Tómen kómirsýtekti ekonomıka: bolashaq álem ekonomıkasynyń jańa ósý núktesi

Jahandyq jylyný talas­syz aqıqatqa aınalyp otyr. Ásirese,  ol Qazaqstan aıma­ǵyn­da jedel qarqyn ala tú­sý­de. Bul sý tasqyny, sel júrý belsendiliginiń kúsheıýi, jer­diń jedel qarqynmen tozýy men qýań topyraqty aımaq­tar­dyń soltústikke qaraı yǵy­sýy, muzdyqtardyń edáýir qys­qarýy degen sóz. Klımat ózge­rýi­niń qazirgi betalysyn óz­gert­peý elimizdegi dándi da­qyl­dar shyǵymdylyǵynyń qys­qarýyna, juqpaly aýrýlarǵa shal­dyǵý qaýpi bar aımaq­tar­dyń keńeıýine ákelip soqtyrady. Qazaqstandaǵy parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń ne­gizgi úlesi 80%-dan artyq. Olar jylý men elektr ener­gııa­sy úshin qazba otynyn qyz­dy­rýdan atmosferaǵa ótedi. Qa­zaqstan, jan basyna shaq­qan­daǵy paıda deńgeıi ortasha bolýymen qatar, álemniń asa joǵary kómirtekti ekono­mı­kasy bar memleketter qatary­na jatady. 2005 jyly álemniń 186 eli ishinen Qazaqstannyń IJО́-niń jan basyna shaq­qan­daǵy kólemi jaǵynan 71-shi, jan basyna shaqqandaǵy PG shyǵaryndylary kólemi ja­ǵy­nan 14-shi, IJО́-niń joǵary kómirtektiligi jaǵynan 24-shi orynǵa ıe bolǵan. Qazaqstan parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń kólemin qysqartý jónindegi álemdik qoz­ǵalystyń belsendi qaty­sý­shy­sy. Klımattyń ózgerýi jó­nin­degi BUU-nyń Negizgi kon­ven­sııasy men Konvensııaǵa Kıo­to hattamasyn bekitip, parnıktik gazdar kólemin 2020 jylǵa qaraı 15%-ǵa, al 2050 jylǵa qaraı 1992 jylǵy deń­geıge qaraǵanda 25%-ǵa qys­qartý jónindegi erikti mindettemelerin qabyldaıtyny týra­ly jarııalady. Osy oraıda aıta ketetin nárse, parnıktik gazdar shyǵa­ryn­dylary kóleminiń qys­qa­rýy­­na tómen kómirtekti ekono­mıkany damytý arqyly qol jetkizýge bolady. Bul – «qońyr» ekono­mı­kadan «jasyl» ekonomıkaǵa kó­shýdi, taza sý, kún, jel ener­gııasyn óndirýdi, energııa tıimdiligi standarttaryn art­ty­rý­dy kózdeıtin jańa damý para­dıgmasy. Kóptegen damyǵan memleketter tómen kómirtekti damýǵa kóshýdiń ulttyq baǵ­dar­lamasyn ázirlep te úlgerdi. Jasyl ǵalamshardyń ekolo­gııa­lyq lımıtteri sheginde bar­shanyń turmys-saltyn jaq­sar­tatyn ádil jáne senimdi eko­no­mıkaǵa kóshý álemdik qoǵam­das­tyqty damytýdyń basym baǵyty bolyp tabylady. Ekonomıkanyń tómen kó­mir­tekti damýy qorshaǵan ortaǵa te­ris áserlerdi qysqartyp qana qoımaı, energııamen jabdyq­taý senimdiligin arttyrady, re­sýrstar qaıtarymy, tabys­ty­lyq deńgeıin, óndiristik ener­gııa tıimdiligin arttyrady. Qosymsha quny joǵary qal­py­na keltiriletin energııanyń, aldyńǵy qatarly tehnologııa­lar­dyń, ekonomıka sektory­nyń damýy qýatty ynta­lan­dy­rýǵa ıe bolmaq, jańa «jasyl» jumys oryndary qurylmaq. Tómen kómirtekti damýdyń taǵy bir paıdasy – energııa tıimdiligin arttyrý, tómen kó­mir­tekti tehnologııalardy ázirleý jáne endirý. Munda qa­zaq­standyq bıznes úshin de orasan áleýet bar, sebebi Qazaq­stan­daǵy energııa tıimdiliginiń teh­no­logııasy damı qoımaǵan, al ónerkásip pen turmystaǵy áleý­ettiń mańyzy zor. Oǵan qosa, bul memleketke ınvestısııa tartýdyń tikeleı joly. Buǵan qosymsha, BSU-da parnıktik gazdar shyǵaryndylary kólemin qysqartýǵa kúsh-jiger jumsamaı jatqan memleket­ter­diń eksporttalatyn ener­ge­tı­kalyq resýrstaryn baj tarıfterin engizý qaras­ty­ry­lý­da. Eger Qazaqstan tómen kó­mir­tekti damýǵa kóshpeıtin bol­sa, barlyq eksportqa shyǵa­rylatyn shıkizatqa qosymsha baj salyǵy salynatyn bolady da, bul taýarymyzdyń halyq­ara­lyq rynokta básekege qa­bi­letsiz bolýyna ákeledi. Osy­laısha, parnıktik gazdar shy­ǵa­ryndylarynyń kólemin qys­qar­týǵa jumsalǵan kúsh-jiger energııa tıimdiligi, jańǵyr­tyl­maly energetıkany damy­tý­men baılanysty jobalarǵa ilespe salymdar salýǵa áke­le­di. Qazaqstandaǵy, onyń ishinde qyzmet kórsetý (aýdıt, konsaltıng, saqtandyrý, banktik kredıtteý) salasyndaǵy kómirtegi rynogynyń  ınfraqurylymy belsendi túrde damyp oty­ra­tynyna kúmán joq. Azııa-Tynyq muhıty óńiri elderiniń Mınıstrler konfe­ren­sııa­synyń jáne Ekologııa­lyq saıasat jónindegi BUU ko­mıtetiniń sheshimderimen ma­qul­danǵan, Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bas­tamasymen Astanada ótetin 7-shi «Eýropa úshin qorshaǵan orta» Jalpyeýropalyq  mınıstrler konferensııasynda 95 eldi, ǵalamshar halqy­nyń 2/3 bóligin jáne parnıktik gazdar shyǵaryndy­lary­nyń 90%-yn qamtıtyn Eýropa, Azııa jáne Tynyq muhıty elderine ar­nalǵan «Jasyl kópir» is-qı­myl baǵdarlamasy usynylady. Elimiz «jasyl» ekonomıka úshin jańa negizderdi qurýdyń óńiraralyq baǵdarlama basta­mashysy retinde naqty mindettemeler qabyldady. Baǵdar­lamanyń arqasynda Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq ekono­mı­kanyń negizgi sektorlaryn jań­ǵyrtý jáne olardyń báse­kege qabilettiligin anaǵurlym arttyrý  úshin, sonymen birge Aral, Balqash, Kaspıı máse­lelerin, sondaı-aq topyraq­tyń tozýyna ushyraýy jáne t.b. máselelerdi is júzinde sheshý úshin jasyl ınves­tısııa­lardy jáne tehnologııalardy tartý múmkindigine ıe bolady. Májıt TURMAǴAMBETOV, Qorshaǵan ortany qorǵaý vıse-mınıstri.