Búgin men bolashaq týraly oı
Jazýshy Rollan Seısenbaev Altaıdan Atyraýǵa deıin sozylyp jatqan ulan-ǵaıyr qazaq dalasyn jıi-jıi aralap turady. Osyndaı saparlar barysynda ózi kýá bolǵan jáıtterdi syrt jurttyń tirlik-tynysymen salystyra otyryp, el ómiriniń búgini-erteńi týraly ózindik paıymyn qaǵazǵa túsiretin jazýshynyń ár shyǵarmasynda túrli oılar legi shúpildep turady. Jáne sol oı oramdary shynaıylyǵymen jan terbeıdi.
Qashanda eldiń rýhanı tynysy keń, halqynyń eńsesi bıik bolýyn qalaıtyn jazýshynyń el ishin aralaǵan sátterinen qaǵazǵa túsken osyndaı birqatar dúnıelerin biz búginnen bastap jurtshylyq nazaryna usynýdy jón kórip otyrmyz.
Maǵan kitaptarymen ǵana emes, adamdyq pıǵyl-nıetterimen, aıtýly adamdyq isterimen úlgi bolǵan aǵa qazaq jazýshylary boldy. Olar kóp te emes edi. Naǵyz adam da ómirde sırek kezdesedi.
Al naǵyz jazýshy naǵyz adamnan da dúnıege sırek keler ózgeshe qubylys. О́ıtkeni, naǵyz jazýshy, qara jerge Allataǵalanyń buıryǵymen jiberiledi. Sonan da, naǵyz jazýshynyń ómiri qııamet-qaıym azaptardan, adam júregi úshin bolar aıqastardan, jaqyndar men týystardyń túsinbeýshiliginen, ómirden ózin-ózi izdegen mehnatty jan sandalýlarynan turady.
Jazýshy maqsuty: ómirde oıly, parasatty, adam tárbıeleýge jan-júregin baǵyshtaý, adam sanasyna shapaǵatty nur sińdirý, oı-álemin daralaý, adamdyq kelbetine meıirim quıý.
Naǵyz jazýshy óz ómirine de, óz kitaptaryna da razy bolmaı dúnıeden ótedi. О́ıtkeni, ádebı, rýhanı, kórkem oı áleminiń jetilý satysynyń shegi de, sheti de joq. Oǵan qol jetkizgen sýretker de bolǵan emes.
HH ǵasyrda ózime úlgi tutqan aǵa jazýshylar men oıshyldar qazaqtan – Ilııas Esenberlın, Ánýar Álimjanov, Oljas Súleımenov, Ábish Kekilbaev, Saıyn Muratbekov, orystan – Lev Gýmılov, Georgıı Gachev, Iýrıı Dombrovskıı, Iýrıı Kazakov, túrikterden – Osman Tıýrkaı, japonnan – Makota Oda, Kendzabýro Oe, fınnan – Penttı Holoppa, pákstannan – Mırza Tahır Ahmad, qyrǵyzdan – Shyńǵys Aıtmatov. Búgingi oqyrman, men úlken qurmetpen ataǵan adamdardyń birin biler, birin bilmes. Bular óz halqynyń birtýar uldary. Qaı-qaısysy da maǵan ár kezde ustaz, aǵa, aqylshy bolǵan oıshyl tulǵalar. Bulardyń kóbi o dúnıege máńgilikke sapar shekken. Biraq, olardyń qaı-qaısysy da meniń júregimde qalǵan ardaqty esimder.
Jandary jánnatta bolsyn dep Allataǵaladan myń márte tileý tileımin. Olar menimen jan bólispese de, meniń adal adam, adal jazýshy bolýyma jandaryn salǵan nur keýdeli kemeńger adamdar edi.
Men on jylda bir ret Muhańnyń (Muhtar Áýezov) «Abaı jolyn», Geteniń, Tolstoıdyń, Hemıngýeıdiń, Folknerdiń, Gesseniń shyǵarmalaryn muqııat oqyp shyǵamyn. Bes jylda bir ret qazaq dalasyn sharq uryp erkin kezemin. Ulttyq yrǵaqtyń qanshaǵa túgesilip, joǵalyp bara jatqanyn ańdaımyn. Shamam jetkenshe Qazaq elindegi ýnıversıtetterdegi, mektepterdegi kezdesýlerimde jastarǵa ulttyq yrǵaq týraly tolǵanamyn. Álemdik jahandaný órisiniń qazaq dalasyn jaıyndaı jutyp jibermeýi úshin ashyq kúreske túsemin. Ár ulttyń óz tabıǵı yrǵaǵy – bolmysy, dini, tili, dili, ortasy, oqýy myńdaǵan jyldar boıǵy tárbıe aıasy, kúndizgi kúndeı, túndegi aıdaı jarqyrap janyp turýy kerek. Muny bizge jıyrma ǵasyrlyq Dala jyrlary ýaǵyzdaıdy. Kók Táńiri qulaǵymyzǵa sybyrlaıdy, júregimiz sezedi. О́ziniń tabıǵı yrǵaǵyn joǵaltqan halyq – tiri ólik. Tabıǵı yrǵaqtan jańylǵan elde til óledi. Til ólgen soń halyq óledi.
Qazaq jazýshylary, oıshyldary, ulttyq yrǵaǵymyzdy qoldan berip jatqanymyz týraly tolǵanýlary, halyqqa ýaǵyzdaýy qajet. Qazaqtyń kózin ashýǵa umtylýy tıis. Bul bizdiń azamattyq paryzymyz. Muny bizden basqa eshkim aıtpaıdy. Bul tusta úndemeı qalý satqyndyq bolady.
Meniń jazý stolymda Quran, Abaıdyń, Shákárimniń, Mahambettiń, Iаsaýıdyń, Súıinbaıdyń ózim shyǵarǵan bir tomdyqtary jatady. Ala tańnan turyp Quran kitabyn oqımyn, qara túnde kóz ilerdiń aldynda taǵy da Quran súrelerin ishteı kúbirlep jatamyn. Sońǵy jıyrma jyl ómirim Quranmen birge ótýde. Namazdan alǵan lázzatqa ómirdiń ózge lázzaty qaıdan jetsin?!. Jete almaıdy eken.
Kitap sóremdegi Amerıkanyń, Afrıkanyń, Eýropanyń, Latyn Amerıkasynyń jazýshylarynyń kitaptaryn úsh jylda bir ret erkin aqtaryp shyǵamyn.
Byltyr jaz Iordanııany, Palestınany, Izraıldi, Lıvııany, Sırııany, Túrkııany, Irandy túgese uzaq aralap shyqqan soń (úsh aı), Semeıdegi sheshemniń úıine toqtap, qala kitaphanalaryndaǵy, mýzeılerindegi Shyǵys ádebıetin túgel jıyp, qaıtadan súzip oqyp shyqtym. Oǵan da úsh aı ýaqytym ketti. Úsh úlken dápterge konspekt túsirdim.
Sol joly, qazaqtyń dúnıeden ótken aqyn-jazýshylarynyń Shyǵys ádebıetin qazaq tiline aýdarýdaǵy ulan-ǵaıyr eńbekterin oqyp kózime jas keldi. Sol aqyn-jazýshy aǵalarymnyń erligine bas ıdim. Bundaı ǵajap eńbekterdi Mádenıet mınıstrligi men Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qaıtadan basyp shyǵarýlary kerek-aý dep oıladym. Sol qunyna baǵa jetpeıtin kitaptarǵa jan bitirý kerek. Sol kitaptardaǵy ultyq rýhty búgingi urpaqtyń qanyna sińirý kerek. Alladan tilep, dem salý qajet. Jarqyratyp kórsetý qajet. Sol asyl aýdarmashy atalarymyzdyń otbasyna álgi kitaptardan qalamaqy tóleý kerek. Dál osyndaı sátterde, Ermıtajdan Túrkistannyń taıqazanyn qaıtarǵan О́zbekáli Jánibekov aǵamyz eske túsedi. Dál búgingi qazaq eline О́zekeń sekildi birtýar asyl tulǵa qandaı qajet deseńizshi dep arman qylasyń!... Átteń... Onan ózgege shama jetpeı, kúrsinesiń.
Búgingi kúni álemniń seksenge jýyq kitaphanalaryna taralǵan «Orhon jazbalarynyń atlasy» eren eńbek. Myrzataı Joldasbekov pen Qarjaýbaı Sartqojauly birlesip, birneshe jyldar boıy «qara terdi tógip, qyzyl qandy aǵyzyp» jazǵan qundy eńbek. Marqum Aqseleý Seıdimbekovtiń sońǵy jyldary jazǵan «Kúı kitaby» erlikke teń qudiretti eńbek edi-aý. Bular talassyz týyndylar bolatyn.
– Rollan, sen kóp aıtatyn ulttyq yrǵaǵyń osy eńbekterde tolyp tur. Biraq, ulttyq yrǵaq týraly eldiń qolynda júrer jeke shaǵyn ǵana eńbek kerek-aq. Ony durys aıtasyń. О́miriń shette ótti, shettiń ondaǵy oı adamdarymen dastarqandas boldyń, kórgeniń kóp. Sonan da shydaı almaısyń-aý. Men seni túsinemin. Al qazaq ortasy seni túsinedi dep aıta almaımyn. Jazǵan kitaptaryńdy da oqyǵan joq. Myna men de seniń sońǵy kitaptaryńnan kóz jazyp qaldym. Nesine kólgirsıin. Ulttyq yrǵaq týraly kitapty óziń de jazar eń, maǵan jol bergeniń márttigińdi kórsetedi. Tekti atanyń balasysyń ǵoı. Boıyna qyzǵanysh bitpegen jalǵyz qazaq, dál osy sen bolarsyń. Qaıtyp qolyma qalam almaımyn dep ýáde berip qoıyp em, oılanaıyn, Rollan. Dál qazir qınama. Oılanaıyn. Menen qaıyr bolmasa, óziń jaz. Nemese basqa kisi tańda. Ondaı adam ortamyzda bar ma eken osy?..
Sol eńbekti jazýǵa Aqseleýdiń ǵumyry jetpedi. Shamasy, qazaq jastaryna hat retinde sol shaǵyn eńbekti ózime jazýǵa týra keler. Onyń sátin Allanyń saǵaty salsa kórermin, dep dala kezip men júrmin.
Sońǵy jıyrma jyldaǵy ádebıet pen ónerdegi qazaq azamattarynyń bulqynysyn bir júıege keltirip jazyp shyǵý qazaq ǵalymdarynyń ǵuzyrynda-aý dep oıladym. Memlekettiń ıdeologııa aıdynyn qarap otyrǵan ınstıtýttar kóbeımese, azaıǵan joq. Biraq, sol ıdeologııalyq ınstıtýttardyń sapalyq júıesin jańartý kerek. Rýhanı dińgegin biriktirý qajet. Keńes Odaǵy kezinde bir dúnıeni talqandaý úshin komıtet quratyn. Búginde bizde de komıtet kóp. О́tken Keńes Odaǵynyń sarqyty áli taýsylar emes.
Umytpasam, 1980 jyl. Máskeýdiń qara túninde, taksı jaldap Ánýar Álimjanov ekeýmiz jazýshylardyń Peredelkınodaǵy úıine jol túzedik. Bir kezde mashınada qazaqsha erkin sóılesip otyrǵan bizge taksıst zildi únmen:
– Shúldirlegenderińdi doǵaryńdar – dep dúrs etti.
Sonda tartyp otyrǵan temekisin terezeden ytqytyp jibergen Ánýar aǵam: «Sen ne aıtyp otyrsyń? – dep tiksindi. – Biz ana tilimizde sóılesip kelemiz. Anaǵa qaı halyqtyń uly til tıgizgen? Anany syılamaıtyn sen kimsiń? Ana tilinen artyq bul dúnıede ne qasıet bar?... Sen orys eken dep, biz de oryssha sóıleýimiz kerek pe?»
Taksıst tisin qaırady. Biraq únsiz qaldy. Mashına Peredelkınoǵa kelip toqtaǵanda, Ánekeń aldyńǵy orynǵa aqshany qoıyp, jyldam shyǵyp ketti. Ádepti adam edi, esikti silkip tastaǵan joq, jaılap japty. Endi ǵana shyqqaly jatqan menen taksıst jigit:
– Ulttaryńyz kim? – dep surady.
Yza qaınap tursa da, sabyrǵa júginip:
– Biz qazaqpyz. Al seniń ultyń kim?
– Oryspyn.
– Á, báse, sender analaryńdy syılaýshy ma edińder? – dep esikti qatty japtym. Taksıst mashınasynan shyǵyp, Ánekeńe: «Keshirińiz!»... dep múdirdi. – Úsh jyl Aıagózde soldat bolǵanmyn. Bir bilmestik ketti. Men qazaqtardy jaqsy kóremin. Arasynda áli de aralasatyn dostarym kóp.
Ánekeń úndegen joq. Qolyn bir sermedi de júrip ketti.
Taksıst maǵan burylyp yńǵaısyzdanǵan kúıde:
– Bizdiń túbimizge mádenıettiń azdyǵy jetedi men bilsem – dedi.
– Seniń túbińe mádenıettiń joqtyǵy jetti, baýyrym.
– Taǵy da aǵat kettim, keshirińiz...
– Keshirim suraýǵa rýhy jetken adamdy Qudaı da keshiredi, – dep ıyǵynan qaqtym.
– Rahmet!... dedi de mashınasyna ot aldyryp taksıst júrip ketti.
Ánýar aǵam keń adymdap, jazýshylardyń shyǵarmashylyq úıine enip, ekinshi qabatqa kóterile berdi.
– Rollan, syıymyzdy umytqan joqpysyń?... dep artyna buryldy.
– Umytqam joq, kóterile berińiz.
Saǵat túngi on edi. Kelgen kisimiz bashqurttyń ataqty aqyny, dramatýrgy, oıshyl kósemi, aıaýly Mustaı Kárim aǵamyz bolatyn.
Bólmege kirgenimde, Mustaı aǵa stolǵa tónip, jazý jazyp otyr eken. Ornynan asyqpaı kóterilip, Ánýar Álimjanovty baýyryna basty.
– Aman-esenbisiń Ánýar?!
– Rahmet, Mustaı aǵa, ózińiz kúıli qýattysyz ba?!
– Bári jaqsy, Ánýar. Qazir Ahııar keledi. Ana dám jasaýly turǵan stolǵa jaıǵasaıyq. – Men de sol arada sómkeden «Qazaqstan» konıagyn, jylqynyń qazysyn, úlken qoraptaǵy shokoladty shyǵaryp, stolǵa qoıdym.
– Túrki eliniń asy dastarqandy árlendirdi-aý, – dep kúldi Mustaı aǵa. – Rollan, balam, ákeń kúıli me?!
– Bári jaqsy, Mustaı aǵa.
– Ánýar! Rollannyń ákesimen Maleevka úıinde tanystym. Partııa, keńes qyzmetinde isteıtin adamdardyń ortasynan ádebıetti kóp oqıtyn adamdy tuńǵysh kezdestirippin. Vıktor Astafev ekeýmizdi oqyǵan kitaptarymen, oı bıiktigimen tań qaldyrdy ǵoı. Ákeńe jaqynda Ýfadan hat jiberdim. Sońǵy shyqqan jyr kitabymdy qosa saldym.
Jarqyldap Ahııar Hakımov aǵamyz keldi. Ahııar Hasanuly uzaq jyldar «Lıteratýrnaıa gazetada» SSSR halyqtary ádebıetin basqardy. Talantty jýrnalıst, asa qabiletti proza sheberi bolatyn.
Osy keshte Mustaı Kárim tolǵanyp, uzaq áńgime aıtty. Bul bir ǵajaıyp syr keshi bolyp edi.
Kesh sońynda Mustaı aǵa Ánýar Álimjanovqa hat berdi.
– Osy hatty Ánýar, Dinmuhammed Qonaevqa tapsyrýyńdy suraımyn. Bul hatta Almaty shaharynda túrik tildes jazýshylardyń úlken keńesin ótkizsek degen jalǵyz ǵana tilek bar. Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder jıi bas qosady. Bizderge de bas qosý kerek. Bir-birimizdiń kitaptarymyzdy aýdarýymyz qajet. Týysqan halyqtar bir-biriniń ádebıetinen, mádenıetinen habardar bolǵany óte tıimdi bolady. Bul artymyzdan qaýlaı ósip kele jatqan jastarǵa kerek. Aqsaqaldar bir-birin biledi, jastardy tabystyraıyq. О́mir endi solardiki. Solardyń jolyn ashaıyq. Halqymyzdyń ádebıeti men mádenıetiniń de joly ashyla bersin. Beretinimizdi halqymyzǵa berip qalaıyq. Sońǵy orys ımperııasynyń qurt túsken dińgegi de syqyrlap synýǵa taqaý tur ǵoı. Dinmuhammed Qonaev qorǵanbasyn. Hatty óz qolyna ǵana tabys et.
Ánekeń de, Ahııar da úlken aǵalarynyń tilegin qabyl aldy. Árqaısysy ózderiniń oılaryn qosty. Áńgime kókjıegi kóterile tústi.
Moskvanyń qaqaǵan aıazynda Peredelkınoǵa Mustaı Kárim eki ataqty inisin uly túrki halqynyń bolashaǵyn eskerip, qasyna shaqyryp oı bóliskeni meni tań qaldyrǵan. Ol kezde men jas edim. Biraq Mustaı aǵanyń kemeńger oılarynyń, asyl nıetiniń astarynda ne jatqanyn aınytpaı uqqanmyn. Sonan da júrek týlaǵan. Rýh aspandaǵan. Átteń, sol ómirsheń oı iske aspady. Biz ol kezde Resseı ımperııasynyń bodanynda edik.
Al qazir, sol aıazdy Peredelkıno qysynan beri týra otyz bes jyl ótti. Nursultan Nazarbaev táýelsiz qazaq eline búkil álemniń basshylaryn jınap, EQYU-nyń úlken quryltaıyn ótkizdi. Táýbe, quryltaı sátti ótti. Qazaq eliniń syrtqy saıasaty shynyqqan shyndyqqa tolǵan saıyn, elimizdiń abyroıy asqaqtap keledi. Ras, syrt jurttyń azdaǵan kúmán-kúdigi boldy. Al Nazarbaevta kúdik joq, ol bar janyn salyp, alyp kemesin ashyq teńizge shyǵardy. Eń basty nárse, Qazaqstanda bolǵan EQYU sammıtinde ortaq sheshim qabyldaýdyń qıyndyǵy edi, oǵan da qol jetkizdik. Árıne, bul ońaıǵa túsken joq, óıtkeni álemde uzaq jyldar boıy sheshilmeı jatqan qan jylaǵan problemalar qanshama deseńizshi.
Sol kezdegi kóńil-kúıimdi aıtsam, men Alladan EQYU sammıtinde Qazaq eliniń juldyzy jarqyraýyn tiledim. Nursultan Nazarbaevtyń báıgege qosqan arǵymaǵynyń kósh aldynda kelýin Alladan suradym.
Budan ári bóten jurt Qazaqstandy Úndistanmen, Pákstanmen shatastyrmaıtyn bolady.
All right Kazakhstan!
Jasa qazaq eli! Deshti-Qypshaq dalasy derbestik alǵan kezde, álemniń túrki tildes halyqtaryn Astana aspanynda jınap, olardyń oılaryn salmaqtap, armandaryn aıǵaqtap, Attıla – Edil babamyzdyń arýaqty túnderin eske alyp boı kóterý kerek-aq endi!
Daralyǵyn aıqyndaýǵa jan salǵan jıyrma jyldyń aıtýly bir kórinisi de túrki tildes aǵaıynǵa Nursultan Nazarbaev saldyrǵan Astanany kórsetý bolyp tabylady. Budan ári Qazaq handyǵynyń 500 jyldyǵy; Abylaı hannyń 300 jyldyǵy; Qazaq dalasyn azaǵa tunshyqtyrǵan ashtyqtyń 80 jyldyǵy; Iаdrolyq bombalardy jarý men synaýdyń 65 jyldyǵy; Jeltoqsan tragedııasynyń 25 jyldyǵy meılinshe mol aqyl men oı jumsap ótkizetin kıeli sharalar.
Sol kúnder men túnderde Deshti Qypshaq dalasynyń tósine arýaqtar kóteriledi.
Sol azaly, kıeli sharalardy atqarýdy sen de, men de kútkeli qashan!
Oıhoı, qazaq halqy kóz jasyn kól qylatyn sol kúnder men túnderdi jaqyndat!
Janymyz da, tánimiz de tazarsyn!
Taýymyz da, dalamyz da dúr silkinsin!
Ulttyq yrǵaq nemese qısyq aǵashtan túzý kóleńke túspeıdi
О́zderińdi túzeler deı almaımyn,
О́z qolyńnan ketken soń, endi óz yrqyń
Abaı.
Maǵan kitaptarymen ǵana emes, adamdyq pıǵyl-nıetterimen, aıtýly adamdyq isterimen úlgi bolǵan aǵa qazaq jazýshylary boldy. Olar kóp te emes edi. Naǵyz adam da ómirde sırek kezdesedi.
Al naǵyz jazýshy naǵyz adamnan da dúnıege sırek keler ózgeshe qubylys. О́ıtkeni, naǵyz jazýshy, qara jerge Allataǵalanyń buıryǵymen jiberiledi. Sonan da, naǵyz jazýshynyń ómiri qııamet-qaıym azaptardan, adam júregi úshin bolar aıqastardan, jaqyndar men týystardyń túsinbeýshiliginen, ómirden ózin-ózi izdegen mehnatty jan sandalýlarynan turady.
Jazýshy maqsuty: ómirde oıly, parasatty, adam tárbıeleýge jan-júregin baǵyshtaý, adam sanasyna shapaǵatty nur sińdirý, oı-álemin daralaý, adamdyq kelbetine meıirim quıý.
Naǵyz jazýshy óz ómirine de, óz kitaptaryna da razy bolmaı dúnıeden ótedi. О́ıtkeni, ádebı, rýhanı, kórkem oı áleminiń jetilý satysynyń shegi de, sheti de joq. Oǵan qol jetkizgen sýretker de bolǵan emes.
HH ǵasyrda ózime úlgi tutqan aǵa jazýshylar men oıshyldar qazaqtan – Ilııas Esenberlın, Ánýar Álimjanov, Oljas Súleımenov, Ábish Kekilbaev, Saıyn Muratbekov, orystan – Lev Gýmılov, Georgıı Gachev, Iýrıı Dombrovskıı, Iýrıı Kazakov, túrikterden – Osman Tıýrkaı, japonnan – Makota Oda, Kendzabýro Oe, fınnan – Penttı Holoppa, pákstannan – Mırza Tahır Ahmad, qyrǵyzdan – Shyńǵys Aıtmatov. Búgingi oqyrman, men úlken qurmetpen ataǵan adamdardyń birin biler, birin bilmes. Bular óz halqynyń birtýar uldary. Qaı-qaısysy da maǵan ár kezde ustaz, aǵa, aqylshy bolǵan oıshyl tulǵalar. Bulardyń kóbi o dúnıege máńgilikke sapar shekken. Biraq, olardyń qaı-qaısysy da meniń júregimde qalǵan ardaqty esimder.
Jandary jánnatta bolsyn dep Allataǵaladan myń márte tileý tileımin. Olar menimen jan bólispese de, meniń adal adam, adal jazýshy bolýyma jandaryn salǵan nur keýdeli kemeńger adamdar edi.
Men on jylda bir ret Muhańnyń (Muhtar Áýezov) «Abaı jolyn», Geteniń, Tolstoıdyń, Hemıngýeıdiń, Folknerdiń, Gesseniń shyǵarmalaryn muqııat oqyp shyǵamyn. Bes jylda bir ret qazaq dalasyn sharq uryp erkin kezemin. Ulttyq yrǵaqtyń qanshaǵa túgesilip, joǵalyp bara jatqanyn ańdaımyn. Shamam jetkenshe Qazaq elindegi ýnıversıtetterdegi, mektepterdegi kezdesýlerimde jastarǵa ulttyq yrǵaq týraly tolǵanamyn. Álemdik jahandaný órisiniń qazaq dalasyn jaıyndaı jutyp jibermeýi úshin ashyq kúreske túsemin. Ár ulttyń óz tabıǵı yrǵaǵy – bolmysy, dini, tili, dili, ortasy, oqýy myńdaǵan jyldar boıǵy tárbıe aıasy, kúndizgi kúndeı, túndegi aıdaı jarqyrap janyp turýy kerek. Muny bizge jıyrma ǵasyrlyq Dala jyrlary ýaǵyzdaıdy. Kók Táńiri qulaǵymyzǵa sybyrlaıdy, júregimiz sezedi. О́ziniń tabıǵı yrǵaǵyn joǵaltqan halyq – tiri ólik. Tabıǵı yrǵaqtan jańylǵan elde til óledi. Til ólgen soń halyq óledi.
Qazaq jazýshylary, oıshyldary, ulttyq yrǵaǵymyzdy qoldan berip jatqanymyz týraly tolǵanýlary, halyqqa ýaǵyzdaýy qajet. Qazaqtyń kózin ashýǵa umtylýy tıis. Bul bizdiń azamattyq paryzymyz. Muny bizden basqa eshkim aıtpaıdy. Bul tusta úndemeı qalý satqyndyq bolady.
Meniń jazý stolymda Quran, Abaıdyń, Shákárimniń, Mahambettiń, Iаsaýıdyń, Súıinbaıdyń ózim shyǵarǵan bir tomdyqtary jatady. Ala tańnan turyp Quran kitabyn oqımyn, qara túnde kóz ilerdiń aldynda taǵy da Quran súrelerin ishteı kúbirlep jatamyn. Sońǵy jıyrma jyl ómirim Quranmen birge ótýde. Namazdan alǵan lázzatqa ómirdiń ózge lázzaty qaıdan jetsin?!. Jete almaıdy eken.
Kitap sóremdegi Amerıkanyń, Afrıkanyń, Eýropanyń, Latyn Amerıkasynyń jazýshylarynyń kitaptaryn úsh jylda bir ret erkin aqtaryp shyǵamyn.
Byltyr jaz Iordanııany, Palestınany, Izraıldi, Lıvııany, Sırııany, Túrkııany, Irandy túgese uzaq aralap shyqqan soń (úsh aı), Semeıdegi sheshemniń úıine toqtap, qala kitaphanalaryndaǵy, mýzeılerindegi Shyǵys ádebıetin túgel jıyp, qaıtadan súzip oqyp shyqtym. Oǵan da úsh aı ýaqytym ketti. Úsh úlken dápterge konspekt túsirdim.
Sol joly, qazaqtyń dúnıeden ótken aqyn-jazýshylarynyń Shyǵys ádebıetin qazaq tiline aýdarýdaǵy ulan-ǵaıyr eńbekterin oqyp kózime jas keldi. Sol aqyn-jazýshy aǵalarymnyń erligine bas ıdim. Bundaı ǵajap eńbekterdi Mádenıet mınıstrligi men Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qaıtadan basyp shyǵarýlary kerek-aý dep oıladym. Sol qunyna baǵa jetpeıtin kitaptarǵa jan bitirý kerek. Sol kitaptardaǵy ultyq rýhty búgingi urpaqtyń qanyna sińirý kerek. Alladan tilep, dem salý qajet. Jarqyratyp kórsetý qajet. Sol asyl aýdarmashy atalarymyzdyń otbasyna álgi kitaptardan qalamaqy tóleý kerek. Dál osyndaı sátterde, Ermıtajdan Túrkistannyń taıqazanyn qaıtarǵan О́zbekáli Jánibekov aǵamyz eske túsedi. Dál búgingi qazaq eline О́zekeń sekildi birtýar asyl tulǵa qandaı qajet deseńizshi dep arman qylasyń!... Átteń... Onan ózgege shama jetpeı, kúrsinesiń.
Búgingi kúni álemniń seksenge jýyq kitaphanalaryna taralǵan «Orhon jazbalarynyń atlasy» eren eńbek. Myrzataı Joldasbekov pen Qarjaýbaı Sartqojauly birlesip, birneshe jyldar boıy «qara terdi tógip, qyzyl qandy aǵyzyp» jazǵan qundy eńbek. Marqum Aqseleý Seıdimbekovtiń sońǵy jyldary jazǵan «Kúı kitaby» erlikke teń qudiretti eńbek edi-aý. Bular talassyz týyndylar bolatyn.
– Rollan, sen kóp aıtatyn ulttyq yrǵaǵyń osy eńbekterde tolyp tur. Biraq, ulttyq yrǵaq týraly eldiń qolynda júrer jeke shaǵyn ǵana eńbek kerek-aq. Ony durys aıtasyń. О́miriń shette ótti, shettiń ondaǵy oı adamdarymen dastarqandas boldyń, kórgeniń kóp. Sonan da shydaı almaısyń-aý. Men seni túsinemin. Al qazaq ortasy seni túsinedi dep aıta almaımyn. Jazǵan kitaptaryńdy da oqyǵan joq. Myna men de seniń sońǵy kitaptaryńnan kóz jazyp qaldym. Nesine kólgirsıin. Ulttyq yrǵaq týraly kitapty óziń de jazar eń, maǵan jol bergeniń márttigińdi kórsetedi. Tekti atanyń balasysyń ǵoı. Boıyna qyzǵanysh bitpegen jalǵyz qazaq, dál osy sen bolarsyń. Qaıtyp qolyma qalam almaımyn dep ýáde berip qoıyp em, oılanaıyn, Rollan. Dál qazir qınama. Oılanaıyn. Menen qaıyr bolmasa, óziń jaz. Nemese basqa kisi tańda. Ondaı adam ortamyzda bar ma eken osy?..
Sol eńbekti jazýǵa Aqseleýdiń ǵumyry jetpedi. Shamasy, qazaq jastaryna hat retinde sol shaǵyn eńbekti ózime jazýǵa týra keler. Onyń sátin Allanyń saǵaty salsa kórermin, dep dala kezip men júrmin.
Sońǵy jıyrma jyldaǵy ádebıet pen ónerdegi qazaq azamattarynyń bulqynysyn bir júıege keltirip jazyp shyǵý qazaq ǵalymdarynyń ǵuzyrynda-aý dep oıladym. Memlekettiń ıdeologııa aıdynyn qarap otyrǵan ınstıtýttar kóbeımese, azaıǵan joq. Biraq, sol ıdeologııalyq ınstıtýttardyń sapalyq júıesin jańartý kerek. Rýhanı dińgegin biriktirý qajet. Keńes Odaǵy kezinde bir dúnıeni talqandaý úshin komıtet quratyn. Búginde bizde de komıtet kóp. О́tken Keńes Odaǵynyń sarqyty áli taýsylar emes.
Umytpasam, 1980 jyl. Máskeýdiń qara túninde, taksı jaldap Ánýar Álimjanov ekeýmiz jazýshylardyń Peredelkınodaǵy úıine jol túzedik. Bir kezde mashınada qazaqsha erkin sóılesip otyrǵan bizge taksıst zildi únmen:
– Shúldirlegenderińdi doǵaryńdar – dep dúrs etti.
Sonda tartyp otyrǵan temekisin terezeden ytqytyp jibergen Ánýar aǵam: «Sen ne aıtyp otyrsyń? – dep tiksindi. – Biz ana tilimizde sóılesip kelemiz. Anaǵa qaı halyqtyń uly til tıgizgen? Anany syılamaıtyn sen kimsiń? Ana tilinen artyq bul dúnıede ne qasıet bar?... Sen orys eken dep, biz de oryssha sóıleýimiz kerek pe?»
Taksıst tisin qaırady. Biraq únsiz qaldy. Mashına Peredelkınoǵa kelip toqtaǵanda, Ánekeń aldyńǵy orynǵa aqshany qoıyp, jyldam shyǵyp ketti. Ádepti adam edi, esikti silkip tastaǵan joq, jaılap japty. Endi ǵana shyqqaly jatqan menen taksıst jigit:
– Ulttaryńyz kim? – dep surady.
Yza qaınap tursa da, sabyrǵa júginip:
– Biz qazaqpyz. Al seniń ultyń kim?
– Oryspyn.
– Á, báse, sender analaryńdy syılaýshy ma edińder? – dep esikti qatty japtym. Taksıst mashınasynan shyǵyp, Ánekeńe: «Keshirińiz!»... dep múdirdi. – Úsh jyl Aıagózde soldat bolǵanmyn. Bir bilmestik ketti. Men qazaqtardy jaqsy kóremin. Arasynda áli de aralasatyn dostarym kóp.
Ánekeń úndegen joq. Qolyn bir sermedi de júrip ketti.
Taksıst maǵan burylyp yńǵaısyzdanǵan kúıde:
– Bizdiń túbimizge mádenıettiń azdyǵy jetedi men bilsem – dedi.
– Seniń túbińe mádenıettiń joqtyǵy jetti, baýyrym.
– Taǵy da aǵat kettim, keshirińiz...
– Keshirim suraýǵa rýhy jetken adamdy Qudaı da keshiredi, – dep ıyǵynan qaqtym.
– Rahmet!... dedi de mashınasyna ot aldyryp taksıst júrip ketti.
Ánýar aǵam keń adymdap, jazýshylardyń shyǵarmashylyq úıine enip, ekinshi qabatqa kóterile berdi.
– Rollan, syıymyzdy umytqan joqpysyń?... dep artyna buryldy.
– Umytqam joq, kóterile berińiz.
Saǵat túngi on edi. Kelgen kisimiz bashqurttyń ataqty aqyny, dramatýrgy, oıshyl kósemi, aıaýly Mustaı Kárim aǵamyz bolatyn.
Bólmege kirgenimde, Mustaı aǵa stolǵa tónip, jazý jazyp otyr eken. Ornynan asyqpaı kóterilip, Ánýar Álimjanovty baýyryna basty.
– Aman-esenbisiń Ánýar?!
– Rahmet, Mustaı aǵa, ózińiz kúıli qýattysyz ba?!
– Bári jaqsy, Ánýar. Qazir Ahııar keledi. Ana dám jasaýly turǵan stolǵa jaıǵasaıyq. – Men de sol arada sómkeden «Qazaqstan» konıagyn, jylqynyń qazysyn, úlken qoraptaǵy shokoladty shyǵaryp, stolǵa qoıdym.
– Túrki eliniń asy dastarqandy árlendirdi-aý, – dep kúldi Mustaı aǵa. – Rollan, balam, ákeń kúıli me?!
– Bári jaqsy, Mustaı aǵa.
– Ánýar! Rollannyń ákesimen Maleevka úıinde tanystym. Partııa, keńes qyzmetinde isteıtin adamdardyń ortasynan ádebıetti kóp oqıtyn adamdy tuńǵysh kezdestirippin. Vıktor Astafev ekeýmizdi oqyǵan kitaptarymen, oı bıiktigimen tań qaldyrdy ǵoı. Ákeńe jaqynda Ýfadan hat jiberdim. Sońǵy shyqqan jyr kitabymdy qosa saldym.
Jarqyldap Ahııar Hakımov aǵamyz keldi. Ahııar Hasanuly uzaq jyldar «Lıteratýrnaıa gazetada» SSSR halyqtary ádebıetin basqardy. Talantty jýrnalıst, asa qabiletti proza sheberi bolatyn.
Osy keshte Mustaı Kárim tolǵanyp, uzaq áńgime aıtty. Bul bir ǵajaıyp syr keshi bolyp edi.
Kesh sońynda Mustaı aǵa Ánýar Álimjanovqa hat berdi.
– Osy hatty Ánýar, Dinmuhammed Qonaevqa tapsyrýyńdy suraımyn. Bul hatta Almaty shaharynda túrik tildes jazýshylardyń úlken keńesin ótkizsek degen jalǵyz ǵana tilek bar. Baltyq jaǵalaýyndaǵy elder jıi bas qosady. Bizderge de bas qosý kerek. Bir-birimizdiń kitaptarymyzdy aýdarýymyz qajet. Týysqan halyqtar bir-biriniń ádebıetinen, mádenıetinen habardar bolǵany óte tıimdi bolady. Bul artymyzdan qaýlaı ósip kele jatqan jastarǵa kerek. Aqsaqaldar bir-birin biledi, jastardy tabystyraıyq. О́mir endi solardiki. Solardyń jolyn ashaıyq. Halqymyzdyń ádebıeti men mádenıetiniń de joly ashyla bersin. Beretinimizdi halqymyzǵa berip qalaıyq. Sońǵy orys ımperııasynyń qurt túsken dińgegi de syqyrlap synýǵa taqaý tur ǵoı. Dinmuhammed Qonaev qorǵanbasyn. Hatty óz qolyna ǵana tabys et.
Ánekeń de, Ahııar da úlken aǵalarynyń tilegin qabyl aldy. Árqaısysy ózderiniń oılaryn qosty. Áńgime kókjıegi kóterile tústi.
Moskvanyń qaqaǵan aıazynda Peredelkınoǵa Mustaı Kárim eki ataqty inisin uly túrki halqynyń bolashaǵyn eskerip, qasyna shaqyryp oı bóliskeni meni tań qaldyrǵan. Ol kezde men jas edim. Biraq Mustaı aǵanyń kemeńger oılarynyń, asyl nıetiniń astarynda ne jatqanyn aınytpaı uqqanmyn. Sonan da júrek týlaǵan. Rýh aspandaǵan. Átteń, sol ómirsheń oı iske aspady. Biz ol kezde Resseı ımperııasynyń bodanynda edik.
Al qazir, sol aıazdy Peredelkıno qysynan beri týra otyz bes jyl ótti. Nursultan Nazarbaev táýelsiz qazaq eline búkil álemniń basshylaryn jınap, EQYU-nyń úlken quryltaıyn ótkizdi. Táýbe, quryltaı sátti ótti. Qazaq eliniń syrtqy saıasaty shynyqqan shyndyqqa tolǵan saıyn, elimizdiń abyroıy asqaqtap keledi. Ras, syrt jurttyń azdaǵan kúmán-kúdigi boldy. Al Nazarbaevta kúdik joq, ol bar janyn salyp, alyp kemesin ashyq teńizge shyǵardy. Eń basty nárse, Qazaqstanda bolǵan EQYU sammıtinde ortaq sheshim qabyldaýdyń qıyndyǵy edi, oǵan da qol jetkizdik. Árıne, bul ońaıǵa túsken joq, óıtkeni álemde uzaq jyldar boıy sheshilmeı jatqan qan jylaǵan problemalar qanshama deseńizshi.
Sol kezdegi kóńil-kúıimdi aıtsam, men Alladan EQYU sammıtinde Qazaq eliniń juldyzy jarqyraýyn tiledim. Nursultan Nazarbaevtyń báıgege qosqan arǵymaǵynyń kósh aldynda kelýin Alladan suradym.
Budan ári bóten jurt Qazaqstandy Úndistanmen, Pákstanmen shatastyrmaıtyn bolady.
All right Kazakhstan!
Jasa qazaq eli! Deshti-Qypshaq dalasy derbestik alǵan kezde, álemniń túrki tildes halyqtaryn Astana aspanynda jınap, olardyń oılaryn salmaqtap, armandaryn aıǵaqtap, Attıla – Edil babamyzdyń arýaqty túnderin eske alyp boı kóterý kerek-aq endi!
Daralyǵyn aıqyndaýǵa jan salǵan jıyrma jyldyń aıtýly bir kórinisi de túrki tildes aǵaıynǵa Nursultan Nazarbaev saldyrǵan Astanany kórsetý bolyp tabylady. Budan ári Qazaq handyǵynyń 500 jyldyǵy; Abylaı hannyń 300 jyldyǵy; Qazaq dalasyn azaǵa tunshyqtyrǵan ashtyqtyń 80 jyldyǵy; Iаdrolyq bombalardy jarý men synaýdyń 65 jyldyǵy; Jeltoqsan tragedııasynyń 25 jyldyǵy meılinshe mol aqyl men oı jumsap ótkizetin kıeli sharalar.
Sol kúnder men túnderde Deshti Qypshaq dalasynyń tósine arýaqtar kóteriledi.
Sol azaly, kıeli sharalardy atqarýdy sen de, men de kútkeli qashan!
Oıhoı, qazaq halqy kóz jasyn kól qylatyn sol kúnder men túnderdi jaqyndat!
Janymyz da, tánimiz de tazarsyn!
Taýymyz da, dalamyz da dúr silkinsin!
Qara jerdi qadirlemesek, qarǵysy atady
Jer! Bul jalǵanda sol úshin ǵana jantalasyp eńbektenýge, soǵysýǵa hám ólýge bolady, óıtkeni jer ǵana máńgilik. «Ýnesennye vetrom» romanynan Japonııany bir aı emin-erkin aralaǵanymda, bir túısingenim Jer-Ananyń qasıetin dúnıede bir uǵynyp bolǵan ult bolsa, ol japon halqy-aý degen oıǵa jyǵyldym. Muhıttar áleminiń ortasyndaǵy shaǵyn ǵana aral óziniń márttigi men rýhanı bıiktigin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap turǵan biregeı halyq. Ulttyq dástúrlerin kıesindeı saqtaǵan jalǵyz jurt. Keńes Odaǵynan tıtyqtaı, shyn máninde, kúıreı jeńilgen japondyqtar ne isterge bilmeı dal bolǵan kez bolatyn (1945 jyl). «Myrzalar, sizder endi, qudaısyzdar!» – dep japon ımperatory jas soldattardy soǵysqa aıdady. Ol jas «qudaılardyń» bári birdeı qyryldy, jaralandy, japon ımperatory óziniń kúıreı jeńilgenin túsindi. Júzdegen kemeleri tas-talqan boldy. Kúshti degen memleket omaqasa qulap jatyr edi. Sonyń artynsha-aq, Hırosıma men Nagasakıge amerıkalyq ushqysh atom bombasyn tastady. Eki mıllıon adam qyryldy. Sodan bastap Japonııa Amerıkanyń qol astynda uzaq jylǵa qaldy. Bul japon halqy úshin eń aýyr jyldar edi. Qapas jyldar edi. Namystary ezilgen jyldar edi. Rýhtary qan jylaǵan jyldar edi. Bul qasiretti qaıǵyny japon halqy eshqashan umytpaq emes. Umytpaıdy da. Bıyl amerıka-lyqtardyń Japonııaǵa atom bombasyn tastaǵanyna 66 jyl toldy. Sol alpys alty jyldyń ishinde Amerıka úkimeti Japonııadan keshirim suraǵan emes. О́tken jyly Amerıkanyń Japonııadaǵy elshisi Hırosımada atom bombasynyń qurbandarynyń eskertkishiniń aldynda japon halqymen birge qaraly qaraýylǵa turdy. Bul Obama bıliginiń adamgershilik belgisi edi. Jumyr jerdi mekendegen barlyq ulttar men ulystar bas qosyp, jumyr jerdiń, ony mekendegen halyqtardyń naǵyz shyn tarıhyn jazyp shyǵýlary kerek-aq. Bul bizdiń adamdyǵymyzǵa syn. Adamzatqa qara jerdiń qojasy emes, qara jerdiń balasy bolǵan syıymdy. Meniń búkil Japonııany aralaýymdy rettep júrgen Masýzava san óte kishipeıil, jas jigit edi. Saǵyz shaınamaıdy. Temeki tartpaıdy. Bos sóılemeıdi. О́tirik aıtpaıdy. Qudaıǵa qulaı senedi. – Juma kúni Tokıodan meshit tap. Men baryp namaz oqıyn, – dedim. О́kinishke qaraı, biz juma namazdan qalyp bardyq. Jolda mashına kóp, júre almadyq. Al meshitke taqaı bergende jaýyn quıyp berdi. Jaýynnyń qattylyǵy sonsha, biz mashınadan meshitke jetkenshe ústi-basymyz malmandaı sý boldy. Meshit, árıne, bizdiń oıymyzdaǵydaı emes. Japon úlgisine uqsaıdy. Ishi muntazdaı taza. Ádemi. Biz meshitten namaz oqyp shyqqanda, jaýyn toqtapty. – Rollan-san, sizdi Qudaıyńyz jaqsy kóredi eken, – dedi ol. – Jańbyrmen qarsy aldy, kúnniń shýaǵymen shyǵaryp saldy. – Jolaýshy musylmanǵa kórsetilgen qurmet bolsa kerek, dedim. – Meshit ishindegi aýra ózgeshe jeńil, ózgeshe jaıly eken. – Qonaq úıge baryp kıim aýystyryp alyńyz. – О́ziń she? – Men de sonda kıim keptirip alamyn. Makota-sandy kúttirip alyp júrmeıik. Ol Japonııanyń ataqty adamy. Ataqty tulǵasy. Ataqty jazýshysy. – Árıne, ýaqytynda jetkenimiz, durys. – Sizdiń japondyq aýdarmashylaryńyz da sol úıde jınalady. Rollan-san, japondyqtar úıine óte erekshe syılaǵan nemese erekshe qurmettegen adamdaryn ǵana shaqyrady. О́zgelerin kafelerde, restorandarda kútedi. Makota-sannyń úıiniń qasynda sizdi jýrnalıster tosyp turǵanyn da esińizden shyǵaryp almańyz. – Árıne, rahmet, Masýzava-san. Makoda Oda Japonııanyń ataqty jazýshysy. Álemge áıgili «Hırosıma» romanynyń avtory. Makota Oda ekeýmiz kezinde Reseıdi, Qazaqstandy aılap aralaǵanbyz. Makota Odanyń aýdarmasy arqyly meniń «Dúnıe tas-talqan bolǵan kún» povesim áıgili «Asahı» jýrnalynda jaryq kórgen. Kóp tırajben jeke kitap bolyp basylǵan. Nobel syılyǵynyń ıegeri Kendzabýro Oe men Makota Oda meniń asa syıly dostarym bolatyn. Biz qaı elde kezdessek te, ýaqyt taýyp jeke júzdesip qalýdy saltqa aınaldyrǵanbyz. Osako qalasyndaǵy Makota Odanyń úıinde japon jýrnalısterimen, aýdarmashylarmen bolǵan kezdesý esten ketpes. Makotanyń áıeli, sýretshi qyzy Nara da meniń aýdarmashylarmen bolǵan kezdesýime jandaryn saldy. Iá, sol kúni Japonııanyń túkpir-túkpirinen jınalǵan jýrnalıster, aýdarmashylar, baspagerler, Makota-sannyń oqýshylary uzaq tún keleli áńgimege berilip edi. Al tańǵa jaqyn, Osako qalasynyń vokzalynda turyp, bir-birimizge saýlyq, sáttilik tilep, Japonııanyń ár qalasyna júrdek poıyzben ketip jattyq. Tokıo áýejaıynyń aldyna kelip júgimizdi rettep, meni shyǵaryp salýǵa nıet bildirgen jańa dostarymyzdy tosyp turǵanbyz. Temeki tartyp turǵan jigitter jan-jaqtaryna qarap, temeki tuqylyn tastaıtyn ýrna izdep tappaǵan soń, buryshqa temekilerin tastaı salyp, ushaqqa asyǵyp edi, Masýzava jas barys qusap jigitterge umtyldy. – Temekilerińizdiń tuqylyn kóterińizder! Anaý aradaǵy ýrnaǵa tastańyzdar. Reseıdiń jaýlap alǵan jeri úlken, Japonııada jer shaǵyn. Kıeli jerimizdi lastamańyzdar, – dedi orysshalap. Habarovskiniń orystary qaıta júgirip kelip, lezde eńkeıip temeki tuqylyn kóterip, ýrnaǵa aparyp saldy. – Rollan-san, qara jerdi qadirlemesek, bizdi qara jerdiń kıesi atady. Qara jerge biz erekshe tabynamyz. Qara jerdi ardaq tutamyz. Osy japon aralynan qymbat bizge bul ómirde eshnárse joq. Árıne, Býdda, tilimiz, japon halqy. Qalǵan dúnıeni japondyqtar, eńbegimen, aqylymen, rýhymen ıemdenedi. Biz óz esemizdi jibermeımiz. Elektronıkany ashtyq, sol arqyly ǵalamdy ustap turmyz. Qazaqtar da bir úlgili jańalyqty oılap taýyp, sony ustansa, baqytty halyq bolady. Árıne, baqyt degen salystyrmaly uǵym ǵoı. Maǵan sizdiń japon teledıdaryna bergen ıntervıýińizdegi ulttyq yrǵaq týraly tolǵanysyńyz erekshe áser etti. Kezinde biz samýraılyq rýhtan aıyryldyq. Qazirde japon jastary salt-dástúrden boılaryn tejep ustaýda. Álem amerıkanızasııaǵa boı urýda. О́kinishti. «Qazaq halqyna Qudaıdyń kózi durys bolsyn!» degen sózińiz qandaı keremet oı. О́te tereń sóz. Tereń uǵym. Men sizden kóp nárse uǵyndym, Rollan-san. – Men de Masýzava-san. Áýejaı tóbesinde Japonııanyń appaq týy jelbirep tur. Qaq ortasynda jeńis belgisi – Qyzyl kún. Rollan SEISENBAEV.
