (№168-169 1983 j.), «Qazaq ádebıeti» (1985 j.) gazetteri, «Juldyz» (1986) jýrnaly betterinde, ózimizdiń «Túrkistan jınaǵy-1» (2010 j.), «Túrkistan jınaǵy -2» (2011 j.) atalatyn eleýli eńbekterimizde dúrkin-dúrkin arnaıy maqala jazyp, qazaq arasyna ózbek balalar jazýshysy hám tarlan tárjiman retinde jetkize nasıhattap kele jatqanymyzdy aıta ketelik. Buǵan eń sońynda tipti qalamger Janbolat Aýpbaevtyń «Prezıdent syılyǵynyń laýreaty» atty taldamaly-tanymdyq dúnıesin qosyńyz. Sonda bárimizge Nasyr Fazylovtaı ózbek jazýshysy qandaı qalamgerlik ereksheligimen unaıdy? Ol taqyrybyn bilip jazady, keıipkerlerin súıip jazady. Bilip jazǵandyqtan taqyrybyn erkin ıgeredi, erkin ıgergen taqyrypta súıip jazǵandyqtan keıipkerlerin ádemi ádiptep súıispenshilikke orap súısintip jazady.
Mine, osyndaı súıkimdi qadirmen qart jazýshymyzdyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn shyǵarmasyn oqyp súısindik. Shyǵarmalarynda kánigi baıyrǵy ózbek ádebıetiniń sheberi aldymyzdan shyqty. Kitapqa engen týyndylar eki jaqty qundy: biri – birimizge-birimiz salqyn tartyp sýysyp bara jatqan búgingi tańda Nasyr Fazylov ózbek, qazaq ádebıetiniń iri tulǵalaryn ultyn súıgen, halqy úshin kúıgen ǵajaıyp adam raıynda kórsetedi. 1937 jyly shákirti ǵaıyptan taıyp adasyp ustazynyń ústinen aryz jazyp kórsetip (NKVD-ǵa), sońynan jan azasyn bastan keship, keshirim suraıtyn bir sát bar. Ustaz oılanyp otyryp shákirtin «adastyrǵan ýaqyt qoı» dep keshirim etedi. Ony jazýshy «Keńshilik» ataıdy. Kórdińiz be? Taqyryp qalaı ashylǵan? Ol ótken kúnniń áńgimesi ǵana emes, ult tutastyǵyn, yntymaǵyn oılaıtyn búginniń de, erteńniń de áńgimesi dep bilemin. Nasyr qalamynyń maqsaty – baýyrlas eki halyqty sýystyrý emes, týystyrý! Áıtpese, qazaq ádebıetiniń klassıgi Sábıt Muqanov ómirinen jazylǵan novellalardy alyp qarańyz. Birde Sábıt Muqanovtyń ózi sóıleıdi. Endi birde Sábeńe qatysty jeke shtrıh, detaldardy sóıletedi. Sóıtedi de qazaq jazýshysynyń kisilik syryn, qalamgerlik qyryn ashady. Qysqa, qarapaıym, oıly dúnıeler. Qazaq jazýshysy taǵdyryna ózbek jazýshysynyń kózimen qaraý da utymdy, qyzyqty eken.
Sondaı-aq, uzaq jyldyq qalamgerlik eńbektiń qorytyndysy syndy týyndylaryn jazýshy ózbek balalaryna arnap otyr. Týyndylarda ózbek balalarynyń jas ereksheligi, psıhologııasy, olardyń qabyldaý múmkindigi... bári-bári eskerilgen. О́zbek balasy – ózbek halqynyń keleshegi. О́zbekstannyń úlken jazýshysy óziniń shyǵarmashylyq jolyn, bálkim, ózbek balalaryna arnap kitap jaratý arqyly ádemi, aqyldy túıindegeli otyr!
О́zbek ádebıetin bir kisideı biletin maman synshy retinde Nasyr Fazylovtyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn eńbegin О́zbekstan memlekettik syılyǵyna ábden laıyqty týyndy dep bilemin. Ol – halyqaralyq órede tanymal tulpardyń jańa týyndysy, jańa qalam tynysy, ataqty júıriktiń tyń shabysy. Tipti aldaǵy ýaqytta týyndyny ózbek tilinen qazaq tiline tikeleı tárjimalasam ba degen de oı kelip otyr.
Jaqynda tegi túrkistandyq ózbek jazýshysy Nasyr Fazylovtyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» («Topdımý ıýqotmadım») atalatyn kitabyna О́zbekstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵy berildi. Bul jaıynda gazetimizde qýanyshpen habarladyq ta («EQ» 31.08.2011 j.). Ádebı jolyn qazaq ádebıeti klassıkteri shyǵarmalaryn ózbek tiline tikeleı tárjimalaýmen bastaǵan ol baýyrlas eki eldiń arasyndaǵy rýhanııat kópiri sekildi jazýshy. Qalamgerdiń buǵan deıin qoǵamdyq eńbegi úshin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tatýlyq jáne kelisim syılyǵymen, tárjimandyq eńbegi úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń B.Maılın atyndaǵy syılyǵymen marapattalýy da birsypyra jaıdy ańǵartsa kerek. Endi, mine, týys el óziniń memlekettik syılyǵyn dańqty jazýshyǵa ekinshi márte berip otyr. Shyǵarma talqyǵa túsken sátte jazýshymen ózara syılastyqta júrgen ádebıet synshysy Q.Ergóbek arnaıy maqala jazyp, maqala ózbek tiline aýdarylyp jarııalanypty. О́zbek ádebıetimen birge qazaq ádebıetine de aýdarmashy raıynda úles qosyp, syrt jerde nasıhatshysyna aınalyp kele jatqan jazýshyny mártebeli syılyqqa ıe bolýymen qyzý quttyqtaı otyryp, jańa týyndysy kádeli syılyqqa usynylǵan sátte tilektestik oraıynda jazylǵan maqalanyń qazaqsha nusqasyn jarııalaýdy jón kórdik.
Biz, keshegi keńestik kezeńde búgingi TMD atalatyn kúlli memleketterdiń jazýshylary bir-birimizben tyǵyz aralasyp, kezdesip, keńesip shurqyrasyp jatýshy edik. Gazet-jýrnalda qyzmet istegen jyldary «Týysqan Aıbektiń týǵanyna seksen jyl tolypty, nege atamaımyz?», «Ǵafýr Ǵulam óleńderin qazaqshaǵa tárjime etýimiz kerek. О́ıtkeni, týysqan halyqtyń úlken aqyny, úlken syılyqqa usynylypty», – desip qýanysyp, bir-birimizge aıtyp, gazet betinde maqala jazyp jatar edik. Sol sııaqty ózbek aǵaıyn da uly Abaıdyń, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepovtiń kezekti mereıtoılarynyń eshqaısysyn qapy jibermeı, ózbek gazet-jýrnaldary betinde nasıhattap jatty. Olardyń ózi dúnıeden ótken soń 80, 90, 100 jyldyq toılary da О́zbekstanda ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa aınalyp ótip jatty. Bul jóninen biz ózbek aǵaıynǵa dán rızamyz. Osyndaı kezdesý, konferensııa ótkizý máselelerinde udaıy sebepker bolyp júretin azamatymyzdyń biri – Nasyr Fazylov.
Bálkim, Túrkistan sekildi bir qazaq qana emes, túrki halyqtaryna ortaq jerde kindik qany tamǵandyqtan ba, bolmasa tabıǵatyndaǵy baýyrmaldyq pa, tipti shyǵarmashylyq qadamyn M.Áýezov, S.Muqanov, Aıbek, Mirtemir unatqannan ba – áıteýir, álgindeı qazaq-ózbek ulttarynyń arasyn baılanystyryp, uly perzentterimizdiń shyǵarmalarynyń týys tildiń birinen ekinshisine aýdarylýyna sebepker bolyp júredi. Olar dúnıeden ótip ketken soń ádebı murasyna arnap konferensııa uıymdastyrýdy da Nasyr aǵa eshkim mindettemeı-aq ózi bas bolyp О́zbekstanda Muqań, Sábeń, Ǵabeńderdiń 100 jyldyǵyn uıymdastyryp, bizge telefondap Álisher Naýaı, Aıbek, Ǵ.Ǵulam, Mirtemir toılaryn uıymdastyrtyp jatqany. Qazaq pen ózbek syndy bir tamyrdan tarap, ósip-óngen ulttar ǵana emes, túrki halyqtarynyń kez-kelgenimen, tipti slavıan tekti halyqtarmen de aramyzda ádebı baılanys dástúri ornyqty bolatyn. Dostarymyz da kóp edi. Alaıda, sonyń ishindegi eń qasterlisi – ózbek halqymen baılanys, eń táttisi – ózbek ádebıetimen aralas-quralastyq bolǵanyn jasyrǵym kelmeıdi. О́ıtkeni, saıasatqa ıek súıegen dostyq jáıi bir basqa da, bir tamyrdan taraǵan – tamyrlastyq, bir qarynnan shyqqan – qaryndastyq týystyqtyń jóni bir bólek. Biz shamamyz kelgeninshe áli kúnge qazaq jáne ózbek ádebıeti arasyndaǵy týystyqty saqtaı sóılep kelemiz, baýyrlastyqty ádebı úıreniske aınaldyryp jazyp júremiz. Ásirese, Nasyr Fazylovtaı azamat, tamasha jazýshynyń ornyqtyrǵan dástúrin úzip alýdan qorqamyz. О́ıtkeni, ol qazaq ádebıetinen M.Áýezovtiń, S.Muqanovtyń, Ǵ.Músirepovtiń, Q.Ábdiqadyrovtyń shyǵarmalaryn ózbek tiline tikeleı tárjimalap, ádebı ónege kórsetti, jańa dástúr týǵyzdy kezinde. О́mirde de, ádebıette de joq, buryn bolmaǵan nárseni jasaý – qıyn, al ony joǵaltyp alý ońaı.
Ádette ádebıet ómirden týady. О́nerge (ádebıetke) qubylystar ómirden aýysyp jatady. Nasyr Fazylov jaǵdaıynda keıbir jańalyqtar, jaqsylyqtar aldymen ádebıette týyp, sońynan ómirde ornyǵyp qalyp jatady. Aıtalyq, ol aldymen S.Muqanov, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev, Q.Ábdiqadyrov shyǵarmalaryn ózbek tiline tárjimalady. Sosyn olardyń ózimen qoıan-qoltyq aralasyp, olardy ózbek ádebıetiniń janashyryna aınaldyryp jiberdi. Qazaq ádebıetiniń alyptary qaıtys bolǵan sátteri Nasyr aǵa qaýymdasyp kelip topyraq salyp, duǵa oqydy. Bir qyzyq bar. 1973 jyl. Sábıt Muqanov qaıtys boldy. Qazaq qara jamyldy. Halyq jazýshysy qulady. Mine, osyndaı sátte Nasyr Fazylov pen Názir Safarov ózbek aǵaıyndardyń atynan kelip qabir basynda sóıledi. Onda: «Biz Sábıt aǵanyń qaıtys bolǵanyn estip qatty qaıǵyrdyq. О́mirde qımas dosyna aınalǵan Ǵafýr Ǵulamǵa baryp, Sábıt dosynyń dúnıeden qaıtqanyn estirttik. Sóıttik te Ǵafýr aǵanyń qabirinen topyraq alýǵa ruqsat suradyq. Ol kisiniń ruqsatymen (quran oqyǵan ǵoı – Q.E.) zıratynan topyraq alyp kelip, sony Sábıt dosynyń topyraǵyna salǵaly turmyz», dep sóıledi. О́zbek aǵaıyn atynan arnaıy kelip sóılegen eki jazýshynyń sózine sol joly qabir basynda jylamaǵan adam qalmaǵan edi. Tipti ózge respýblıkalardan kelgen delegasııalar: «Qap, myna jaı bizdiń esimizge nege kelmegen?» dep ókinip qalyp jatty. Alaıda, ózge respýblıka jazýshylary qolynan kelmeıtin tapqyrlyqty ózbek jazýshylary, onyń ishinde osy Nasyr aǵa jasady. Qolynan kelmeıtini – birinshiden, ózge elderde aqırettik dosy sanarlyq Sábeńniń Ǵafýrdaı dosy joq edi, ekinshiden, qapııada taýyp keter Nasyr Fazylovtaı ushqyr jazýshylary joq edi. Sol kúni-aq «Qazaq ádebıeti» gazeti ózbektiń eki jazýshysynyń sózin qazaqshaǵa aýdaryp, tasqa basyp sol zamatta-aq jarııalady. Qazaq qaıǵysy ortaıǵandaı boldy, ózbek aǵaıynnyń mártebesi bıiktedi.
Munyń barshasyn aıtyp otyrǵan sebebimiz – Nasyr Fazylov ómirde osyndaı baýyrlas eki halyq jazýshylary arasyn tyǵyz baılanystyratyn ıgi qadamdar jasap júredi. Sonymen qatar, ózbek, qazaqtyń aǵa býyn jazýshylarynan alǵan ónegesin keıingi býynǵa, ásirese áli qalyptasyp jetpegen balalarǵa áýeze etip, áńgime, hıkaıatqa aınaldyryp áńgimelep berip júredi. Onyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» («Topdımý ıýqotmadım») atalatyn týyndysy da osyndaı taqyrypta týǵan kitap.
«Taptym, alaıda joǵaltpadym» kitabynyń janry ne?
Bir qaraǵanda, ózbek, qazaq ádebıetiniń ár kezeńde jasaǵan aǵa býyny jaıynda estelik deýge bolar edi. Rasynda ózbek ádebıetiniń Sholpan, Fıtratynan tartyp Aıbek, Abdolla Qahar, Saıd Ahmad syndy ózbek, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev syndy qazaq jazýshylary ómir ónegeleri jaıynda áńgimelenedi. Kezeń-kezeńde tirshilik keship, ómirden ótken aqyn-jazýshylar jaıynda Nasyr aǵa jazǵan irili-usaqty ádebı dúnıelerdi oqyp otyryp, máńgi baqılyq bolǵan jaryqtyqtardyń syrt túr kelbetin kózińe elestetip, olardyń adamı ónegeli isterin oıyńa túıip súısinip otyrasyń. Alaıda, jazýshy olar jaıynda qalypty estelik aıtýdan aýlaq. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» kitaby qarapaıym estelik emes. Endi ne?
Dombyrada tartylatyn Qurmanǵazynyń adýyn kúılerimen birge Táttimbettiń shertpe kúıleri bar. Sol sııaqty dýtarda úni kókke ketetin daýylpaz mýzykamen birge júrek qylyn shertetin janǵa jaıly saz da oınalady. Janryna qarap shyǵarmany qoldan asqaqtatyp nemese kemsitýge jol joq. Onyń ekeýi de kerek halyqqa. Ásirese, árbir ult ókilderi, árbir halyq óz ishine úńilip, «qaıtsek el bolamyz?» dep otyrǵan qazirgi tańda júrek qylyn shertetin sazdy kúıler janǵa jaıly shyǵatyn bolsa kerek. Nasyr Fazylovtyń qalamynan shyqqan móltek-móltek dúnıeler de álgi mýzykalyq shyǵarmalar sekildi júrekten shyǵyp júrekke sińip ketip bara jatady. Olar kimge arnalǵan?
Aǵa býyn jazýshylar danalyǵy eger «aýdıtorııasy» tabylmaı sóılense – adamy tabylmaı aıtylǵan gáp sekildi bolyp shyǵar edi. Sony ózbek ádebıetiniń kánigi qart sheberi jaqsy bilgen. Ol aǵa býyn jazýshylar ónegesin shyn júrekpen qabyldaıtyn balalarǵa arnap áńgimelep otyr. Balalarǵa arnap týyndy týdyrmaq ońaı ma?
Jalpy álem ádebıetinde balalar ádebıeti degen uǵym kelte jatady. Ásirese bizdiń túrki halyqtarynda. Taqyryby ashylmaǵan týyndy bolsa, balalarǵa arnalǵan bolyp shyǵady. Kórkemdigi kóńildegideı bolmasa, balalarǵa arnalǵan ǵoı deı salamyz. Ol durys emes. El bolamyz desek, eń asylymyzdy balalarǵa arnaýymyz kerek. Eń kórkem jazylǵan dúnıemizdi balalarǵa arnap jazýymyz kerek. О́ıtkeni, búgingi bala – qoǵamnyń erteńgi keleshegi. Keleshegine enjar qaraǵan eldiń bolashaǵy kemel degenge senýge bolmaıdy. Osy turǵydan alǵanda aǵa býyn jazýshylar ónegesin (ómirin) taqyryp etip alǵan Nasyr Fazylov tátti sózin ózbek balalaryna arnap aıtyp otyr. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn kitaptaǵy týyndylar balalar ádebıetiniń enshisinde, olar balalar ádebıetiniń janrlyq sharttaryna saı jazylǵan.
Balalar ádebıeti janrlyq sharttary dep qalyp jatyrmyz... Iá, balalar ádebıeti týyndylary eresekterge arnalǵan shyǵarmalarǵa qaraǵanda syrtqy tulǵasy qarapaıym, al ishki mazmun baılyǵy keń kósilgen dúnıeler bolýǵa tıisti. Sonyń barshasy balalar jazýshysynan aıtar ıdeıańa qarapaıym ońtaıly pishin taýyp (balalar kıimi sekildi), aıtar oıyńdy bala byldyryna salyp erkeletip jetkizýdi talap etedi. Al olaı etý, olaı ete alý – qıynnyń qıyny, asqan sheberlikti talap etedi. Nasyr Fazylov – balalar ádebıetiniń kánigi sheberi. Ol balalar psıhologııasyn jetik biledi. Ne aıtsa da, ne jazsa da bala qabyldaýyna (vosprııatıe) laıyqtap jaratady. «Balalar ádebıeti úshin qalyptasý qıyn, balalar jazýshysy bolyp týý kerek» (V.G.Belınskıı). Ol úshin ár sózdi qolyna ustap kórgendeı, aýzyna salyp dámin alǵandaı (bári de bala áreketi emes pe?!) asa saqtyqpen paıdalaný shart. Nasyr Fazylov – solaı etetin, balalar úshin týǵan jazýshy. Balalarǵa neni aıtýdy, qalaı aıtýdy jaqsy biletin aıtýly sheber, ózbek balalar ádebıetiniń baıyrǵy ókili.
Biz Nasyr Fazylovtyń «Qarǵa jazylǵan hat» povesin (qazaqshaǵa ózbek tilinen tikeleı tárjimalanǵan tamasha týyndysyn) oqyǵanda buǵan anyq kóz jetkizgenbiz. Biz onyń «Túrkistan hıkaıalaryn» oqyǵanda Nasyr Fazylovtyń kánigi balalar ádebıeti sheberi ekenine den qoıǵanbyz. Biz dep kópshe sóılep otyrýda mán bar. Nasyr Fazylovty ózbek jazýshysy retinde kezinde Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ábdilda Tájibaev jaqsy kórdi. Olar baspasóz betinde ózderiniń súısinisti pikirlerin aıtýmen ótti. Áben Satybaldıev, Kóbeı Seıdehanov syndy aıaýlylarymyz da Nasyr Fazylovty shyn júregimen súıdi. Dosyna aınaldy. Olar da biriniń aýzynan biri ilip alyp, «Bizdiń Nasyr» atap maqala jazǵan kezinde. Osy joldardyń avtory myna biz de Nasyr Fazylov týraly «Egemen Qazaqstan» (№67 (25464) 18.02.2009 j.), «Jetisý» (№168-169 1983 j.), «Qazaq ádebıeti» (1985 j.) gazetteri, «Juldyz» (1986) jýrnaly betterinde, ózimizdiń «Túrkistan jınaǵy-1» (2010 j.), «Túrkistan jınaǵy -2» (2011 j.) atalatyn eleýli eńbekterimizde dúrkin-dúrkin arnaıy maqala jazyp, qazaq arasyna ózbek balalar jazýshysy hám tarlan tárjiman retinde jetkize nasıhattap kele jatqanymyzdy aıta ketelik. Buǵan eń sońynda tipti qalamger Janbolat Aýpbaevtyń «Prezıdent syılyǵynyń laýreaty» atty taldamaly-tanymdyq dúnıesin qosyńyz. Sonda bárimizge Nasyr Fazylovtaı ózbek jazýshysy qandaı qalamgerlik ereksheligimen unaıdy? Ol taqyrybyn bilip jazady, keıipkerlerin súıip jazady. Bilip jazǵandyqtan taqyrybyn erkin ıgeredi, erkin ıgergen taqyrypta súıip jazǵandyqtan keıipkerlerin ádemi ádiptep súıispenshilikke orap súısintip jazady.
Mine, osyndaı súıkimdi qadirmen qart jazýshymyzdyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn shyǵarmasyn oqyp súısindik. Shyǵarmalarynda kánigi baıyrǵy ózbek ádebıetiniń sheberi aldymyzdan shyqty. Kitapqa engen týyndylar eki jaqty qundy: biri – birimizge-birimiz salqyn tartyp sýysyp bara jatqan búgingi tańda Nasyr Fazylov ózbek, qazaq ádebıetiniń iri tulǵalaryn ultyn súıgen, halqy úshin kúıgen ǵajaıyp adam raıynda kórsetedi. 1937 jyly shákirti ǵaıyptan taıyp adasyp ustazynyń ústinen aryz jazyp kórsetip (NKVD-ǵa), sońynan jan azasyn bastan keship, keshirim suraıtyn bir sát bar. Ustaz oılanyp otyryp shákirtin «adastyrǵan ýaqyt qoı» dep keshirim etedi. Ony jazýshy «Keńshilik» ataıdy. Kórdińiz be? Taqyryp qalaı ashylǵan? Ol ótken kúnniń áńgimesi ǵana emes, ult tutastyǵyn, yntymaǵyn oılaıtyn búginniń de, erteńniń de áńgimesi dep bilemin. Nasyr qalamynyń maqsaty – baýyrlas eki halyqty sýystyrý emes, týystyrý! Áıtpese, qazaq ádebıetiniń klassıgi Sábıt Muqanov ómirinen jazylǵan novellalardy alyp qarańyz. Birde Sábıt Muqanovtyń ózi sóıleıdi. Endi birde Sábeńe qatysty jeke shtrıh, detaldardy sóıletedi. Sóıtedi de qazaq jazýshysynyń kisilik syryn, qalamgerlik qyryn ashady. Qysqa, qarapaıym, oıly dúnıeler. Qazaq jazýshysy taǵdyryna ózbek jazýshysynyń kózimen qaraý da utymdy, qyzyqty eken.
Sondaı-aq, uzaq jyldyq qalamgerlik eńbektiń qorytyndysy syndy týyndylaryn jazýshy ózbek balalaryna arnap otyr. Týyndylarda ózbek balalarynyń jas ereksheligi, psıhologııasy, olardyń qabyldaý múmkindigi... bári-bári eskerilgen. О́zbek balasy – ózbek halqynyń keleshegi. О́zbekstannyń úlken jazýshysy óziniń shyǵarmashylyq jolyn, bálkim, ózbek balalaryna arnap kitap jaratý arqyly ádemi, aqyldy túıindegeli otyr!
О́zbek ádebıetin bir kisideı biletin maman synshy retinde Nasyr Fazylovtyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn eńbegin О́zbekstan memlekettik syılyǵyna ábden laıyqty týyndy dep bilemin. Ol – halyqaralyq órede tanymal tulpardyń jańa týyndysy, jańa qalam tynysy, ataqty júıriktiń tyń shabysy. Tipti aldaǵy ýaqytta týyndyny ózbek tilinen qazaq tiline tikeleı tárjimalasam ba degen de oı kelip otyr.
Qulbek ERGО́BEK.
Túrkistan.
