Nursultan Nazarbaev ómirbaıanyna jańasha kózqaras

«Dáýirge aınalǵan esim. Nursultan Nazarbaev: ómirbaıandy jańadan oqý» – keshe Máskeýde tusaýy kesilgen reseılik jazýshy Nıkolaı Zenkovıchtiń kitaby osylaı atalady.

Jaýapkershiligi mol saıasatker

Kitaptyń Qazaqstanda keń kólemde atap ótiletin  tamasha mereke – Tuńǵysh Prezıdent kúni qarsańynda basylyp, tusaýy kesilýiniń aıtarlyqtaı nyshandyq máni bar. Tusaýkeserde TASS bas dırektorynyń birinshi orynbasary Mıhaıl Gýsman atap kórsetkendeı, «bul jolǵy kezdesýdiń osy oqıǵamen tikeleı baılanysty ekeni jasyryn emes». Sharaǵa Nursultan Nazarbaevty jaqsy biletin jáne basylymǵa obektıvti baǵa bere alatyn adamdar qatysty. Solardyń biri – M.Lo­mo­nosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Vıktor Sadovnıchıı. Onyń sózine qaraǵanda, «bul – uly saıası qaıratker, Ult Kóshbasshysy týraly kitap». – О́te qyzyqty kitap. Munda biz bir kezderi estýimiz ábden múmkin, biraq 25 jyl ishinde kópshiligi esten shyqqan qyzyqty faktiler, datalar, oı-paıymdar jınaqtalǵan. Vıktor Sadovnıchıı túsin­dir­genindeı,  basylymda dáýir rýhy óte jan­dy kórinis tapqan. Oqyrmandar sol bir kúrdeli jyldardy quddy bir bastarynan qaıtadan ótkergendeı bolady. – Kóptegen betterin tolqymaı oqı almaısyń, – dep atap ótti ol. Kezdesýge qatysýshylar kitapta Memleket basshysynyń ómirbaıanynan bólek, Prezıdent qatysýshysy bolyp tabylǵan álemdik oqıǵalar da kórinis tapqanyn aıtyp jatty. Onda Nursultan Nazarbaevtyń  1991 jyly GKChP-ny nege qoldamaǵany, elimizdiń «túrli-tústi revolıýsııalardy» qalaı aınalyp óte alǵany jáne kúni keshegi oqıǵalar týraly aıtatyn bolsaq, Otanymyzdyń Pýtın men Erdoǵandy bitistirýdegi róli qanshalyqty boldy degen sııaqty kóptegen suraqtarǵa jaýap tabýǵa bolady. Kitap Nursultan Nazarbaevtyń óz ómiriniń barlyq kezeńderinde qalaı damyǵany men evolıýsııalanǵanyn kezeń-kezeńimen ashyp kórsetedi. Biraq, Prezıdenttiń alǵashqy kúnnen bastap-aq ózin jaýapkershiligi mol saıasatker retinde kórsetkenin jáne tek Qazaqstanda ǵana emes, sondaı-aq, búkil postkeńestik keńistikte úlken tanymaldyqqa ıe bolǵanyn erekshe atap ótken jón. Memleket basshysyna kezinde KSRO basshylarynyń biri bolý usynylǵany da kezdeısoq bolmasa kerek. Bul týraly kitapta jan-jaqty áńgimelenedi. KSRO premer-mınıstri Nıkolaı Ryjkov zeınetke shyqqannan keıin dál Nursultan Ábishuly onyń izbasary retinde kóringen-tin. Basylymda bıliktiń jańa organdaryn jasaqtaý máseleleri boıynsha ótken keńeste Mıhaıl Gorbachevtiń premerdiń kandıdatýrasyn qaraýdy usynǵany egjeı-tegjeıli jazylǵan. Áýeli akademık Prımakov pikir bildiredi: – Nursultan Ábishuly Nazarbaevty! KSRO Ishki ister mınıstri Vadım Bakatın Prımakovtyń usynysyna qoldaý bildiredi: – Nursultan Ábishulyn! Kitap avtory bylaı dep jazady: «Ekeýi de Qazaqstan Prezıdentine tamasha minezdeme berdi. Gorbachev olardyń pikirlerimen kelisetinin bildirdi, biraq Nursultan Ábishuly Máskeýge kóshýge kelisimin berer me eken degendeı syńaı tanytty. О́tken jyly bolǵan KOKP-nyń HHVIII sezinde Nazarbaevtyń KOKP OK Bas hatshysynyń orynbasary laýazymyna usynylǵanyn, alaıda, onyń bul joǵary qyzmetten bas tartqanyn eske aldy. Bul usynysqa qazir qalaı qaraıtynyn da aıtý qıyn. Nazarbaev Gorbachevke senim kórsetkeni úshin rızashylyǵyn bildirgenimen, KSRO Mınıstrler kabınetine basshylyq jasaý týraly usynysty qabyldamady. Keıinirek, 1991 jyldyń shildesinde Gorbachev Elsınmen birge taǵy da oǵan odaqtyq úkimettiń basshysy laýazymyn usyndy». Memleket basshysy óte dál ólshep-pishilgen saıasat júrgizdi. Bir jaǵynan ydyraı bastaǵan KSRO men ekonomıkalyq baılanystardy saqtap qalý úshin bárin jasady, ekinshi jaǵynan respýblıkalardyń erkindigin qabyldaǵysy kelmegen ortalyqtyń dıktatymen belsendi kúresti. Nursultan Nazarbaev 1991 jyldyń tamyzynda mańyzdy synaqqa tótep bere aldy. Prezıdent GKChP-ǵa qarsy shyqqandardyń biri boldy. «19 tamyzdyń keshinde Nazar­baev halyqqa radıo arqyly úndeý ja­sady. Sabyr saqtaýǵa, abaı bo­lýǵa shaqyrdy. Kez kelgen adam­nyń kóńil-kúı aýanyna berilip, is-áreketti durys túısinbeýi áleýmettik jarylys týyndatýy múmkin ekenin eskertti. Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı engizilmeıtinine sendirdi. Saıası sezimtaldyǵy ony kúrdeli jaǵdaılarda tyǵyryqtan talaı márte alyp shyqqan edi, bul joly da qatelestirgen joq», – dep jazylǵan kitapta.  

Tarıhı bastamalary

MMÝ rektorynyń sózine qara­ǵanda, kitapta «saıası qaırat­ker­lerdiń port­ret­teri jaqsy qyry­nan kórsetilgen, biraq olardyń bárinde basty oqıǵalar men bas­ty aqparat Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esimimen baılanystyrylyp beriledi». V.Sadovnıchıı ózine Qazaqstan basshysyn osyndaı bıik turǵyda kórý múmkindigi berilgenin aıta kelip, osydan 20 jyl buryn bolǵan kezdesýdi esine aldy. – 1994 jyly men Nursultan Nazarbaevty Máskeý memlekettik ýnıversı­te­tinde dáris oqýǵa sha­qyrdym. Bul tarıhı dáriske aınal­dy. Onda Eýrazııa­lyq ekono­mıka­lyq odaq qurý ıdeıasy usy­nyldy. Keıingi oqıǵalardyń barlyǵy bastamanyń durystyǵyn qýattap berdi deýge bolady, – dedi rektor. V.Sadovnıchıı Nıkolaı Zen­kovıchtiń «tamasha kitabyn» jo­ǵary baǵalaı kelip, avtordy osy úlken oqıǵamen quttyqtady jáne basy­lymnyń tarıhty, ekonomıka­ny, polıtologııany jáne fıloso­fııany oqý turǵysynan qyz­y­ǵý­shylyq týǵyzatynyn atap kórsetti. Onyń ústine, kitap tek jaı saıası qaıratker týraly ǵana emes. Bul kitap Máskeý ýnıversıtetiniń professory týraly. – Men ony bizdiń kitabymyz dep sanar edim, óıtkeni, Nursultan Ábishuly Máskeý ýnıversıtetiniń eki birdeı joǵary ataǵyna – qur­met­ti doktor jáne qurmetti profes­sory ataǵyna ıe bolǵan, – dep qosty MMÝ rektory. Al Dúnıejúzilik orys baspa­sózi qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıtalıı Ignatenko bul basylym orasan eńbektiń nátıjesi ekenine toqtaldy. – Men osy uly adamnyń ómir­baıanyn birinshi ret kórip otyrǵan joqpyn, tipti bir kitappen jumys istegen kezim de boldy. Aıtaıyn degenim, Nursultan Nazarbaevtyń ómirbaıanyn jaqynyraq zerdelegen saıyn Qazaqstan Prezıdentiniń róli men onyń álemdik saıasatqa qosqan úlesi de sonshalyq sal­maqty bola túsetini, – dedi V.Ig­natenko. Onyń pikirinshe, Qazaq­stan Prezıdenti «bar ómirin óz hal­qyna qyzmet etýge arnaǵan Kóshbasshynyń kórnekti mysaly». Onyń ıdeıalary búginde búkil álemde baǵalanady. Ol – árdaıym adamdardyń, halyqtardyń, elderdiń arasyndaǵy dostyq baılanystardy qadirleıtin ǵajaıyp daryndy adam. V.Ignatenko Qazaqstan Prezı^­­dentiniń Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaq qurý týraly ıdeıasyn da jo­ǵary baǵalady. – Nursultan Nazarbaev bul ıdeıanyń birden bolmasa da túbi qajet bolatynyn túsindi. Syrty­nan áńgime aıtý, dúdá­maldyq boldy. Alaıda, biz búgin onyń qan­shalyq kóregen bolǵanyn kórip otyrmyz, – dep atap ótti Dúnıe­júzilik orys baspasózi qaýym­das­tyǵynyń basshysy. «Joǵary ekonomıka mektebi» ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń álemdik ekonomıka jáne álemdik saıasat fakýltetiniń dekany Ser­geı Karaganov Nursultan Nazar­baevtyń Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde tatýlyq pen kelisimdi saq­taýdaǵy róline toqtaldy. Bul rettegi alǵashqy qadamdar KSRO-nyń eń nashar jolmen kúı­reýin boldyrmaýǵa talpynys edi. Nursultan Nazarbaevtyń or­taq ekonomıkalyq baılanys­tardy saqtaýǵa qanshalyq kúsh-jiger jumsaǵany eske túsedi. Ka­raganovtyń aıtýynsha, eýrazııalyq yqpaldastyq ıdeıasyn Reseıde bas­tapqy kezde, ókinishke qaraı, teris qabyldady. – Nursultan Nazarbaevtyń du­rys jaıttardy aıtyp otyrǵany aıqyn edi. Búginde onyń ıdeıasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa aınaldy, – dedi S.Karaganov. Ol sondaı-aq Prezıdenttiń ózge de mańyzdy bastamalary týraly aıtty. Mysaly, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi jalpy eýro-azııalyq qaýipsizdik qurylymynyń túpki úlgisi bola alar edi. Nursultan Nazarbaev Batys­tyń Shy­ǵystan alshaq, ózara ynty­maqtastyqsyz, ózara túsinistiksiz ómir súre almaıtynyn, shyǵystyń dástúri men qundylyqtaryn eskermeıinshe ornyqty damymaıtynyn jaqsy biledi. Sol sebepti de AО́SShK bazasynda Azııadaǵy qaýipsizdik jáne damý jónindegi uıym qurý bastamasyn usyndy. S.Karaganov bul ıdeıanyń da júzege asatynyna senimdi. О́ıtkeni, EQYU-nyń eski júıesi kóptegen sebepterge baılanysty iske aspady. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan Prezıdentiniń usynysy «Úlken Eýrazııa» jobasynyń túpbeınesine aınaldy, ony Reseı Prezıdenti V.Pýtın men QHR Tóraǵasy Sı Szınpın álden-aq ilip áketti. Sondyqtan Memleket basshysynyń bastamasy taıaý 2-3 jylda júzege asyp qalýy da múmkin.  

Eki dáýirdiń adamy

Tusaýkeser barysynda avtor da, dástúr boıynsha baspager de sóz aldy. – Men úshin bul kitapty basý zor qurmet, óıtkeni, meniń ózim Qazaqstanda týyp-óstim. Osy joba úshin bizdiń baspany tańdaǵan kezde álbette jaýapkershiliktiń zor ekenin túsindik, – dedi «Iаýza» baspasynyń bas dırektory Pavel Bystrov. Al jazýshy Nıkolaı Zenkovıch kitap jazý barysy kúrdeli bolǵanyn, qajetti materıaldardy jınaýdy bylaı qoıǵanda, jazýdyń ózine ǵana bir jyldan astam ýaqyt ketkenine toqtaldy. – Bıografııa óte kúrdeli janr, al ol buǵan deıin de az jazylmaǵan mynadaı adamnyń ómirbaıany bolsa tipti qıyn. Prezıdenttiń ózi shyǵarǵandaryn aıtpaǵanda, Nursultan Nazarbaev týraly tek orys tilinde 23 kitap jazylypty, – deıdi jazýshy. N.Zenkovıch saıası qaıratker­diń tanymaldylyǵynyń eki tusyna nazar aýdardy, olar – halyqtyq súıis­penshilik pen mamandardyń kásibı baǵasy. – Osy eki quramdaýysh jıi sáı­kese bermeıdi. Alaıda bizdiń jaǵ­daıymyzda bul sırek kezdesetin jaıttyń biri bolyp otyr – atalǵan eki uǵym da saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń júreginde toǵysqan, – dep atap ótti jazýshy. N.Zenkovıch Elbasynyń ómir­baıanyn zertteı otyryp, ol týraly ózge memleket basshylarynyń teris baǵa bergen nemese pikir aıt­qan kezderi boldy ma degen máse­leni anyqtaǵysy kelipti. Alaıda, eshteńe tappaǵan. Bul da kóp nár­seni ańǵartsa kerek. – Nursultan Ábishuly – óte kóregen adam. Ol oılaǵan nárseniń bári derlik iske asty. Mundaı sırek bolady. Onyń ıdeıasy kóp. Bul erekshe jaǵdaı. Men ómirbaıannyń 25 jyldan keıin jańasha oqylǵanyn qaladym. Meniń kitabymdaǵy basty nárse de osy. О́ıtkeni, ýaqyt óte kele baǵa ózgeredi, jaǵdaı ózgeredi, túrli sebepterge baılanysty adamnyń ózi de ózgeredi. Maǵan osy oqıǵalardyń ınterpretasııasy qalaı júrgenin kórý qyzyqty boldy, dep qorytty sózin jazýshy. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»