Adamǵa keregi aldymen jyly sóz

Qaı qoǵamnyń, qaı eldiń bolsa da bas­ty baı­lyǵy aldymen – adam. Adam ka­pıtaly. Sol adamnyń deni saý, janarynda muń, kó­ńilinde kir bolmasa, urpaǵynyń aja­ry ashyq júrse, jady­rap kúlse eldiń de, el aza­mattarynyń da júzi jaryq. Bul tur­ǵydan kelgende, el bolyp es jı­ǵaly, aıaqtan tik turǵaly qyrýar sharýa at­qa­ryldy. Anaý jyldardaǵy qıyn kezeń birte-birte artta qalyp, kúdikti úmit je­ńip, ar­qa ba­­sy­myz keńeıdi. Elbasynyń tikeleı qam­qor­ly­ǵy­men densaýlyq saqtaý sala­sy­na mıl­lı­ardta­ǵan qarjy bólinip, keshe qa­la men dalada orny oısyrap qalǵan mekemeler qalpyna kelip, tyń­­nan tikken otaýdaı jańa ortalyqtar boı kóterdi. Bir kezderi aýyr kúnder bastan ketpesteı, jaqsylyqqa jetpesteı kór­sek endi ozyq tehnıka men tehnologııa eldigimizdiń arqasynda emha­na­larymyzǵa kele bastady. Onyń qulaǵynda oınaıtyn bilikti mamandar da is tetigine taban tirep, ornyǵý ústinde. Os­yndaı órken jaıýdyń bir dáıegi Astanada kerege kerip, shańyraq kóterip, halyqqa qaltqysyz qyzmet kórsetip jatqan Ulttyq medısınalyq holdıng der edik. Biz osy holdıngtiń basqarma tóraǵasy Eljan BIRTA­NOV­TY áńgi­mege tartqan edik. – Eljan Amantaıuly, qazirgi me­­dı­sınaǵa baıaǵy tásilmen, burynǵy jol-jobamen júrý jaraspaıtynyn ýaqyt kórsetip otyr. Ulttyq medı­­sınalyq holdıng qurylyp, jurtqa qyzmet etip jatqany ózimizge belgili desek, azamat­tardyń aýzynan Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi men hol­­dıngtiń ara-qaty­na­sy qandaı eken? Biriniń jumysyn ekin­shisi qaıta­la­maı ma degen pikirlerdi estip qala­myz. Siz buǵan nendeı ýáj aıtasyz? – Suraqqa jaýap berer aldynda myna bir baılamdarymdy aıta ketsem deımin. Buryn bizdiń elimizdegi den­saýlyq saqtaý júıesi ózgeniń jeteginde júrdi. Bir or­ta­lyqtan basqaryldy. Aıt­sa kóndik, aıdasa júrdik degendeı. Endigi jerde, Táý­el­sizdiktiń arqasynda Elbasymyz Nur­sul­tan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń nátıjesinde Qa­zaq eliniń densaýlyq saq­taý júıesi quryldy. Syrqattarǵa septigin tıgizetin, medısınaǵa qajet tehnıka men tehnologııa kelip jatyr. Árıne, álem­dik standartqa saı qyzmet kórsetý júıesin ornyqtyrdyq deý áli erte. Áıtse de ilgeri jyljý iri isterge ıek artyp otyrmyz. Tórt qubylasy saı delinetin ǵımarattar salý, oǵan qajet ınvestısııa tartý jumysy kún sanap jandanyp keledi. Tıisti mekemelerdiń qoldaýy­men bul qadam da oń sheshimin tabýda. Medısı­nalyq klaster qalyptastyrý jumysy qolǵa alynyp, ol da óz ná­tı­jesin kórsete bastady. Bul iste bola­shaqtyń qalasy sanalatyn, ózgelerge úlgi kórsetetin Astanadaǵy medısın­a­lyq klasterdiń jóni bólek dep oı­laımyn. Qazir osy jumysty tııanaq­ty­lyqpen qolǵa alýdamyz. Endi suraǵyńyzǵa berer jaýabym tómendegideı. Birinshiden, mınıstrlik memlekettik organ. Eldiń búkil den­saýlyq salasynyń damýyn josparlap, iske asyrady jáne baǵdarlaıdy, baqy­laıdy. Al holdıng – emdeý isimen tikeleı aınalysatyn, joǵary deńgeıdegi mekemeniń biri deýge bolady. Zań boı­ynsha densaýlyq saqtaý júıesiniń úsh deńgeıi bar. Onyń birinshisi, alǵashqy medısınalyq kómek júıesi, ıaǵnı ha­lyq­pen tikeleı jumys isteıtin uıym­dar. Ekinshisi, oblystyq, aýdandyq aýrýhanalar. Bul jedel járdem kór­se­týge negizdelgen. Úshinshisi, joǵary dárejede mamandandyrylǵan arnaýly mekemeler. Buǵan ǵylymı-zertteý orta­lyqtary, ta­ǵy basqalar jatady. Mun­daı mekemeler sany bizde jıyrma. So­nyń ishindegi eń úlkeni bizdiń holdıng desek asyryp aıtqandyq emes. Hol­dıng­tiń quramyna alty mekeme kiredi. Strategııalyq jos­pa­rymyzdy tııanaq­tadyq. – Sol mekemelerdi ataı ketseńiz? – Aıtaıyn, olar: Ulttyq ana men bala, kardıohırırgııalyq, Respýblı­ka­lyq dıagnostıkalyq, neırohırýrgııa­lyq, jedel medısınalyq kómek kór­se­tý, balalardy ońaltý ortalyqtary. Bul ortalyqtardyń árqaısysynyń atqa­ratyn jumysy ózinshe aýqymdy. Oqyrmandardyń nazaryna sala ketetin taǵy bir jaı, bizdiń holdıng ót­ken jyldan beri jumys istep kele jat­qan, bolashaqta bilim men ǵylymnyń qara shańyraǵy sanalatyn «Nazarbaev ýnıversıtetiniń» bir bóligi bolyp sa­na­lady. Onda medısınalyq mektep, medısınalyq ınstıtýt irge bekitedi. Ǵylymı-zertteýler ortalyǵy qalypta­sady. Ol óńirlerdi zertteıtin ortalyq­tarǵa aınalady. Eń bastysy, bizdiń bul umtylysymyzben elimizde buryn bol­maǵan akademııalyq júıe qurylady. Onyń negizgi baǵyty: keleshekte dá­rigerler sonda bilim alady, bilim ala júrip aýrýlardy emdeıdi, sonymen qatar, ǵylymı-zertteý jumystarymen shuǵyldanady. Oqytýdy tájirıbemen ush­tastyrady. Jınaqtalǵan bilim men bilikti aldyńǵy tolqyn keıingi jastar men bólisip, jumys isteıtin bolady. – Damyǵan elderde ýnıversıtettik klınıkalar bar emes pe? – Bilim men ǵylymdy qatar alyp júretin ondaı klınıkalar bizde de bar. Biraq ony dáýir talabyna, halyqtyń su­ranysyna saı etip, halyqaralyq stan­dartqa negizdep uıymdastyrý qa­jettigi týyndap otyr. «Nazarbaev ýnıversıteti» bizdiń holdıngpen birlese jumys jasaý barysynda atalǵan ju­mys­ty atqaryp shyǵýǵa bel baılap otyr. – Joǵary sapaly medısınalyq qural-jabdyqtar, bilikti mamandar jetkilikti dep aıta alasyz ba? – Eldik is tek biz ǵana emes, barlyq sala, ol ekonomıka bolsyn, bilim berý, ǵylymı-zertteý, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý, ekologııany ońaltý – bári de adamdyq kapıtaldy jaqsartýǵa jumyldyrylyp otyr. Oı eńbeginiń, aqyl-parasattyń nátıjesinde álemdik damýdyń qarqyny eren, kóz ilestirmeıdi desek te bolady. Qazir shyǵyp jat­qan tehnıka men tehnologııa da kóp, birinen biri asyp túsedi. Báseke bás tiktiredi. Osy úrdisten qalmaý úshin Prezıdent Nursultan Nazarbaev bizdiń sala­ǵa erekshe mán berýde. Sońǵy jyldary bólingen qarjy úsh-tórt esege artty. 20 jylda 400-den asa mekeme boı kó­ter­di. Onyń bári eski jobamen emes, ór­kenıet úrdisine negizdelgen. Adam den­saýlyǵynan aıaıtyn ne bar, qymbat bolsa da memleket bólgen qyrýar qar­jyǵa syrqat jandardyń, janyna shıpa bolatyn, tıimdi jolmen emdeıtin, zamanaýı qural-jabdyqtar alynyp ja­tyr. Onyń uzyn sany 50-den asady. Sonyń nátıjesinde kúrdeli operasııalar jasalyp, adam aǵzalary almas­ty­ry­la bastady. Al medısınalyq holdıng jyl saıyn dárigerlerdiń biliktiligin arttyrýǵa 180-200 mıllıonǵa deıin qarjy bólip, Germanııa, Izraıl, t.b. elderde olardyń bilim biligin kóte­rýde. Shetelderdiń ozyq klınıkala­ryn­da bilim jetildirip, tájirıbe almasyp qaıtý úshin 100 dárigerdi ózge elderge jiberdik. Medısınalyq holdıngte 30 myńǵa taıaý adam dıagnostıkalyq-ambý­latorııalyq tekserýlerden ótip, emdeldi. Olardyń 90 paıyzyna tegin qyzmet kórsetildi. Bir mıllıonnan astam tilek bildirýshilerge aqyl-keńes berildi. – Sanıtarlyq avıasııa qazir qaı­ta jańǵyryp, búkil óńirler boıyn­sha qyzmet kórsete bastady. Bul da el medısınasynyń ilgeri basqa­ny­nyń bir dáleli-aý. – Árıne, sanıtarlyq avıasııany da­mytý respýblıkalyq ta, oblystyq ta, tipti aýdandyq ta mańyzy zor is. Bul jumys Otanymyzdyń densaýlyq saq­taý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan «Salamatty Qazaq­stan» memlekettik baǵdarlamasynda Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń tap­syrmasymen kórinis tapqan edi. Munyń kólik avıasııasyn damytý esebinen elimizdiń alys jáne barýǵa qı­yndyq týdyratyn aýdandarynda tura­tyn halyqqa kórsetiletin medısına­lyq kómekti joǵary sapalyq deńgeıge kóterý isinde alatyn orny erekshe dep bilemiz. Osy maqsatqa el bıýdjetinen bólingen qarjyǵa 50 jyljymaly keshen, 16 tikushaq satyp alý, 3 poıyz em­hanany iske qosý jóninde sheshim qa­byldanǵany belgili. Qazir «Járdem» jáne «Densaýlyq» poıyzdary elimiz­diń óńirlerinde jumys isteýde. Maýsym aıynda holdıng bazasynda respýblıkalyq sanıtarlyq avıasııany úılestirý ortalyǵynyń tanystyry­ly­my ótti. Bul sharaǵa Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysty. Sanıtarlyq avıasııany úılestirý ortalyǵynyń negizgi mindeti, áýe sanıtarlyq kóligin paı­dalana otyryp turǵyndarǵa jedel me­dısınalyq jáne konsýltatıvtik kó­mek kórsetýdi uıymdastyrý. Sony­men qatar, bul jumysty júıeli úılestirý jáne jetildirip otyrý. Ortalyq óz qyzmetin Tótenshe jaǵdaılar, Ishki ister, Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrlikterimen ózara baılanysta áreket etý arqyly Otanymyzdyń búkil aýma­ǵynda júzege asyrady. Osy tusaýkeser sharasynda Densaýlyq saqtaý mınıstri S.Qaıyrbekova, Ishki ister mınıstri Q.Qa­symov, Tótenshe jaǵdaı mınıstri V.Bojko, Kólik jáne kommýnıkasııa mı­­­nıstri B.Kamalıev «Trassalyq me­dı­sınalyq-qutqarý beketteriniń jaýapkershiligi aýmaǵyndaǵy jol-kólik apattary kezinde ózara is-áreketter etý tártibi týraly» birlesken buıryqqa qol qoıdy. Bul jıi oryn alyp otyrǵan jol-kólik apattary kezinde zardap shek­­kenderge shuǵyl medısınalyq kó­mekti der kezinde kórsetýge jáne jol qozǵalysy qaýipsizdiginiń problema­la­ryn sheshýge múmkindik beredi. Buǵan qosa, aýyr naýqastardy tıisti dáriger­lik mekemelerge, tipti bizdiń holdıngtiń ortalyqtaryna jetkizýge bolady. – Medısına salasyndaǵy osyn­daı oń ózgerister shetelge baryp emdelýshiler sanyn azaıtty ma? – Bul suraqqa dál mynandaı dep jaýap berý qıyn shyǵar. Degenmen, óz elimizde kóptegen aýrýlarǵa em jasaýǵa múmkindik týdy. О́zge memleketterge baryp emdelý dúnıejúzinde bar tásil. Mysaly, AQSh-tyń keıbir azamattary Taıland, Sıngapýrǵa baryp em qabyl­daıdy. Sebebi, onda baǵa arzan, sapasy joǵary. Mundaıdy keıde medısınalyq týrızm dese de bolady. Demalyp júrip tekserilesiń, emdelesiń. Bolashaqta biz­diń ata-jurtymyzǵa kelgender baıtaq dalamyzben, ulttyq órkenıetimizben ta­nysyp qana qoımaı em alyp, dem­alyp jatsa degen bir ádemi úmit bar. Qazirgi damý qarqynymyz sol kúnge jetkizetinine sendiredi. Aıtýly medı­sınalyq mekemeler jyl sanap kóbeıip keledi. Elbasy taıaýda kardıohırýrgııa ortalyǵyn ashýǵa kelgende, bul Orta­lyq Azııadaǵy úlken medısınalyq mekeme degen edi. Shyndyǵynda solaı. Bo­la­shaq­ta óz otandastarymyzben qa­tar, óz­gelerge de qyzmet kórsetip, me­dı­sı­na­­lyq týrızmdi óristetsek, aby­ro­ıy­myz búgingiden de bıikteı túseri sózsiz. – Holdıng kelgen syrqattarǵa kó­mek kórsetýmen qatar, otandyq dá­rigerlerdiń tájirıbe almasý orta­lyǵyna da aınala bastaǵanyna kýá boldyq. Sizdiń bul týraly baılam-paıymyńyz qandaı? – Shynynda, bilikti mamandar top­tas­qan zamanaýı qural-jabdyqtar al­yn­ǵan ortalyqtarda bilim jetildirý, óńir dárigerlerimen tyǵyz qatynasta bolý, ǵalymdarmen keńesip otyrý isi bizdiń basty nazarymyzda. 2,5 myń áriptes­te­rimiz kelip, bilim jetildirip qaıtty. Jal­py, qyzmet kórsetý sapa­syn artty­rý basshynyń da, qosshynyń da, dá­ri­gerdiń de, medbıkeniń de bul­jymas pa­ryzy dep oılaımyn. Bizdiń dárigerlerge degen jurttyń senimi óte joǵary dep aıta almasaq kerek. Keıde mynandaı da jaǵdaılarǵa kýá bolasyń. Em, ne keńes alýǵa barǵan azamattar­dyń kózi men sózine qaraýdyń ornyna keı dárigerler basyn tómen salyp jazý jazýdan qoly bosamaıdy. Adamǵa keregi aldymen jy­ly sóz, jyly qabaq qoı. Bul bolmaǵan jerde senim de joǵa­la­dy. Joǵalǵan senimdi qalaıda qalpyna keltirýimiz kerek. Biz osy máseleniń durys sheshilýin qarastyryp jatyr­myz. Em jasardyń aldynda aldyńdaǵy azamattyń tyny­syn ashatyn, jabyr­qa­ǵan janyna dem beretin biraýyz jyly sózdiń ózi olar úshin dári-dármekten júz ese artyq. Qansha ataq laýazymyń asyp tursa da, operasııa jasaǵan adam­nyń jaǵdaıyn anda-sanda bilip tur­masań, ol ózin-ózi tastap jiberýi múm­kin. Árıne, buǵan qarap dárigerlerdi «júndeı berý» kerek degen oıdan aý­laqpyz. Olardyń da jaǵ­daıyn túsinýi­miz qajet. Eń bas­tysy, dárigerge kelgen azamat adamdyq qa­sı­et­­ti bıik ustasa, dáriger medısınalyq etıkany saqtap, jumǵan judyryqtaı birlikte bolsa, eki jaǵynyń da jany jadyrap, kóńili kó­terilip júreri haq. Bir sózben aıtqan­da, halyqtyń senimin ornyqtyrýǵa kúsh salsaq eken. Osy arada mynandaı bir oqıǵany aıta ketsem deımin. Bir azamat balasynyń aıaǵy sy­nyp, gıps saldyr­ǵanyn, oǵan seni­miniń bolmaı turǵanyn aıtyp, qaıta tekserýdi ótindi. О́tinish oryndaldy, bári jaqsy eken. Biz oǵan endi qalaı degenimizde: «Osyndaı senimsizdikten qu­tylsaq, kú­mán men kúdikten arylsaq eken» dedi. Bizdiń de aıtpaǵymyz osy edi. – Eljan Amantaıuly, búkil me­dı­sınalyq termınder bir qalypqa túspegen, ártúrli aýdarmalar úlgisi qoldanylyp júrgenniń ózinde qazaq tilinde taza sóıleýge erekshe kóńil aýdaryp, biraz zamandastaryńyzdyń aldynda kele jatqanyńyzdy ań­ǵart­tyńyz. Bul óz talabyńyzdan ba, álde otbasynyń úlgisinen ba? – Ekeýi de bar desem bolar. О́z ti­lińdi bilý úlken abyroı. Bilmeý ókinish. Men shet memleketterge shyqqanda, óz tilinde sóıleıtin sol eldiń azamat­ta­ryna qatty qyzyǵyp qaraımyn. Ási­rese, tú­rik baýyrlardyń óz tiline degen iltı­pa­ty bólek. Ulttyq rýhy kósh jerden kó­ri­nip turady. Eýropaǵa barsań da eýro­pa­lyqtar óz tilinde sóıleıdi. 2001 jy­ly­ Italııada boldym. «Siz Qazaq­stan­nan keldińiz be?» deıdi, «Iá, ony qaıdan bildińiz?» dep qaıyra surasam, «Buryn orys tilinde sóıleıtin uzyn boıly japondyqtar keletin bizdiń elge, endi qazaq tilinde sóıleıtin naǵyz qazaqtar keledi» dep jyly jymıǵany bar. Mine, ózge jurt bizdiń eldigimizdi moıyndap, tilimiz týraly osylaı dep jatqanda boıymyzǵa ananyń aq sú­timen darıtyn ana tilimizdi bilmeý kúná sekildi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.