Áke – yrys, ana – bereke

«Otan-otbasynan bastalady» deıtin qanatty sóz, shynynda da óte dál aıtylǵan taǵylym. Ár otbasy úshin onyń amandyǵy, ýaıymynyń joqtyǵy, kóńiliniń túgeldigi, mazdaǵan oshaǵynyń sónbeı, bereke, birliginiń tasýy qandaı mańyzdy bolsa, Otan úshin de ár otbasynyń ishki qýatynyń myqtylyǵy, áleýetiniń zor, rýhanı jan dúnıesiniń tazalyǵy, óz shańyraǵyna ǵana emes, mańaıyna jylylyǵyn molynan tógýi asa mańyzdy. О́ıtkeni, árbir qazaqstandyq otbasy bizdiń Táýelsiz elimizdiń qymbatty bólshegi ekendigine, Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń júıeli túrde nazar aýdaryp otyratynyn kópshilik jaqsy biledi. Sondyqtan da, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demo­gra­fııalyq saıasat jónindegi ulttyq ko­mıssııa jumysynyń negizgi ózegi– elimizdegi otbasylyq saıasatty kúsheıtý, halqymyzdyń qashannan qanynda bar, otbasylyq qundylyqtardy qasterleı biletin bolmysyndaǵy keremet qa­s­ıet­teriniń keıde kómeskilengen tus­ta­ryn qaıtadan oıatý, baǵyttaý, osy qun­dylyqtardy saqtaýǵa qoǵamdy shaqyrý desem qatelespespin. Komıssııanyń is-josparlary men jyl boıy atqaratyn kóptegen sha­ra­la­ry­nyń qomaqty bóligi otbasylyq tár­bıeni damytýǵa baǵyttalady. Elbasy bekitken «Mereıli otbasy» ulttyq kon­­­kýrsynyń respýblıkalyq kúzgi qo­r­­y­tyndysy shyǵarylǵanǵa deıin ót­ki­zi­letin barlyq kezeńderinde el ishin­de úlgi bolar, kózge túser áýletter, ot­­­­basylarǵa aıryqsha kóńil bólinedi. Qut berekesin shańyraqtarynda shal­qyt­­­qan barlyq áýletter nazarǵa alynyp, olardyń árqaısysyna qurmet kór­se­tilip, tárbıelik ónegesi halyqqa na­sıhattalady. Máńgilik el qurýdaǵy memlekettiń altyn dińgegi – tamyry tereń otbasy. Ol myqty bolmasa, qazirgi aqparattyq tehnologııalar damyǵan zamanda, ártúrli aǵymdardyń yqpalyna túsý zııandy yqtımaldyǵy joǵary bolyp turǵan kezde jastar tárbıesinde otbasylyq qundylyqtardy saqtaýdy túsindirý ońaı sharýa bolyp turǵan joq. Sondyqtan otbasynyń myqtylyǵyn, halqymyzdyń dástúrin saqtaýda ár­qaısymyzdyń jadymyzdan ult aldyn­daǵy jaýapkershilik shyqpaýy tıis. О́kinishke qaraı, statıstıka boıynsha, qazir jastar qurǵan árbir úsh otba­synyń bireýi ajyrasyp ketedi eken. Bul álemde bar úrdis bolǵanymen, Qa­zaq­stan halqy arasynda otbasylyq qun­dylyqtar tuǵyrynyń myqty eken­digine dálel retinde myna bir fak­tilerdi keltireıin. Aldaǵy jyldary bizdiń Komıssııa ótkizgen áleý­mettik saýalnama nátıjesinde, qazaq­s­- tan­­dyqtarǵa qoıylǵan saýalda bel­gi­lengen qundylyqtar shkalasynda respondentterdiń 87 paıyzy eń birinshi otbasynyń amandyǵy, sodan keıin ǵana basqa ıgilikterdi atady. Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­le­kettik hatshysy, Áıelder isteri já­ne otbasylyq-demografııalyq saıasat jó­nin­degi ulttyq komıssııa tóraıymy Gúl­shara Naýshaqyzy Ábdiqalyqova ótki­zetin Komıssııa otyrystarynda árdaıym otbasynyń qadir-qasıetin arttyrar ózekti máseleler qaralyp, jaýapty memlekettik organdar men qo­ǵam­dyq uıymdardyń qatysýymen qy­rýar ju­mystar atqarylýda. 2016 jyl – Táýelsizdigimizdiń 25 jyl­dyq mereıtoı jyly – Ulttyq komıssııa «25 jyldyqqa – 25 paıdaly is» jobasyn júzege asyrdy. Josparlanǵan sharalardy, atap aıtqanda: qaıyrymdylyq aksııalary, aýyldaǵy kásipker áıelderge, múmkúndigi shekteýli áıelderge kómek, jemqorlyqqa qarsy, ulttyq dástúrlerdi saqtaý sııaqty taǵy da basqa kóptegen sharalar respýblıkalyq jáne aımaqtyq áıelder komıssııalarynyń muryndyq bolýymen, jyl boıy óte tııanaqty jáne joǵary uıymdastyrýshylyq deńgeıde júzege asty. Osy 25 paıdaly istiń biri – otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýdyń basty kó­r­setkishiniń biri – elordada áke­ler forýmynyń ótýi. Buryn­ǵy dás­túrli qazaq otbasynda áke bedeline teń keler eshteńe bolmaıtyn. Tipti, «Áke qarǵysy-oq» degen sóz de bar. Otan, ot­basy, otaǵasy bir-biri­nen ajy­raǵysyz uǵymdar. Osy ne­gizderdi bir­tu­ǵyr­ly etip, jastar sanasyn­da qa­lyp­tastyrý úshin áli de kóp eńbek­tený­ge, halyq bolyp uıysýǵa týra keledi. Jas­yratyny joq, qazirgi zamanaýı áıelderde ákesiz de balany ósire alamyn, adam qataryna ózim-aq qosamyn degen oı bar. Árıne, bul jerde erler qaýymyna da atqarylar júk joǵary. Olar durys jar, jaýapkershilikti áke bola bilýi qa­jet. Osyndaı máseleni qoǵamdyq talqylaýǵa alyp shyqqan komıssııa 400 ákeniń basyn qosqan úlken keńes ótkizdi, keńeske baıtaq elimizdiń barlyq aımaq­tarynan delegattar qatysty. Ákelerge qatysty barlyq problemalar aıtyldy, osy jumysty damytýǵa yntaly azamattarmen ákeler keńesin jyl saıyn ótkizip turýǵa kelistik. Eń bastysy, ur­paq tárbıesine múddeli tek óz otbasy­na ǵana emes, júrgen ortasyna asqar taý bolyp júrgen ákelerdi kórip kó­ńi­limiz marqaıdy. Áke abyroıyn kó­terý, ákelerdiń munymen qosa ur­paq aldyndaǵy jaýapkershiligin art­ty­rý arqyly sapaly, básekege qabi­let­ti je­t­- kin­shekterdi tárbıeleý ózekti eke­nine mán berildi. Ákeler keńesi bıyl As­ta­na­da ótse, keler jyly Qara­ǵan­dy­da bas qo­satyn bolady. Osyndaı sharalardyń ári qaraı da­myp, otbasynyń moraldik-psı­hol­ogııa­lyq klımatyn qalyp­tas­ty­rýda myqty bir súıeý bolatyny belgili. Negizi dás­túrli qazaq otbasylarynda áke – bel, áke – aıbyn, áke – qorǵan bolsa, ana – bereke, ana – meıirim, ana – jylylyq, al osy eki qaı­nardan qanyp ishken, meıirge shóldemeı ósken, aıbyndy qorǵanǵa súıengen balaǵa qoǵamnyń ózi tárbıeshi bolatyn. Otbasy da qoǵamnan ózin bólip qaramaı, balasyn jaqsyǵa umty­ldyryp, jamanynan jırentip ósi­retin, bálenshekeńniń balasy qandaı jaqsy oqıdy, ata-anasyna qalaı jany ashyp kómektesedi, sodan úlgi al dep bi­reý­diń oń yqpalyn aıtsa, endi birinen aýlaq júr, sol balanyń júrisi suıyq, dep abaılap, qaqpaılap otyratyn. Biz­diń búgingi qoǵam úshin de osyndaı tár­bıe júıesi mańyzyn joımaıdy. Son­dyqtan da qoǵamnyń ózin-ózi rettep otyra­tyn tárbıelik tetikti qalpyna keltire alsaq, biz kóp rette utqan bolar edik jáne kóptegen keleńsizdikterdiń aldyn alýǵa bolar edi. Otbasynyń qundylyǵy – qazaq­stan­dyq qoǵam úshin óte úlken aýqymdy quraı­tyn otbasy, áýlet, aǵaıyn men kór­shi-qolań, aýyldas aralasatyn dástúrge negizdelgen qasıet. Osyny umytpaı qadirine jetsek, ultymyzdyń úni máńgilikke jetetini kámil. Lázzat SÚLEIMEN, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraıymynyń orynbasary