IZDENIS IZDERI

HHI ǵasyr adamzat balasynyń aldyna sheshimi kúrdeli de irgeli máselelerdi  qoıyp otyr. Álem ja­han­daný dáýirine qadam basýmen birge tutastaný, birigý, kirigý úde­risine batyl bet burýda.

Osyndaı jaǵ­daıda bolashaq baǵdarymyz qan­daı bolmaq, álemdik qaýymdastyqta egemen elimizdiń alatyn orny qan­daı, táýel­sizdikti qalaı tuǵyrly ete túsýge bolady degendeı ózekti suraq­­tar, ata-babadan mıras bolyp kele jatqan ulttyq qundylyqtardy saq­taý, ony jańa dáýir talabyna saı jańǵyrtý, ásirese, memlekettik már­t­ebege ıe bol­ǵan ana tilimizdiń qol­­danys aıasyn keńeıte túsý sııaq­­ty ótkir máseleler qazirgi qoǵamy­myz­­dyń zııaly qaýymyn tolǵan­dyrý­da. Tolǵanys­taǵy sondaı abzal azamat­tardyń biri – saıası ǵylym­dardyń doktory, Qazaq ­gý­­ma­nı­tar­lyq zań ýnıversı­tetiniń professory Ábdi­jálel Qosh­qaruly Bákir. Ábdijálel 1963 jyly N.V.Gogol atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń (qazirgi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti) ádebıet fakýltetin úzdik dıplommen bitir­gennen keıin, eńbek jolyn halyqqa bilim berý salasynda bastady. Alaıda, kóp uzamaı Qyzylorda qala­lyq komsomol komıteti qyz­met­ke shaqyrdy da, keıin osy organ­nyń birinshi hatshysy, sonan soń oblys­tyq komsomol komıte­tiniń hatshysy bolyp istedi. Kezinde jastardyń saıası hám qoǵam­dyq mektebi bolǵan komsomoldyń jas kadrdyń qalypta­sýynda ózindik or­ny bolǵany shyndyq. Ol sodan ob­lystyq partııa komıtetine aýysyp, onyń bólim meńgerýshisine deıin kóterildi. Osy kezderi Qazaqstan­nyń belgili ǵaly­my, etnoáleýmet­taný ǵylym­dary­­­­nyń negizin salý­shy­lardyń biri, fıloso­fııa ǵylym­darynyń dok­tory, pro­fessor M.M.Sýjıkovtiń je­tek­­shili­gi­men ultaralyq qatynas­tar taqy­rybyna dıssertasııa qorǵap, fılo­sofııa ǵylymdarynyń kandıdaty dáre­jesine ıe boldy. 1991 jyly respýblıkada soń­ǵy­lardyń biri bolyp Syr boıynda telearna ashyldy. Ábdijálel Bákir partııalyq jumystan osy teleradıo habarlaryn taratý kompanııasynyń tóraǵasy qyzmetine aýysty da, óńir­­de osy bir aqparattyń asa ma­ńyz­dy salasynyń jandana túsýine ıgi yqpal etti. Komsomol jáne par­tııa organdarynda halyqpen jumys isteýdiń belgili mektebinen ótken basshy jańadan qalyptasa bastaǵan ujym jumysyn shyǵarma­shy­lyq­pen uıymdastyra bildi. El ómiriniń asa taǵdyrly kezeńinen týǵan jańa aqparattyq-tanymdyq teleradıo ujymyn oblys kórermenderi al­dyn­da erekshe bedelge ıe etti. Tike­leı efırdegi “Júzdesý” jáne “Kó­keı­kesti” habarlary jurtshylyq júre­gi­ne jol tartty. Osy jyldary telearna 4 márte respýblıkalyq baıqaýlardyń jeńimpazy atandy. Shyǵarmashylyq toptyń kúsh-jigeri jyr eli – Syr eliniń óne­rine, onyń ıeleri men ónerdi qol­daýshylar jáne qorǵaýshylar qyz­metin nasıhat­taýǵa baǵyttaldy. Ob­lys­ta turatyn aqyn, ánshi, jyrshy-kúıshi­lerdiń, áýesqoı kom­pozı­tor­lardyń túgel derlik avtorlyq kesh­teri ótkizilip, onyń birazy “Qa­zaq­stan” telearnasy ar­qy­ly res­­pýb­lıkaǵa taratyldy. Balal­ar men jas­tar arasynda mýzy­kalyq shy­ǵar­ma­shylyqty damytý, jas ta­lanttardy ashý maqsatynda tuńǵysh ret “Ánshi balapan”, “Tań­shol­pan”, “Jas qanat” baıqaý­lary uıymdas­tyryl­dy. Osy baı­qaýlarda shyń­dal­ǵan M.Sádýa­qasova, A.Kish­ken­baev, G.Orazym­betova, t.b. jas án­shi­­ler búgin ózderin tanytyp, ha­lyq­­tyń súıikti ánshilerine  aınaldy. 300 jyldaı aldymen patshalyq Reseıdiń otarynda, keıin keńestik kezeńniń qyspaǵynda bolǵan Qazaq­stannyń azattyq alyp, óz bıligi óz qolyna kóshýi qoǵamda demokra­tııalyq ózgeristerdiń qarqyn alýy­na ıgi yqpal etip, rýhanı silkinis­terge alyp kelgeni belgili. Sony baǵyt­ty qoldaǵan san alýan qoǵam­dyq qozǵa­lystar men saıası partııa­lar jappaı qurylyp, ulttyq múd­de­lerimizdi bıik deńgeıge kótere bas­tady. Osy jyl­dary saıası-qoǵamdyq jumys­tyń birsypyra mektebinen ótken Bákir respýblı­ka­da boı kótergen Qazaq­stan demo­kratııalyq partııa­sy­nyń aýdan­dyq, qalalyq  uıymda­­ryn qu­ryp, ózi onyń oblys­tyq uıy­mynyń tóraǵa­ly­ǵyna saı­landy. Keıin osy par­­tııa­nyń aty­nan Qa­zaqstan Respýb­lı­kasy kásibı Par­lamenti Májili­si­niń alǵashqy, 1995 jylǵy saı­laýyna qatysyp, depýtat boldy. Ap­parattyq qyzmet­te ysyl­ǵan ol zań shyǵarýshy­lyq jumysqa qyzý kirisip ketti. “Máde­nıet týra­ly”, “Saıası partııa­lar týraly”, “Bu­qa­ralyq aqparat qural­dary týra­ly”, “Jarnama  týra­ly”, t.b. zań­dar jónin­de qurylǵan jumys top­taryna  jetekshilik jasap, olarǵa qazaq halqynyń ulttyq máde­nıeti men tilin, múddesin qor­ǵaı­tyn bir­neshe zańdyq normalardy engizýge kóp kúsh-jiger jumsady. Mysaly, ol –  “Til týraly” Zań­nyń 18-baby­nyń ekinshi bóligindegi “Qajet­ti tildik ortany jasaý jáne mem­lekettik til­diń tolyqqandy qol­dany­lýy maq­satynda, olardyń menshik nysanyna qaramastan, teleradıo arnalary arqyly berile­tin mem­leket­tik tildegi habarlardyń kólemi ýaqyt jaǵynan basqa tilder­degi habarlardyń jıyn­tyq kólemi­nen kem bolmaýǵa tıis” degen quqyq­tyq normanyń avtory. Kezin­de osy norma­nyń júzege asýy­nyń ózi ońaı bola qoıǵan joq. Biraq Mádenıet jáne aqparat mı­nıstrli­giniń qajyr­ly qyzmetiniń arqa­synda kópten qalyptasyp qal­ǵan qasań úrdiske tosqaýyl qoıy­lyp, otandyq telear­nalarda  qazaq tilindegi habar­lardyń úles salmaǵy artty. Tuńǵysh ret “Jarnama tý­raly” Zań qabyl­daǵan­da Ábdi­jálel Bákirdiń ulttyq múddeni berik us­tanýy, álemdik jar­na­ma mádenıe­tine umtylysy, qıyn­shylyqpen qa­byldanǵan buqaralyq aqparat qural­­darynda ishkilik ishý men temeki shegýdi jarnamalaýǵa tyıym salý jónindegi naqty usy­nystaryn Úkimettiń aldyna depýtat­tyq saýal arqyly  sheshýdegi qajyr­ly qyzmeti sol kezdegi depý­tat­tar jadynda, gazet, teleradıo­larda kem jazylyp, az aıtylǵan joq. Ábdijálel Bákir Parlamenttiń basqa da san-salaly qyzmetine bel­sene atsalysty. Parlamenttik dele­ga­sııa quramynda Reseıde, Túrkııa­da, Germanııada, Fransııada, Úndi­stan­da, Katarda, Mońǵolııa men Qytaı­da bolyp, parlamentaralyq qatynas­tar­ǵa óz úlesin qosty. Sankt-Peter­býrg qalasynda 1999 jyly TMD elderiniń Parlamen­t­aralyq Assam­bleıasy uıymdas­tyrǵan “Naryqqa ótý kezeńindegi bilim problemalary” jáne 2003 jyly “Qazaqstan: tarıh, mádenıet, til” atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa­larǵa, Reseı Federasııasynyń Mem­­leket­tik Dýmasy ótkizgen “TMD elderin­degi tildik qatynastardy zań­dyq retteý” atty parlamenttik tyń­daý­ǵa qatysyp, Qazaqstan Respýb­lı­ka­syndaǵy bilim jáne tildik qa­ty­nas­tar jaıynda baıandamalar jasady. 1999 jyly Májiliske ekinshi ret saılanǵan Á.Bákir parlamenta­rızm­niń teorııalyq máselelerin jan-jaq­ty qarastyryp, Qazaqstan  kásibı Parlamentiniń  qalyptasýyn ar­naıy zertteýge bel býady. Osy ta­qy­rypqa 30-dan astam ǵylymı maqa­lalar jazyp, dıssertasııa qor­ǵap, saıası ǵylymdardyń dokto­ry dárejesine ıe boldy. Depýtat­tyń Parlament Má­ji­­­li­­siniń, komıtet­tiń otyrys­taryn­da sóılegen sózderi, jasaǵan baıanda­malary, depýtattyq  saýal­dary men saılaý­shylarmen jazysqan hattary, zańdar  týraly jáne ǵyly­mı  maqalalary “El senimi”, “Ana  tilim – abyroıym meniń” jáne “Depý­tat álemi” atty kitaptarǵa arqaý boldy. Ǵalym zań shyǵarýshy organnyń máselelerin tek ǵylymı ádebıetter men resmı qujattardan ǵana bilip qoımaı, 9 jyl Májilis depýtaty retinde kóp máselelerdi óz kózimen kórip, oı eleginen ótkizdi. Sondyq­tan zertteýshiniń júıeli ǵylymı izdenisi­niń belgili órisi, basty eńbegi – “Qa­zaq­stan Respýblıkasy kásibı Par­lamentiniń qalyptasýy: saıasat­tanýlyq taldaý” atty monografııa bolǵannan keıin osy eńbekke ar­naıy toqtalǵandy jón kórdik. Zert­teýshi memlekettik bıliktiń bólinýi týraly klassıkalyq teorııalardy ǵylymı-ádistemelik negizge ala oty­ryp, parla­ment ınstıtýtynyń mem­­leket­tik or­gan­dar júıesindegi ornyn jan-jaqty qarastyrady. Qazaqtyń dala demo­kra­tııasynyń belgili kórinisteri bolǵan han, bıler keńesinen bastap, keshegi keńestik kezeńdegi Joǵarǵy Keńester, qazirgi saıası-quqyqtyq mártebesi aıqyn­dalǵan, asa mańyzdy qoǵamdyq qaty­­nastardy zańdyq turǵydan ret­teýshi, elimizde júrip jatqan kúrdeli reformalardyń quqyqtyq negizin qamtamasyz etip otyrǵan kásibı Par­lamenttiń qalyp­tasý úderisi tuńǵysh ret keshendi túrde, júıeli taldanady. Parlament qyzmeti­niń erekshelikteri, onyń qurylymy men fýnksııalary  jiti zerdelengen. Zań shyǵarýshylyq jumystyń sapasyn arttyrýda turaq­ty komı­tet­terdiń róli, depýtat­tardyń belsendiligi men jaýap­ker­shiligin art­tyrýdyń prob­lemalary naqty kóteril­gen. Par­lament pen memle­ket­tik bılik­tiń bas­qa tarmaq­tary  ara­syn­daǵy teje­me­lik jáne tepe-teńdik júıeniń qyzmet etý tásilderi zerttel­gen. Zań shyǵarý­shy organnyń ókilet­tigin keńeı­týdiń saıası qajetti­lik­teri, ásire­se, onyń  baqylaý fýnksııasyn art­tyrýdyń naqty joldary belgi­lenedi. Parla­menttiń álemdik par­la­mentarızm qa­ǵı­­dattaryna sáıkes quzy­retke, shy­naıy saıası mártebege ıe bolýynyń qoǵamdaǵy júrgizilip jatqan kúrdeli saıası-quqyqtyq, áleý­­mettik-eko­no­mıkalyq refor­malarǵa ıgi áseri mol bolatyndyǵy dáleldenedi. Sońǵy jyldary Á.Bákir HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqtyń qoǵam­dyq sanasynyń jańa baǵytta damýy­na orasan zor áser etken Alash qozǵa­lysyn zerttep keledi. Bul jaıdan-jaı emes. Alash qozǵa­lysy óziniń saıası top basshylary, qoz­ǵaýshy kúshi men aldyna qoıǵan maq­saty jáne qamtyǵan aýmaǵy jaǵynan qazaq tarı­hyndaǵy qozǵa­lys­­tardyń eń mańyz­dysy ári jo­ǵary deńgeıde uıymdas­qany bola­tyn. Shyntýaı­tyna kelgen­de, Alash­orda qaıratker­leri ózderiniń bilim deńgeıi, saıası belsendiligi, ultshyl­dyq qýaty men qasıeti, rýhanı para­sattylyǵy jaǵy­nan Qazaq­standaǵy Keńes ókimetin qurýshy­lar­dan áldeqaıda alda bolǵan edi. Olar­dyń Qazaq eliniń san ǵasyrlyq damý tájirıbesin, salt-dástúrin damy­ta, basqa órke­nıetti elderdiń ómir tá­jirıbesin eskere otyryp, táýel­sizdik joldy tańdap, kúres jolynda saıası-demokratııalyq partııa men ulttyq derbes memleket qurý deńgeıi­ne sheıin kóterilgeni belgili. Alaıda Alashorda ókimeti eki jarym jyl­daı ǵana ómir súrdi. Biraq azattyq­ty ańsa­ǵan asyl armandar júzege aspa­ǵany­men, ulty­nyń azat­tyǵy úshin kúres­ken, artyna saıası hám rýhanı mol mura qaldyr­ǵan Alash ardaqty­lary­nyń qudiretti rýhy joǵalmady. Ol elimizdi 1990 jyly  egemendikke, al 1991 jy­ly mem­leketimizdi táýel­siz­dikke jet­kiz­di. Osy rýh alda da eli­miz­­diń álemdik órkenıetti memle­ket­ter qataryna enýine yqpal eterine daý joq. Zertteýshi Alash qozǵalysyn júıe­­li zerdeleı otyryp, birneshe maqa­lalar jazyp, sonyń negizinde “Alash qozǵalysy saıası top basshy­larynyń áleýmettik kózqarastary” degen taqyrypta joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý quralyn daıyndady. Búgingi álemdik jahandaný jaǵ­daıyn­daǵy táýelsizdigimizdiń tuǵyr­ly dúnıeleri – ulttyq memleketi­mizdi  jetildirý, ulty­myzdyń báse­kege qabiletti bolyp qalyptasý úderi­si, mádenı qundy­lyqtardy zaman ta­labyna sáıkes damyta túsý, elimizdiń jetekshi áleýmettik kúshi bolyp tabylatyn memlekettik tildiń búgingi taǵdyrly máseleleri Ábdi­jálel Bákirdiń turaqty ǵylymı nazarynda. Halqymyzdyń qaısar qalamgeri Sherhan Murtaza aǵamyz kezinde Májilistegi óziniń áriptesin “Qazaq tiliniń párýana janashyry” dep ataǵan bolatyn. Shynynda da, Ábdi­jálel Bákir memlekettik tildiń áleý­mettik qyrlaryn júıeli túrde zert­tep keledi. Onyń Qazaq gýmanı­tarlyq zań ýnıversıtetiniń bir top ǵalymdarymen “Qazaqstan Respýb­lıkasynyń memlekettik tili týraly” Zań  jobasyn daıyndaýǵa belsendi atsalysýyn da osy baǵyttaǵy naqty eńbegi deýge tolyq bolady. Ol – 90-nan astam ǵylymı-pýblı­sıstıka­lyq maqalalardyń avtory. 2005 jyldan Qazaq gýmanıtar­lyq zań ýnıversıtetiniń profes­sory retinde Á.Bákir oqytýshylyq jumys­ty, oqý úderisiniń sapasyn kóterýdi negizgi mindetteriniń biri­nen sanaıdy. Joǵary jaýapker­shilikti qatań serik etken, ómirlik tá­jirı­besi mol profes­sor stýdent­termen ju­mys­ta ulttyq tárbıe má­s­e­lelerine  kóp kóńil bóledi. Ásire­se, jastar­dyń azamattyq, otanshyl­dyq qasıet­terine erekshe nazar aýdarady. Ol ujymnyń qo­ǵam­dyq ómirine belsendi arala­syp, ártúrli ǵylymı-teorııalyq konferen­sııalarǵa jıi qatysyp, ómirimizdegi ózekti rýhanı máseleleri boıynsha óz oılaryn  árdaıym ortaǵa salyp otyrady. Ábdijálel Bákir joǵary bilimdi muǵalim, Qazaq KSR oqý isiniń úzdigi Týǵanaı Muqanqyzymen eki qyz, bir ul ósirip, nemereler súıip otyr. Úl­ken qyzy Aqsáýle Máskeýdegi buryn­­ǵy Plehanov atyndaǵy halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn úzdik bitirgen, jeke kásipkerlik qyzmette. Uly Baýyrjan Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde, podpolkovnık. Kishi qyzy Aıgúl joǵary bilimdi, Máskeý­de jumys isteıdi. Ǵylymı órisi keńeıip, qalamy ushtala túsken áriptesimizge otbasy­nyń amandyǵyn tilep,  alda da jańa tabystarǵa  jete berińiz degen tilek bildirgimiz keledi. Qanapııa ǴABDÝLLINA, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory, professor.