Atyraýda kóp jumys atqarylýda

Elbasy Nursultan Nazarbaev munaıly óńirdiń órkendeýine osyndaı baǵa berdi Atyraýda táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynan bastap Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıa­sy­men qolǵa alynǵan halyqaralyq jobalardyń shoǵyry kóp. Sol jobalardyń barlyǵy derlik otandyq munaı-gaz óner­ká­sibiniń órken jaıýyna, oblys ekonomıkasynyń qaryshty qar­qynmen damýyna tyń serpin bergeni jasyryn emes. Solardyń qa­tarynda Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynan munaı alýǵa sátti qadam jasalǵanyn aıtýǵa bolady. Naqtylaı aıtqanda, 1993 jyl­dan keıin Kaspıı teńizinde geologııalyq barlaý jumystary qolǵa alynsa, 1999 jyly Shyǵys Qashaǵan ken ornyna alǵashqy bur­ǵy salyndy. Sodan bergi ke­zeńde Kaspıı teńiziniń qazaq­stan­dyq sektoryndaǵy birneshe ken ornynan mol munaıdyń belgisi tabyldy. Alaıda, mol munaıdy óndirýdiń qashan basta­la­tyny naqty anyq emes edi. Osyn­daǵy jumystardy atqarýǵa ope­ra­torlyqqa tańdalǵan sheteldik kompanııalar alǵashqy munaı 2012 jyly alynady degenmen, bıyl 2018 jylǵa deıin kesheýildeýi múmkin ekendigi jóninde aq­pa­rat taraǵany belgili. Gazeti­miz­diń senbi kúngi sanynda jazǵa­ny­myzdaı, Elbasy Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysyna sapary barysynda Kaspıı teńizindegi «D» jasandy aralyndaǵy jum­ys­­tarmen tanysa barǵanda, teńiz tabanynan munaı alýdyń naqty qashan bastalatyndyǵyn qadap aıtty. – Biz sońǵy 40 jyldyń erekshe oqıǵasy – alyp Qashaǵan ken ornynda turmyz, – dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaq» baǵdarlamasymen Eýropa, Batys elderinde joǵary bilim alyp, atal­ǵan jobada jumys jasap jat­qan qazaqstandyq jas mamandarmen kezdesýinde. – Bul – Alıa­s­kadan keıingi eń úlken ken orny. Shynyn aıtý kerek, bul jobaǵa ınvestorlar tartý óte qıynǵa soqty. Jer qoınaýy baı bolǵan­men, ınvestorlar tartpasaq, bul aımaq mıllıondaǵan jyldar boıy suranyssyz jatýy múmkin edi. Sol sebepten biz de bul jo­ba­ǵa qomaqty ınvestısııa sal­dyq. Oǵan 25 myń qazaqstandyq tartylǵan. Bul – barlyq qyz­metkerlerdiń 80 paıyzy. Eki myń qazaqstandyq kompanııa munda óz taýarlaryn jetkizedi, qyzmet­terin usynady. Elbasy málim etkendeı, Kaspıı qaırańyndaǵy Qashaǵan ken ornyn ıgerý jobasyna 33 mıllıard dollar kóleminde ınvestısııa salynǵan. Al áıgili «Teńiz» kenishin sheteldik ınvestormen birlesip ıgerýge salynǵan ınvestı­sııa­nyń kólemi 30 mıllıard dol­lardy quraıdy. Bul jobalarǵa otandyq munaı-gaz ónerkásibiniń alyby – «QazMunaıGaz» kompa­nııa­sy da teń dárejede qatysýda. Kaspıı teńizindegi Qashaǵan kenishinde munaıdyń boljamdy qory 10 mlrd. tonnany quraıdy. Al gaz qory – 1 trıllıon tekshe metr. Qashaǵan ken ornyndaǵy birinshi munaıdy óndirý merzimi aýystyrylmaıdy. Bul týraly Prezıdent Nursultan Nazarbaev bylaı dedi: – 2012 jyldyń aıaǵynda kenish­ten alǵashqy munaı alynatyn bolady. Birinshi satyda munda jylyna 50 mıllıon tonna munaı óndiriledi. 2018-2019 jyldarǵa qaraı, ıaǵnı ekinshi kezeńde jy­ly­na 75 mıllıon tonnaǵa deıin jetedi. Qazaqstan álemniń iri munaı eksporttaýshylarynyń qa­ta­ryna kiredi. Qazaqstan ekonomıkasyna shet el ınvestısııasyn tartýdy Elba­sy­nyń saıasatkerligimen baıla­nys­tyrǵanymyz óte oryndy bol­maq. О́ıtkeni, muny naqty my­sal­men aıtar bolsaq, Nursultan Na­zar­baevtyń shaqyrýymen el eko­nomıkasyna shetel ınves­tı­sııa­syn salǵan tuńǵyshtardyń biri – «Shevron» kompanııasy. Álemdik munaı bıznesindegi alyptardyń birinen sanalatyn halyqaralyq iri kompanııanyń qatysýymen elimizde 1993 jyly «Teńizshev­roıl» birlesken kásiporny qu­rylyp, kómirsýtekti shıkizattyq qorymen álemde teńdesi joq «Teńiz» kenishi ıgerile bastady. «Shevronnyń» Qazaqstanmen seriktestigi tek munymen shektelmeıdi. Bul kompanııa Qara­shy­ǵanaq kenishin ıgerýge de, Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı tar­tyl­ǵan munaı qubyrynyń iske qosylýyna da qomaqty ınvestısııa saldy. Sonymen birge, El­basynyń arnaıy tapsyrmasymen Atyraýda polıetılen qubyrlary zaýytyn ashqan edi. Elimizde buryn dál osyndaı eń sapaly ári osy zamanǵy teh­nologııanyń ozyq úlgisimen qu­byr­lar shyǵaratyn zaýyt bolǵan emes-ti. Atyraýda 2003 jyldan beri turaqty shyǵarylatyn polı­etılen qubyrlarǵa tek otandyq tutynýshylardan ǵana emes, taıaý jáne alystaǵy shet memleketterden de suranystar kóptep túsetin boldy. Zaýyttyń bas dırektory Meńdiǵalı Sappaevtyń aıtýyn­sha, polıetılen qubyrlary qal­dyq­syz ónim shyǵarý tehno­lo­gııa­syna negizdelgen. О́ıtkeni, zaýyt­qa álemdegi eń jańa, eń joǵary tehnologııalyq jabdyqtar orna­tyl­ǵan. Zaýyttyń óndiristik qýa­ty jylyna dıametri 25 mm.-den 1200 mm.-ge jetetin, jumys qýaty 25 atmosferaǵa teń 15 000 tonna gaz jáne sý qubyrlaryn shy­ǵarý­ǵa múmkindik beredi. Polıetılen qubyrlaryn shyǵarýdy basqarý jáne tehnologııalyq úderisterdi baqylaý mıkroprosessorlyq tehnologııamen qadaǵalanady. Zaýyt jumysyna Batys elderiniń mu­naı jáne munaı-hımııa sala­syn­da­ǵy kompanııalarynda mol táji­rı­be jınaǵan bilikti mamandar tartylǵan. Al polıetılen qu­byr­lary men oǵan qajetti fı­tın­gileriniń aýyz sý tasymal­daý­ǵa jaramdylyǵy men tózimdiligi halyqaralyq standarttarǵa saı. Sol sebepten, zaýyttyń ártúrli dıametrli polıetılen qubyr­la­ry eksportqa da shyǵarylyp keledi. – Bul zaýyt – «Shevron» kom­panııasynyń Qazaqstan ekono­mı­ka­syn ártaraptandyrýǵa baǵyt­tal­ǵan eń sátti ınvestısııalyq jobalarynyń biri, – dedi zaýyt­tyń bas dırektory Meńdiǵalı Sappaev ótken senbide Elbasy Nursultan Nazarbaevqa atalǵan zaýyttyń jańa óndirisin ta­nys­tyrý bary­syn­da. – Bizdegi biregeı polı­etı­len qubyrlary ón­dirisi – eks­portqa shyǵarylatyn qazaqstan­dyq taýarlardyń báse­ke­lestik qabiletin arttyrýǵa, sondaı-aq, el ekonomıkasynyń shıkizat óndirý­den tys sek­tor­larynyń úlesin kóbeıtýge ja­salǵan oń qadam. Atyraý polıetılen qubyr­lary zaýytynda Qazaqstannan jáne kórshiles elderden túsetin suranysty qanaǵattandyrý úshin taǵy da eń tózimdi qubyrlardyń jańa bir túri shyǵaryla bastady. Ol – metall-plastıkti qubyrlar. Sóz arasynda qaıtalaǵandaı bol­saq ta, dál mundaı qubyrlar Qa­zaqstanda alǵash ret shyǵarylyp otyr. Buryn elimizge mundaı qu­byrlar shetelden tasymal­da­na­tyn. Bıylǵy jyl basynda tózim­diligi jaǵynan kemi 50 jylǵa shy­daıtyn metall-plastıkti qu­byrlardy shyǵaratyn jańa jeli iske qosyldy. Bul maqsatqa «Shevron» kompanııasy shamamen 15,5 mıllıon AQSh dollary kóleminde ınvestısııa saldy. Jańa óndiristiń jobalyq qýa­ty – jylyna dıametri 12-110 mm.-lik 2000 tonna qubyr shy­ǵa­rý. Zaýyt mamandarynyń túsin­di­rýin­she, metall-plastıkti qubyr­lar korrozııaǵa ushyramaıdy. О́ıt­keni, bul qubyrlardyń jer astyndaǵy tabıǵı qubylystarǵa óte tózimdiligi zerttelgen. Sony­men birge, zaýytta endi kom­mýnaldyq sharýashylyqqa, ıaǵnı sý, sý burý, gaz taratý júıe­le­rin­de keńinen qoldanylatyn qubyr qaqpaqshalaryn shyǵarý da jos­par­lanypty. Mundaı ónim shy­ǵa­ratyn zaýyt qurylysy bıyl bas­talady. Onyń qurylysyna shamamen 35 mıllıon AQSh dol­la­ryn salý kózdelgen. Mamandar Qazaqstanda ázirge mundaı qaq­paqshalar shyǵaratyn óndiris joq ekenin aıtady. Prezıdent Atyraýǵa kelgen saıyn jurtshylyqpen júzdesýge ýaqyt tabady. Bul joly da solaı boldy. О́ıtkeni, Nursultan Ábish­ulynyń atyraýlyqtarǵa yqy­lasy erekshe, al munaıly óńir jurtshylyǵy Elbasymen kezdesýdi árkez asyǵa tosady. – Atyraýǵa qosh keldińiz, Nureke! – dep jyly shyraımen qarsy aldy Elbasyn Jaıyq ózeni jaǵasyndaǵy Beıbarys ala­ńy­na jınalǵan óńirdiń zııaly qaýym ókilderi. Úlkenmen de, kishimen de qol alysa amandasqan Prezıdent aldymen el-jurttyń amandyǵyn surady. Sonan soń el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mere­ke­siniń mańyzyna, osy kezeńde qol jetken tabystarǵa toqtaldy. «Japonııa, Ońtústik Koreıa táýel­sizdiginiń birinshi 20 jylynda osyndaı tabystarǵa jetken joq. Ońtústik Koreıada ekonomıka ne­bá­ri 4 ese ǵana kóterildi, bizdiń eko­nomıka 12 esege kóterilip otyr. Osynyń bárine biz táýel­sizdigimizdiń arqasynda qol jetkizdik. Keshe Qashaǵanǵa bardym. Bul – eń iri joba. Kezinde qan­shama ınvestorlardy tarttyq. 850 atmosferalyq qysymmen mu­naı alý ońaı is emes. Sonyń bárinde qazaq jastary isteıtin bolady. Koreıa prezıdentimen kelisip, Atyraýda munaı-hımııa keshenin salatyn boldyq. Quny – 6 mıllıard dollar. Reseı prezıdentimen Jaıyq ózenin birlesip qorǵaý jóninde kelisimge keldik. Jaıyqtyń janynda yńǵaıly jer bolsa, sý rettegish salýdy kóz­deımiz», degen Nursultan Nazarbaev Atyraý oblysynda at­qa­rylyp jatqan jumystarǵa «Mu­naı-gaz kesheniniń damýymen qatar, aýrýhanalar, mektepter sa­ly­nýda. Atyraý qalasynyń da beınesi búginde múldem ózgerdi», dep oń baǵasyn berdi. El ishindegi aýzy dýaly qarııa­lardyń biri, Atyraý oblysynyń qurmetti azamaty Esen Tas­qyn­baev Elbasynyń táýelsiz memleketti qalyptastyrý men jańa elorda qurylysyn júrgizýdegi eren eńbegin erekshe atap, «Sizdiń tabandylyǵyńyzdyń, saıasat­ker­li­gińizdiń nátıjesinde bizdiń táý­elsiz memleketimiz álemge tany­lyp otyr. Qazaqstanǵa ınvestısııalar aǵyny arta túsip, bizdiń elimizde búkil álemge tanymal kompanııalar jumys jasaýǵa yn­taly», dedi. Balyq sharýashy­ly­ǵynyń ardageri Qaıyrjan Álıev Memleket basshysyna osy óner­kásip salasyna zor qamqorlyq jasap, kóńil bólip otyrǵanyna rı­zashylyǵyn jetkizdi. – Táýelsizdik basty muraty­myz edi. Biz óziniń Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qadam basqan ja­ńarǵan, jańa Qazaqstandy qur­dyq. Elimizdiń birligi myqty bolsa, áli talaı asýdy baǵyndyra­myz, – dedi Elbasy aıtylǵan pikirlerge oraı. – Endigi mindet – jastardy oqytý. Jastar bilimdi, básekege saı bolýy qajet. Nur­sultan Nazarbaev jurt­shy­­lyq­pen jyly qoshtasyp, jú­rý­ge yń­ǵaı­lana bergende, shetkerirek tur­ǵan jastardyń arasynan: «Sizge arnaǵan bir-eki shýmaǵym bar edi», dep bir arý ruqsat surady. Táýelsiz el ulanymyz baqytty, Atyraýdyń arýymyn – Aqtoty. Maqtan tutam Elbasymdy erekshe, Syıǵa tartqan bizge mynadaı ýaqytty, Aqtaý arman Elbasynyń úmitin, Oqý paryz osy jolda kúni-tún. Nuraǵańmen dıdarlasyp, sóılesip, Oryndaldy umytylmas bul kún, – dep lekite jónelgende Elbasy onyń qolyn alyp, «Atyń kim?» dep surady. – Aqtoty. – Seniń she? – dedi Elbasy onyń qasynda turǵan qurbysyna. – Ásel. – Oqý bitirdińder me? Elbasynyń bul saýalyna Aqtoty men Ásel: «H.Dosmu­ha­me­dov atyndaǵy Atyraý ýnıver­sı­tetiniń stýdentterimiz. Birimiz tórtinshi, birimiz birinshi kýrsta oqımyz», dep jarysa jaýap qatty. – Baqytty bolyńdar, aına­laı­yndar! Prezıdent korteji áýejaıǵa bet aldy. Qýanyshtan júzderi bal-bul janǵan qos qurby «Jolyńyz bolsyn!» dep qol bulǵap turdy. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy.