Fransııada kelesi jyly sáýir-mamyr aılarynda ótetin prezıdenttik saılaýdyń basty oqıǵasy búginderi júzege asqandaı bolyp otyr. Eldegi jetekshi saıası partııalardyń biri – «Respýblıkashylar» partııasy praımerız saılaýynda óz úmitkerin anyqtady. Ońshyl sentrıster atynan tartysqa burynǵy premer-mınıstr Fransýa Fııon túsetin boldy.
Qazir jetekshi saıası sarapshylar ǵana emes, fransýz qaýymy da negizinen sol Fransýa Fııondy birden-bir basty úmitker ǵana emes, kúmánsiz prezıdentteı qabyldap otyr. Onyń mynadaı máni bar. Qazirgi bıliktegi Fransýa Olland ta, onyń sosıalıstik partııasy da qatty synǵa ushyrap, jeńiske úmit etpeıtinin moıyndaǵandaı jaǵdaıda. Ásireultshyl «Halyq maıdany» partııasy men onyń kósemi Marın Le Penniń birshama jaqtaýshylaryn kóbeıtkenimen, oǵan qarsy kúreste konservatorlar men sosıalıster birigip ketip, ásireultshyldarǵa jol bermeıtini aıdan anyq. Sonda Elıseı saraıyna Fııonnyń joly ashylyp tur, deıdi sarapshylar.
Jalpy, «boljam aıtý josyqsyz áreket» degen bar. Ásirese, bul sońǵy kezde shyndyqqa aınalyp bara jatqandaı. Ulybrıtanııadaǵy referendýmda eldiń Eýroodaqtan shyǵýy maquldanbaıdy degen boljamdy kóp adam aıtqan. Oǵan premer-mınıstr Devıd Kemeron da sengen. Soǵan oraı, saıası upaı da almaq oıda edi. Al brıtandyqtar maquldap jiberdi. Áıtpese, AQSh-taǵy saılaýda Hılları Klıntonnyń jeńisi kúmánsizdeı edi. Biraq Donald Tramp jeńdi. Tipti, osy Fransııada «Respýblıkashylar» partııasynyń praımerız saılaýynda Fııonnyń jeńisi kóp adamnyń túsine de kirmegen. Tartysqa túsken úsheý de buryn bılikte bolǵandar: Nıkolıa Sarkozı – prezıdent, al Alen Jıýppe men Fııon – burynǵy úkimet basshylary. Jurt Jıýppe men Sarkozıdiń biri jeńedi degen. Fııonǵa úshinshi-tórtinshi oryn berilgen. Jalpy, ulttyq aýqymdaǵy saýaldamada basty úmitker Alen Jıýppe sanaldy. Al praımerızde Fııon jeńdi.
Bul jeńistiń syryn sarapshylar Fransýa Fııonnyń óz baǵdarlamasyn jasaýǵa aıryqsha mán bergeninen kóredi. Ol aptalyq jumys ýaqytyn 35 saǵattan 39 saǵatqa ósirýdi, zeınetkerlik jasty 62-den 65-ke kóterýdi usynyp qana qoımaı, munyń ulttyq múddege ǵana emes, halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa tıimdiligin dáleldedi. Dalıǵan memlekettik apparatty 500 myń adamǵa qysqartpaq. Al Jıýppe bul qysqartýǵa qarsy bolǵan.
Qazirgi zamanda mýltıkýltýralızm máselesi aıryqsha mańyzǵa ıe. Bul Fransııaǵa da tán. Bul elde kelimsekter kóp. Jıýppe bul máselege adamzattyq bıikten qarap, báriniń erekshelikteri eskerilsin dese, Fııon basym saılaýshylardyń ulttyq sezimin qozǵap, basqalar fransýzdarmen assımılıasııalansyn degendi alǵa tosady. Bul kópshilikten qoldaý tabady.
Sarapshylar taǵy da bir faktorǵa nazar aýdarady. Fııon Reseıge, prezıdent Vladımır Pýtınge oń kózqarasta. Kezinde ekeýi áriptes bolǵan. Bir mezgilde biri Fransııada, biri Reseıde úkimet basqardy. Jaqsy qarym-qatynasta, syılastyqta boldy. Pýtın ony jaqynda «óte kisilikti adam», joǵary deńgeıdegi qaıratker dep maqtap ta jiberdi. Bul Fııonnyń jolyn asha ma, joq kedergi bolyp tıe me, bul jaǵy belgisiz.
Sonda búkilhalyqtyq daýys berýde Fııonnyń opponentteri kim bolmaq? Ásireultshyl Marın Le Pen jaıynda joǵaryda aıttyq. Sosıalıster áli óz úmitkerlerin aıta almaı jatyr. Prezıdent Olland jeńiske senimdi bolmaǵan soń, kúreske túspese kerek. Úkimet basshysy Manýel Vals únsiz. Buryn olarda ekonomıka mınıstri bolǵan Emmanýel Makron óz qozǵalysyn ashyp, irgesin bóldi. Sarapshylar ony esepke de alyp otyrǵan joq. Sonda barlyq kózir Fransýa Fııonnyń qolynda turǵandaı kórinedi.
Biraq boljam aıtý josyqsyz áreket degen támsil oıǵa orala beredi. Partııalyq saılaýǵa 4,2 mıllıon adam qatyssa, erteńgi jalpy saılaýda 36 mln fransýz daýys beredi. Olardyń kópshiligi Fııonǵa daýys beredi dep kesip aıtý qıyn.
Bitim eki jaqtyń da múddesin kózdeýge tıis
Sońǵy biraz ýaqyttan beri sóz bolyp kele jatqan Kolýmbııa bıligi men eldegi qarýly kóterilisshiler arasyndaǵy bitimge qol jetetin túri bar. El prezıdenti Hýan Manýel Santos pen Kolýmbııa revolıýsııalyq qarýly kúshteriniń (KRQK) jetekshisi Rodrıgo Londono Echeverrı kelisimniń jańa nusqasyna qol qoıdy.
Jarty ǵasyrdan asa ýaqyt bılikke qarsy qarýly áreket jasap kele jatqan uıymmen bitimge kelý jónindegi Kolýmbııa prezıdenti Hýan Santostyń bastamasyn álem jurtshylyǵy qyzý qoldap, nazarda ustady. Tipti oǵan sol úshin bıylǵy Beıbitshilik jónindegi Nobel syılyǵy da berilgeni bar. Biraq birshama kedergige ushyrap, sol bitim júzege aspaı qalǵan. Sonda biraz jurt sol syılyq orynsyz berildi-aý degen oıǵa da kelgen syńaıly edi.
Kelisimniń alǵashqy nusqasyna bıylǵy 26 qyrkúıekte qol qoıyldy. Onyń rásimine Latyn Amerıkasyndaǵy 15 eldiń basshylary, tipti BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn qatysqan. Biraq 2 qazanda ótken referendýmda bitim qoldaý tappady. Daýys bergenderdiń 50,21 paıyzy qarsy boldy. Qarsylastardyń ýáji – jarty ǵasyrdaı ýaqytqa sozylǵan qarýly qaqtyǵystan 200 myńnan astam adam qaza tapsa, soǵan kóterilisshiler jaýapty, olar jazalanýy kerek, deıdi.
Degenmen, halyqaralyq uıymdar, kóptegen memleket basshylary, kolýmbııalyqtardyń ózderi de prezıdent Santostyń bastamasyn quptaǵany anyq. Qantógisti qaqtyǵys qalaıda toqtaýǵa tıis, bul jerde eki jaqtyń da múddesi eskerilýi tıis degen ustanymǵa júgingen el basshysy bitimge jetý kúresin toqtatpady.
Bitim úshin kelissóz qaıta jalǵasty. Árıne, qarsylastardyń pikirleri eskerilgeni anyq. 50 pýnktke ózgerister engizildi. Eń bastysy – qarýǵa súıengen uıym beıbit joldy ustanatyn saıası kúshke aınalatyn boldy. Kelisim boıynsha KRQK-niń 6 myń sarbazy taratylyp, qarýlary tárkilenedi. Onyń esesine, osynaý buryn radıkaldyq baǵyt ustaǵan, endi beıbit saıası kúshke aınalǵan uıymnyń basshylary memlekettik qyzmetterge saılana alatyn boldy, olarǵa Kongresten (parlament) 10 oryn berilmek.
Joǵaryda aıtqandaı, qarashanyń sońǵy kúnderi bitimniń jańa nusqasyna eki jaqtyń jetekshileri qol qoıdy. Birinshi nusqaǵa qol qoıý úlken saltanatpen ótip, oǵan basqa elderdiń basshylary qatysqanymen, ol keıin referendýmda bekimeı qalyp, aıtarlyqtaı yńǵaısyzdyq týǵan. Bul joly da solaı bolyp júrmeı me degen kúdikke kelsek, endi ony referendým emes, parlament bekitedi. Al onda prezıdent Santostyń jaqtastary kópshilik. Oǵan qosa, basqa aǵymdaǵy depýtattar ishinde de bul bitimdi jaqtaıtyndar barshylyq. Demek, osynaý basqa jerlerdegi qaqtyǵystardy toqtatýǵa da ónege bolǵandaı mańyzdy qujattyń joly ashylatynyna senim mol.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
