Adam týraly ańyz

Jaqaev – 120

Ol feodalızmde týyp, sosıalızmde saltanat quryp, kapıtalızmge bet bur­ǵan qoǵamda ańyzǵa aınaldy. HIH ǵasyrdyń sońǵy onjyldy­ǵynda Syr topyraǵynyń darııa boıyn jaılaǵan Qarǵaly degen jerine kindik qany tamyp, jigit shaǵynda kedeıler qurǵan artelge múshe bop kirdi. Qazir bir kezdegi «Qyzyltý» kolhozy óz atynda. Aýyldaǵy meshit te «Ybyraı meshiti» dep atalady. Ol – burynǵy­larǵa belgili, al qazirgilerge eles sekildi erenǵaıyp beıne. Ybyraı shyn máninde kim edi? 1891 jyly feodalızmniń keń jaı­laýyn­da shyr etip dúnıe esigin ashqan ol ketpen ustaımyn dep oılaǵan joq. Qylshyldaǵan jıyrma alty jasqa deıin mal baqty, maqta ekti, ata-baba­synyń shyqqan jeri Saryarqaǵa álde­neshe ret kire tartyp baryp, astyq ákelip, jurt qara bıdaıǵa tisin tıgizdi. Bala kúnderinde nemere inisi Boqaıdyń Syz­dyǵy ekeýin ákeleri tóte oqýǵa bergen-di, biraq moldanyń kók shybyǵy men sabaqtan soń talǵajý qylar ashy atalanyń dámine shydaı almaı kónter­li bala bir kúnde qashyp ketti. Sóıtip, kórshi ońtústik jaqtan kórgenin istep maqta ekti, biraq kólkigen Syr sýyn egiske shyǵara almady. Osylaı ár istiń basyn bir shalyp júrgende zaman ózgerdi, baı-manaptardyń júni jyǵy­lyp, kóshege qyzyl tý ilindi. Bul – feodalızmniń qol bulǵap ketip, sosıalıstik dáýirdiń kelýi edi. Ybyraı ózi týǵan on toǵyzynshy ǵasyrmen qoshta­syp, jıyrmasynshy ǵasyrdyń jańa tirshiliginde kóp nársege tosyrqaı qa­ra­sa da tosyn isterge bet bura bastady. Artelge múshe boldy, kórshi­si Seıtimhan usta jasap bergen qaıyń sapty ketpendi qara tirlikten aıaǵan joq, artel basshysy qaıda jumsasa sonda bardy. Atalany ashysynbaı, kók shy­byq­ty aýyrsynbaı qalyp qoıǵan inisi Syzdyq tóte oqýdy támamdap, saýatyn ashyp kep, arteldi basqardy. Sóıtip júrgende kolhoz qurylyp, Máskeýde alty aı oqyp, bilimin tolyqtyryp kelgen Syzdyq jına­lysta sol kolhozdyń atyn qoıdy. «Eńbek­ke shyqsaq Qyzyl tý ustap shyǵa­myz, soǵysqa shyqsaq Qyzyl tý ustap shyǵamyz, kolhozdyń aty «Qyzyl­tý» bolsyn» dedi alqaly jıynda kókshil kózi kúlimdep turyp. Bul qostap, inisiniń arqasynan qaqty. Ybyraıdyń jalpaq jaýyryny sol joly jınalysqa qatys­qandardy jalt qaratyp edi. Ol bozbala shaq – jastyq dáýrenin­de óz ortasyna asa bir sińimdi bolmady. Qyzoınaqta da, aqsúıekte de qara kú­shi­men kózge túsip, aýyr qımyl-qoz­ǵaly­symen ortada oǵash kórinip qala berdi. Taýdaı bop dúńkıgen bozbala qyzoınaq­tyń kórki bolmaǵanymen, beldesýde bárin jyǵyp, erkekter ernin tistep júredi eken. Ybyraı jar súıý men perzent súıý­de de malshynyp lázzatqa bólengen jan emes. Onyń aýyr minez-qulqyna saı ómiri de ózine sondaı aýyrlyqty syılaǵandaı. Alǵashqy jary Balqııa erte baqılyq bop, artynda jalǵyz uly Aqylbek qaldy. Ol 1942 jyly Otan úshin oqqa ushty. Keıingi jary Bıbajardan dúnıe esigin ashqan jalǵyz perzent Seıitbek – artynda qalǵan tuıaq. Ol da agronom, jer janyn aıalaǵan dıqan. О́mirdegi jalǵyz perzentinen keıingi qımasy – qara ketpeni edi, ol da murajaıda tur. Ybyraıdyń baǵyn jandyrǵan sosıalıstik qoǵam. «Qyzyltý» kolhoz bop qurylǵan 1929 jyldan bastap qara jumysqa aralasty. Taǵy da maqta ekti, biraq ystyq jerdiń óskini Syr topyraǵyn ógeısı berdi, qaýpaıa bop qýrap qaldy. Alyp Syrdarııanyń sýyn ómirge paıdalaný túbirli maqsat bol­dy. О́ıtkeni, «sýly jer – nýly jer», bar sýdy úlken egiske nege paıdalan­bas­qa? «Qyzyltýdyń» Qarataý betkeıin alyp, Sákenniń «Bandyny qýǵan Hamıtyn­daǵy» Kýdrıa baýynyń boıyn jaǵala­typ, oblys aýmaǵyndaǵy alyp qurylys – uzyndyǵy 105 shaqyrymǵa sozylǵan – Shıeli kanalyn qazý bas­taldy. Osy eńbek maıdany onyń ketpenshi atyn shyǵardy. Topyraqty zembilge salmaı birden jaǵaǵa atty, jurt sııaqty de­malýdy bilmedi. Sóıtip, on kún saıyn beriletin syıaqy – on metr shyt matanyń kóbin ózi aldy. Qyzyl tilge tusaý bar ma? Kolhoz bastyǵy Syzdyq Boqaev syıaqynyń kóbin aǵaıynyna berip jatyr degen sypsyń sóz shyqty. Ombynyń aýyl sharýashy­lyǵy akade­mııa­­syn bitirip kelgen aýdan­dyq jer bóli­miniń bas agronomy ári ýákil Ánes Altyn­bekov jarma jaǵalap júrip Ybyraıdy syrttaı baqylady. Sózge sarań, iske jomart adamdy kórdi. Ketpen­shiniń jalpaq jaýyryny men batpandaı bilegine, qumbyl qımylyna qaı­ran qaldy. Bolashaqta egiletin kúrish tanap­taryn kútip-baptaý úshin osy bir sózge sarań, iske jomart adamdy ishteı qalady. Solaı boldy da. Ánes Ybyraı­dyń baqyty bop jolyqty. Ánes dıqan­dy, dıqan dán men jer sarapshysyn túsinip, bir-birine bas ıdi. Ánes Ybyraı­dyń eńbegin baǵalap, atyn áıgiledi, «Ybyraı Jaqaevtyń kúrish ósirý tájirı­besi» degen taqyrypta kandıdat­tyq dıssertasııa qorǵap, Syr kúrishin ómirden ótkenshe mápelep ótti. Ánes Altynbekov­tiń artyn­da qalǵan kúndeliginde syr ǵyp jazǵan sózderi mynadaı: «Ybekeńniń eńbekker­ligin sózben aıtyp jetkizý múm­kin emes. Ybekeń rekordtyq ónim alǵan jerin toǵaı tomarynan ketpenmen arylt­ty. Sonda bir kúnderi 16 normaǵa deıin oryndaıdy. О́zi sýshy, ózi sebýshi, ózi so­qashy, ózi otaqshy, ózi tegisteýshi, ózi tu­qym­dy suryptaýshy jáne ózi baǵalaýshy. Ybekeń: «Aıtyp bergen nusqaýdan oryndap kórsetken nusqaý myń ese qundy», deıdi. Jer aıdaý sapasy týraly suraǵan shákirtine ol soqaǵa ózi otyryp tereń-saıazyn, taǵy basqa sapasyn naqty oryndap kórsetkenine san ret kýá bol­ǵan­byz. Ol «óz qolyńnan kelmese qalaı úıretesiń» degendi basty baǵyt etip us­taıdy». Sonda dıqan kúrish egýdiń álip­pesin úıretip, atyz degen taram-taram tarmaqtardy eń áýeli topyraqqa syzyp kórsetken Qıyr Shyǵystan aýyp kelgen koreı shaly Kım-Man-Samnyń árýaǵy aldynda bas ımedi deısiz be? Ǵalym odan ári dıqan boıynan kórgen ǵıbratty bylaı­sha jetkizedi. «Ybekeńniń baıyp­taý sezimi zor. Ol keıbir zertteý tileıtin qubylysty óz baıybymen dál tabady. Mysaly, ol agronomdyq erejede 130 kilá tuqym sebý kerek degen normany eki esege deıin kóbeıtip qoldandy. Rekord jasaǵan jyly azot tyńaıtqyshyn 5 sentner berý kerektigine qaramastan, ony 9 sentnerden berdi. О́simdikpen til tabysqandaı úsh ret bólip berdi. Bir jerge josparlanǵan 12 sentner azottyń 25 paıyzy artyq dedi. Topyraqty laboratorııadan ótkizgende onyń joramaly durys bolyp shyqty. Tyńaıtqyshty 12 sentner bergen jer qaýpaıa bolyp ketti. Al 25 pa­ıyz kemitip bergen jer odan anaǵurlym artyq ónim berdi. 4 qazan, 1971 j.». Ybyraı taǵdyry – dáýirmen tamyr­las. Ol ómirde shamshyraq bolam dep eshteńege boıusynbaǵan, jalǵan sóıleý – ol úshin kúná. 1941 jyly el basyna kún týǵanda soǵysqa shaqyrtý kelip aýdandyq áskerı komıssarıatqa barady. «Elý birdemin dep aıt», dep kolhoz bastyǵy Syzdyq qulaǵyna quıyp jiberedi. Tús aýa kelip: «Elý birdemin dep aıta almadym, ketetin boldym», dep jınalyp jatqanda, Syzdyq atyna mine shaýyp, aýpartkomnyń birinshi hatshysy Qara­kózov­ke kelip, er-azamat azdyǵyn, kúrish egetin adam joqtyǵyn aıtyp, bir jasty jaba toqyp alyp qalady. Ol soǵysta da buǵyp qalar janaıar bolmas edi, biraq qara ketpendi qolǵa alyp, qazaqy saly egip, kúrishtiń atyn álemge pash ete alar ma edi, kim bilsin deımiz de, qaharly 41-jyly jarty ǵasyr jasaǵan adamnyń ımandy kelbetin kóz aldymyzǵa ákelemiz. Qandy qyrǵyn jyldary Ybyraıdyń da, «Qyzyltýdyń» da aty shyqty. Úı ornyndaı dáý tomardy qos ógizben súı­rep, sebilgen dándi sýmen aralasty­ryp, «Ylaı omash» jasap kele jatqanda ógiz­diń bireýi zoryǵyp omaqasa qulaıdy. Ol tórt aıaqty janýardy sıraǵynan súırep jaǵaǵa shyǵaryp tastap, ornyna ózi jegiledi. Atyz jaǵalap júrgen aýpartkomnyń birinshi hatshysy Qarakózov qatar jegilgen adam men ógizdi kórip, záresi ushyp tura qashypty. Aýpartkomǵa kelip, kórgenin aıtqanda ol ýaqyt pen eńbektiń aldynda qul bop júrgen baıaǵy soǵystan alyp qalǵan jigit bop shyqty. Osydan bastap Ybekeńniń esimi jınalystarda atala bastaıdy, soǵystaǵy erlermen salystyryp, eńbek maıdanynyń eri retinde kórneki sózge qýat bolady. Ybyraı kúrishtiń babyn taýyp, baladaı mápeleı bildi. 1944 jyly 12 gektar egistiń ár gektarynan 148 sentnerden ónim jınady. Maıdanǵa attanǵan jalǵyz ul Aqylbek­ten qalǵan tanaptyń ár gektarynan 172 sentnerden ónim aldy. Báriniń dóńgelek esebi – 1824 sentner. Buny dán syryn zerttegen qasqa mańdaılar álemdik rekord dep baǵalady. Osydan alynǵan 172 myń som qarjy túgel Qorǵanys qoryna aýdaryldy. Qandy qyrǵyn kúnderinde Joǵary Bas qolbasshy Stalınnen Y.Jaqaevtyń atyna arnaıy jedelhat keldi. Onda: «Sizge Qyzyl Armııa atynan alǵys aıtamyn», delingen. «Pravda», «Izvestııa», «Krasnaıa zvezda» sekildi odaqtyq basylymdar qara qazaqtyń janqııarlyq eńbegi jaıly tolǵana jazyp, onyń mol ónim alý syryn taldap-táptishtep, jurttyń kózin buryn bolmaǵan bir keremetke jetkizdi. 1946 jyly KSRO Memlekettik syı­lyǵy berilip, 1949 jyly alǵashqy Sosıalıstik Eńbek Eriniń Altyn Juldyzyn taqty. Osynyń bári de onyń bolmysyna áser etpedi. Ol keýdesin kerip júrgendi qalamaıtyn jan edi. Onyń bul kirpııaz bolmysyna el basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń kózi jetip, qaıran qaldy, dıqannyń týrashyldyǵyna tánti boldy. Ybyraı Jaqaevtyń eńbek joly el aǵasy D.Qonaevpen tyǵyz baılanysty. 1947 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­siniń Tóralqa múshesi retinde tórge qol­tyqtap shyǵarǵan Jumabaı Shaıahmetovten keıin dıqandy birtýar eńbek adamy dep bilip, ákesindeı qurmettegen Dinmuhamed Qonaev edi. Qonaevpen kezdesken tusta Ybyraı týraly suraǵanym bar. «Men Ybekeńdi jetpisinde ekinshi Altyn Juldyzǵa usynyp edim, kúńkil kóp boldy, – dep qysqa qaıyrdy Dıme­keń. – Seksen jyldyǵynda usynǵanda Saıası Bıýroda: «Eger Qazaqstan Ýkraına sekildi kúrishten mol ónim alsyn dese­ńizder, Ybyraı Jaqaevqa ekinshi Altyn Juldyz berip, kúrishshiler qozǵa­lysyn óristetý kerek», dep másele qoıdym. Bas hatshy Brejnev Ybekeńdi Qazaqstanda júrgen kezinen biletinin aıtty, ondaı adamdar sırek dep baǵa berdi, ol qoldaǵan soń basqalar da qol kóterdi». Sonda 1971 jyly ekinshi márte Sosıa­lıs­tik Eńbek Eri ataǵyn alýyna baıla­nysty kolhoz klýbynda ótken saltanatta, ózine sóz bergende: «Bir ret berdińder ǵoı, ekinshi ret ne keregi bar edi, onan da myna otyrǵan ketpenshi qyz-kelinshek­terge bermedińder me?» dep ol zaldy nusqaǵan kórinedi. Ol qol shoshaıtqan qatarda otyrǵan Shyrynkúl Qazanbaeva, Ulbala Altaıbaeva, jas mehanızator Jadyra Taspambetova keıin Eńbek Eri atandy. Bul da umytylmas sát, álige deıin aıtylyp júrgen aýyzdaǵy sóz bolyp qaldy. Tirshilikte Ybekeń men Dımekeńniń arasy ajyraǵan joq. Meńliahmet aqsaqal dúnıeden qaıtqanda qara shańyraǵyna kelip kóńil aıtty. Sonda Dımekeń ákesiniń kózindeı kóretin Qurandy qurmetpen syılady. Dımekeń zeınetke shyqqan soń «Qo­naev jáne Jaqaev» dep taqyryp qoıǵan qoljazbamdy kórsetip alaıyn dep ol kisiniń úıine keldim. Men oqydym, ol kisi tyńdap, qosaryn qosyp otyrdy. Zerdesi qandaı tereń, seksennen assa da ómirdiń uńǵyl-shuńǵylyn umytpapty. Qyzylor­da­dan KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtat bop saılanǵan tusqa kelgende: «Ol kezde meniń qasymda avtotransport mınıstri Goncharov bolǵan. Qyzylorda – Jezqazǵan tas jolyn salýǵa amanat aldym jáne oryndadym», degendeı tolyqtyrýlar kóp-aq boldy. Bir kún oqyp, ekinshi kúni sońǵy nusqasyn kórsetkenimde: «Endi dobro deıik. Biraq, taqyrybyn «Jaqaev jáne Qonaev» dep Ybekeńdi alǵa shyǵar. Ol kisi meniń ákemmen qatar ǵoı», dep sońǵy ózgertýin jasady. Esikten tań qalyp shyqtym. Eki bolmystyń bir-birine uqsastyǵyna tań qaldym. Ybyraı sózge sarań edi, biraq aıtsa kesip aıtatyn. Aıtqan sózi iske asyp, el jadynda qalatyn. 1970 jyly Almaty oblysynyń Balqash aýdany kúrish egip, Aqdala alqabyn ıgerýdi bastady. Orta­lyq komıtettiń birinshi hatshysy D.Qonaev: «Jaqaevty shaqyryp, topyraǵyn kórsetińizder», dep aldyn-ala nusqaý berdi. Dıqannyń myń shaqyrym jerden at arytyp kelgende topyraq ýystap turyp aıtqany «Sýy móldir eken», degen jalǵyz aýyz sóz boldy. Muny estigen Qonaev kúrish mamandaryn shaqyryp: «Sýy móldir bolsa ne bolady?» degende: «Kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishedi», degen mátel tikeleı sýǵa baılanysty aıtylǵan, – depti bir akademık. – Laı sý kúrishtiń qulaǵyna kirip ketip sańyraý bop qalady da, kúrmek qaptap ketedi. Taza sý kúrmekke jol bermeıdi». «Onda isti bastańdar» depti elaǵasy. Aqdala alqaby osylaısha ıgerilip, Jetisý jurty kúrish daqylymen osylaı betpe-bet júzdesti. Ol beı-bereket basqosýlarǵa barýǵa qulyqsyz bolatyn. 1973 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ánýar Álimjanovtyń tikeleı qoldaýy­men «Ádebıettegi eńbek adamynyń beınesi» degen taqyrypta pleným ótken. Sonda eki márte Sosıalıstik Eńbek Erleri Ybyraı Jaqaev pen Jazylbek Qýanysh­baev arna­ıy shaqyrylyp, tórde qatar otyrdy. Áýeli Ybyraıǵa sóz berildi. «Dıqanǵa ketpen kerek, jazýshyǵa qalam kerek. Osy ekeýine abaı bolaıyq», dep minbeden túsip ketti. Osy sózdi jazý­shylar kópke deıin aıtyp júrdi. Olar ózara basqosqanda: «О́zińe ne kerek ekenin bilesiń be?» dep ázil-shyny aralas bir-biriniń betine qaraıtyn. Sol joly Ánýar Álimjanov­tyń Ybyraıdy alǵash kórýi eken. Keıipkerin poıyzǵa qoltyq­tap shyǵaryp saldy. «Dıqan týraly hıkaıa» dep atalǵan shyǵarmasyndaǵy ózi kórmeı somdaǵan keıipkerine ketkenshe tańǵala qarady. Ybyraı ázilge joq adam edi. Onyń bir aıtary bar, qara sózdiń qadirin túsirmeıtin, biraq til jaldap bireýdi aldaı almaıtyn. Toqsanǵa tolarda qosaǵynan aıyrylyp, Jambyldaǵy inisi Jazylbek Qýanyshbaev kóńil aıtyp kelip, qaıtarynda sóziniń sońyn ázilge shaptyryp, teteles aǵasyn jubatypty. «Ybeke, qamyqpańyz, áli-aq aıaqtandy­ramyz», dep qolyn ıyǵyna salsa, kirpigin jıi-jıi qaqqan ol: «Janyń ashysa, eki qatynyńnyń bireýin bermeısiń be?!» degende, inisi jymyńdap kúle beripti, deıdi. Ol sóz maıyn tamyzǵan áńgimeshil emes, biraq urymtal tusta tap basyp, qalt jibermeıtin. Bir aýyz sózben tosyldyryp qoıǵan kezderin árkim ár jerde aıtyp otyrady. KOKP HHIII sezine delegat bolyp qatysyp, Kremldiń keń saraıynda kúnuzaq tik shanshylyp otyryp sharshaǵan dıqan alystaǵy aýylyn, ustaýsyz qalǵan qara ketpenin oılap, qonaqúıge qur súlderi kelgen bette qasyndaǵy Qazaqstan Komsomoly Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekovke: «Sháı qoı», deıdi eken. О́zaǵańnyń minezi tik ári kúıeýligi bar, bir kúni: «Nege sháı ishe beresiń?» desem: «Máskeýdiń sýyn aıap otyrsyń ba?!» degende, sasyp qaldym» dep jymıǵany bar. Ol – dıqan retinde kúrish pen kúrmektiń aıyrmasyna qatty mán bergen jan. Delıdegi kúrish tuqymyn suryptaý ortalyǵynda osy bir baǵaly daqyldyń jer betindegi on eki myńnan asa sorty saqtalǵan. Olardyń arasynda alpys kúnde jáne alty aıda pisetin sorttar bar. Sonyń ishinde ónimdiligi­men álemdik rekordtyq sort dep erekshe tanylǵan «qazaqy salynyń» orny bıik tuǵyrda. Bul – Ybyraı ósirgen kúrish, tól tájirıbesimen ómirge kelgen óskin. Syr topyraǵynan jaralǵan kúmis dán kúrish atasy – Delıdiń tórinde máńgi saqtalady. Kúrish barda Ybyraı aty óshpeıdi. О́ıtkeni, ol ózine ustaz tutqan ulty koreı Kım-Man-Samnan keıin kúrishtiń atyn shyǵaryp, alaqanymen aıalap, balasha mápelegen adam. О́mirdiń de kúrishi men kúrmegine ishten tynyp qarap, adamdardyń is-áreketine aıyrma jasap otyratyn abyz edi. Qazaq tiliniń táýelsizdik alǵannan keıin shyqqan eń jańa túsindirme sózdiginde kúrish pen kúrmek sózi qatar tur. Kúrish sýda ósetin daqyl bolsa, kúrmekti kúrish arasynda ósetin aram­shóp jáne sonyń dáni degen anyqtama berilipti. «Kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishedi», degen atam qazaqtyń máteli árkimniń júrek qorjynynda, ol – ómirdiń beınesi. Ybyraı bolsa kúrish pen kúrmekti tarazy basyna teń salyp, sarabdal salıqamen salmaǵyn sara­laǵan zerde ıesi edi. Minis atynyń moınyna kúrishke obal bolady dep, kúrmek toly dorba iletin. Bul – eńkeıip, eńbekpen ósirgen perzentindeı aq kúrishke degen qurmet. Ol ómirde erinbegen adamdardy ardaqtap ótti, adamdy alalaýdy bilmedi, eńbek etken­niń eńsesi bıik dep bildi. Kelip-ketip turatyn aqyn inisi Ábdilda Tájibaevty shyn jaqsy kórdi, ekeýiniń naǵashyly-jıen bop sózderi jarasty. Aqyn sekseninde «Aǵataı!» dep jyr arnady. Aǵataı! Ne degen munsha tózimdi eń, Kórmedik birde kóleńke, qaıǵy kózińnen. Ortaıǵan Syrdyń aǵynyn keıde jetektep Shyqtyń-aý alyp shóldegen jerge ózińmen... – dep, ekinshi Altyn Juldyzdy taq­qan saltanatta óleń oqyp, basyn ıdi. Ybyraı aýylyna kelgen vetnam­dyqtar rekord jasaǵan jerdiń topy­raǵyn qaltaǵa sap eline alyp qaı­typty. Buǵan sol kezdegi kolhoz tór­aǵasy Muhıt Smaıylov kýá. Olar kıeli topyraqty óz murajaılaryna qoımaq­shy. Topyraqqa taǵzym degen osy. Vetnam, Úndi elderi qara shaldyń basqan topyraǵyn qadir tutsa, qaıran eli – qalyń qazaǵyna onyń jankeshti tózimi ómir sabaǵyndaı taǵy­lym. Ybyraıdy barlyq azapty shaqtar­dan alyp shyqqan – tózimi. Onyń qaıystaı qatty tózimine qara ketpeni serik boldy. Qashan bolmasyn kisi tańǵalarlyq tózimi men qaıyń sapty ketpeni qabat aıtylady. Ol týraly az jazylǵan joq. Adam tózimi týraly aqıqattan týǵan ańyzdyń da keıingilerge ǵıbraty bolar. Qýandyq TÚMENBAI, jazýshy. Almaty.