Taǵy da basshy bedeli týraly

Gazetimizdiń bıylǵy kóktem aılaryndaǵy nómirleriniń birinde áriptesimiz Seıfolla Shaıynǵa­zy­nyń «Jaýapty shaqtyń júgi aýyr nemese biz táýelsizdikti qa­laı tú­sinemiz?» atty tolǵanys­tar­ǵa toly materıaly jarııalandy. Onda avtor táýelsizdik halyq al­dynda, tarıh aldynda uıatqa qal­maý jaýapkershiligin júkteıtini, alaıda búgingi kúni qoldarynda azdy-kópti bıligi men baılyǵy barlar osy jaýapkershilikti jete sezine bermeıtini jóninde oı-túıinder jasaǵan bolatyn. Sondyqtan da onyń búgingi bas­shy bedeline qatysty tujy­rym­­­daryn quptaı otyryp, osy másele jóninde kókeıde júrgen keıbir oılarymyzdy qosa aıtqan­dy jón kórdik. Iá, áriptes atap kórsetkendeı, qazir paıdasy men jaqsylyǵy ózderiniń qara basta­­ry­nan artylmaıtyn laýazym ıe­le­­riniń kóbeıip bara jatqany ja­sy­ryn emes. Solaı bola tura óz­derin el men halyqtyń qamyn jep júr­gen keıipte kórsetýge umtyla­tyn­daryn qaıtersiń. Bul olardyń moraldyq-adamgershilik beınelerin tómendetpese ósirmeıtini belgili. Mundaı toptaǵy jergilikti sheneýnikterdiń kópshiligi birinshi kezekte bar oı-maqsaty men kúsh-jigerin ózinen joǵary turǵan la­ýazym ıesiniń kóńilinen shyǵýǵa jumsaýǵa tyrysatynyn da kórip júrmiz. Bul eldik, memleketshildik minezben múldem qabyspaıtyny taǵy da shyndyq. Bulardyń halyq aldyndaǵy bedeli de, salmaǵy da joq. Múmkin olar ózderin taǵaıyndaǵan, bekitken, ózderinen joǵary turǵan bas­shy­nyń tilin taýyp ta júrgen shy­ǵar. Biraq budan qoǵamdyq orta men qarapaıym turǵyndarǵa keletin eshqandaı paıda bolmasa, olar­dyń mundaı jaǵympazdyq is-áre­ketinen ne úmit, ne qaıyr. Eń bas­tysy, olar ózderiniń aldyna bar­ǵan adamdardyń muń-muqtaj­da­ryn, eń qarapaıym degen talap-tilekterin oryndaýǵa dármensiz. Ne buǵan múldem qulqy bola bermeıdi. Mundaı syrdań basshylar jó­ninde halyq bary ne, onyń joǵy ne, báribir eshteńe sheshpeıdi, otyr ǵoı, áıteýir degen oıda. Basshy bedeli men jaýapkershiligi jóninde áńgime qozǵaǵan kezde aınalyp ótýge bolmaıtyn taǵy bir másele bar. Bul olar­dyń oı-óristeri men kási­bı deń­geıleriniń bú­­­gin­gi ýaqyt pen kezeń ta­labyna sáıkes kele almaı jatqa­ny­nan tý­yndaıdy. Osy­nyń aldyn­daǵy jyl­darda respýblı­kanyń keıbir óńir­lerinde tutas bir rýhanı salany, ishki saıasat bólimderin, óner men má­de­nıet oshaq­taryn mal ma­mandary, dene shynyq­tyrý pániniń mu­ǵalimderi basqa­ra­tyn táji­rıbe paıda boldy. Árıne, muny aıtqanda mundaı mamandyq ıeleri tikeleı adamdarmen jumys isteıtin, jo­ǵa­ry saıası saýatty­lyq synǵa túse­tin oryndarǵa kelmesin degendi meń­zep otyrǵa­ny­myz joq. Kerisinshe, qoǵamdyq qarym-qaty­nas­tarda atalmysh sa­laǵa ózge ma­mandyqtar arqyly kelip, ózine múldem beıtanys isti oıdaǵydaı basqaryp ketken isker jetekshiler jıi kezdesedi. Ári buǵan mysaldar da az emes. Degenmen, o bastaǵy mal mamany, agronom nemese dene shy­nyqtyrý pá­niniń muǵalimi deń­geıi­nen asa almaı qalǵan, óziniń oı-órisin da­mytýǵa, ıntellektý­al­dyq deńgeı­in ósirýge jetkilikti túrde kóńil bólmegen bastyq­sy­maq­tar da jeterlik. Táýelsizdik pen qoǵam­dyq-saıası damý kóshine ózderiniń qara bastaryn ázirleı almaǵan mundaı óresi taıyz jetekshilerge atalǵan sıpattaǵy óte jaýapty vedom­stvo­lardy basqarý­dy júkteý basshy kadrlardy su­ryptaý isindegi teris qadam bol­masyna kim kepil?! О́mirdiń ózi kórsetkendeı, olar halyqpen betpe-bet kelýden, qa­jetti jaǵdaıda ózara únqatysýdan boı tasalap júredi. Qyzmet ba­bynda el aldynda sóıleýge týra kelgen sátte kóbine aldyn-ala jazbasha ázirlengen mátindi oqyp berýmen shekteledi. Árıne, eshkim de basshy bolyp týmaıdy. Basshy bolyp qalyptasady. Basty másele osy qalyptasý úderisiniń tym uzaq­qa sozylýynda. Osy úderiske memlekettik qyzmettegi birqatar laýazym ıeleriniń ózderin-ózderi ázirleı almaýynda. Búginde aksııalar paketi memlekettiki bolyp tabylatyn AQ, JShS qurylymdaryn óziniń jeke bas paıdasynyń upaıyn túgen­deý­ge paıdalanyp qalǵysy keletinder de joq emes. Bul taǵy da memleketshildik minezdiń jetkiliksizdiginen týyndaıdy. Mundaı top­ta­ǵy­lardyń basty muraty – qaı­t­k­ende de paıda tabýdyń ebin keltirip, eki asaýdyń kózderin izdestirý. Osy maqsattaryn qaıt­kende de zańǵa qaıshy kele qoı­maı­tyn ur­ym­tal tustarǵa sáı­­kes­ten­dirý. Sol úshin jantalasý. Osy arqyly ózine záýlim saraı soǵyp, eń qymbat degen sheteldik avtokólik­terdi taqymda­ry­na basý. Jupyny ómir sú­rý daǵ­dy­sy olardyń uǵy­­my­na jat. Osy oraıda olardyń ishki psı­holo­gııa­lyq kóńil-kúıi men jú­rek­­teriniń túbin­de­gi oıla­ry­nan habar beretin bir my­saldy oqyr­man­darǵa aı­ta ketkimiz keledi. О́tken aılardyń birinde Batys Qazaqstan ob­lys­­tyq máslıhatynyń hat­­shy­sy, «Parasat» orde­niniń ıegeri Málik Qul­shar jergilikti baspasóz betterinde óziniń ótken jylǵy tabys dek­lara­sııa­syn jarııalady. Sonda oqyp bilgenimiz, onyń ótken jyl­ǵy taby­synyń jal­py mólsheri 3 mıllıon teńge­niń o jaq bu ja­ǵynda ekeni. Oral qalasynda jekeshelendirilgen úsh bólmeli páte­ri bar. Basqa jyljı­tyn dúnıe-múlki men tabysy joq. Sonan soń biz oǵan habarlasyp dúnıe-baılyq qýýdy murat tut­pa­ǵan saılanbaly organ basshysyna rızashylyǵy­myzdy bil­dirgenbiz. О́z kezeginde ol da osyǵan baı­la­nysty týyn­da­ǵan telefondar men qońyraýlar tórkini jóninde aıtyp ótti. Son­daǵy olar­dyń estigeni «О́zińizdiń eshte­ńe­ńiz joq ekenin baspasóz betinde aıtýdan, kedeı­shi­ligińizdi kór­­se­tý­den uıalmaısyz ba, sol da maq­ta­nysh bolyp pa?» degen sııaqty sóz­der eken. Mákeń bolsa: «Nege uıa­lamyn, senderdiń han sa­raıyn­daı qos-qos kottedjderiń men ba­ǵasy ýdaı jeke menshik sheteldik avto­kólikteriń aılyq jala­qyla­ry­ńa alynbaǵan shyǵar, sol úshin men emes, sizder uıalýla­ry­ńyz kerek edi ǵoı», dep jaýap qaıta­ryp­ty. Mine, Málik Imanqululy tara­py­nan baılyq pen bılik qýǵan laýazym ıelerine osyndaı qısyn­dy jaýap qaıtarylǵan. Árıne, bul jerde jýrnalıstik etıkaǵa sál qıǵashtaý keletin jáıt úshin ol kisiden keshirim ótingen bolar edik. О́ıtkeni, máslıhat hatshysy bizge bul jáıtti baspasózge shy­ǵarý úshin aıtqan joq edi. Ári biz osy arqyly saılanbaly organ basshy­sy men oǵan qońyraý shalǵan­dardy bir-birine qarsy qoıý nıetinen de aýlaqpyz. Keshegi kommýnıstik partııanyń saıasaty qara taban kedeıshilikti nasıhattady. О́mirbaıandyq para­q­shaǵa sosıalıstik qurylystyń al­ǵashqy jyldarynda kedeı sharýa men jalshynyń otbasynda týyp- óstim dep jazý maqtanysh bola­tyn. Búgingi qazaqstandyq qoǵam­nyń mu­­raty mundaı kózqaraspen syı­ys­paıdy. Búgingi basty maq­sat, táýel­siz­dik maqsaty barsha qa­zaq­stan­dyq­tardyń ál-aýqaty men tur­mys­tyq deńgeıin kóterý bolyp otyr. Osy­naý áleýmettik ilgerileý aq-adal eńbekpen, mańdaı termen ár adam­nyń jeke qarym-qabiletin da­my­ta alýy arqyly kelgenine ne jetsin. Halyqtan bıik eshkim joq. Halyqqa qyzmet jasaý, túptep kelgende, memleketke qyzmet jasaý bo­lyp tabylady. Sondyqtan el múd­desiniń jeke bas múd­de­si­men tepe-teń turǵanyna ne jetsin. Táýel­sizdikten týyndaıtyn bas­shy jaý­ap­kershiliginiń basty má­nisi de osynda bolsa kerek. Temir QUSAIYN,  Batys Qazaqstan oblysy.