Rýhanı birigýdiń kókjıegi keńeıdi

Keshe Astanada TÚRKSOI-ǵa qatysýshy memleketterdiń Mádenıet mınıstrleri Turaqty keńesiniń HHIH otyrysy óz jumysyn bastady Erte ǵasyrlarda Eýrazııa ke­ńis­tigin jaılap, ejelgi dúnıe ór­kenıetiniń qanat jaıýyna ólsheýsiz úles qosqan saqtar men ǵun­dar­dyń, túrkilerdiń urpaqtary osy kúni jer sharynyń edáýir bóligin qamtıtyn aýmaqta  qyryqqa jýyq ulys pen ult atymen dańqy ór­leý­de. Bir ókinishtisi, osynaý baıyrǵy jurttyń arasynda tili men dininen, dili men dástúrinen ajyrap, jer betinen joıyla jazdap tur­ǵan halyqtar da az emes. Keńestik kezeń kelmestiń kemesine mingen soń, óz Táýelsizdigine qoly jetken túrki tildes memleketter – Qa­zaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkimenstan Túr­kııa­men birigip, túrkitildes halyq­tar­dyń tartylǵan rýhanı tamyryna qan júgirtý maqsatynda TÚRKSOI halyqaralyq uıymyn qurǵan bolsa, bul Hattamaǵa 1993 jyly Almatyda qol qoıylyp, Qazaq eliniń táýelsizdik rýhyn bıiktetken taǵy bir qundy qujat dúnıege kelgen edi. Oǵan alǵash Ázerbaıjannyń bulbul áýezdi án­shisi Polat Bıýl-Bıýloǵly sııaqty belgili adamnyń basshylyq etýi kóptegen ıgilikti isterdiń júzege asýyna septigin tıgizgeni ras. Ol uıymdy 15 jyl basqarsa, 2008 jyl­dyń 27 mamyrynan bastap TÚRKSOI-dyń bas dırektorly­ǵy­na Qazaqstannyń kórnekti memleket qaıratkeri Dúısen Qaseıi­nov saılandy.  TÚRKSOI aıasy jyl­dan jylǵa keńeıip, búginde mú­sheleri arta túsken. Olardyń ishinde, mysaly, bir ǵana Reseıdiń ózinen Tatarstan, Bashqurtstan, Altaı, Tyva, Hakasııa, Iаkýtııa sııaq­ty birneshe aımaqtyń túgel enýi kóp jáıtti ańǵartary sózsiz. Turaqty keńestiń kezekti oty­rysynda atalmysh uıymnyń jyl­dyq jarnasyn ulǵaıtý máselesi qozǵaldy. Halyqaralyq uıymnyń búginge deıin uıymdastyrǵan má­denı sharalary jaıynda aıtyldy. Solardyń biri retinde Ystam­bul­da ótken halyqaralyq aýdarma­shy­lar sımpozıýmyn atap ketken oryn­­dy. Oǵan TÚRKSOI uıymy­na múshe túrki tildes elderden belgili ǵalymdar, aýdarmashylar, baspagerler qatysyp, bolashaqta aqyn-jazýshylardyń tushymdy tý­yn­dy­larymen sýsyndap oty­rý­dy áńgi­mege arqaý etken. Kóptegen konsertter men kezdesýler, beıneleý jáne qoldanbaly óner kórmeleri, sımpozıýmdar,  mýzyka jáne teatr festıvalderi, belgili bir adamǵa arnalǵan mereıtoılyq keshter, kitaptar men kúntizbeler tusaýke­ser­le­ri sııaqty qyzyqty sharalardy tize ber­seńiz, olardyń sany óte kóp. Naýryz meıramynyń Fransııada IýNESKO sheńberinde atap ótilgeni istiń júıeli júrgizilýiniń naqty jemisi dep sanaýǵa bolady. Jıynda Ý.Gadjıbekovtiń «Kerogly» operasyna toqtalmaǵan jan neken-saıaq. Oǵan alty túrkitildes elden 250 negizgi oryn­daýshynyń qatysýy túbinen tú­ńi­lý­di emes, túgendelýdi izdegen jurttyń  baǵa jetpes jobasyn joǵary baǵa­latady. Ár memlekettiń óz rýhanı qundy­lyǵyna qurmetpen qaraý daǵdysy qa­lyptasyp jatqan ýaqytta el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen qolǵa alynǵan memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń kúl­li túrkitildes elderge ónege bolyp, tipti órkenıetti jurtpyz dep otyrǵan damyǵan keıbir elderdiń ózi úlgi tutqany belgili. Búginde uıymnyń maq­saty men ulttyq mádenı jobanyń bir arnaǵa túıisý sebebi, ata-babalarymyz kóz qarashyǵyndaı saqtap kelgen baıyr­ǵy baılyqqa degen súıispen­shi­liktiń qaıta túleýinde ekeni taǵy shyndyq. Qazaq aýyz ádebıetiniń úzdik úlgisi «Qyz Jibek» eposynyń túrle­nip, túgel elge taraýyna da túrtki bo­lyp otyrǵan osy uıym ekenin jurt jadynan shyǵarmasyna senemiz. Mun­daı sharalardyń ásirese, týǵan jerin ańsaǵan alystaǵy aǵaıynnyń saǵy­nyshyn basýǵa septigi mol desek, sol týyndy túrli janrda túrlenip, jalpy túbi túrkiniń múddesin biriktirýde. Qazaqstan Mádenıet mınıstrligi bas­pasóz qyzmetiniń málimeti boıynsha, TÚRKSOI mádenıet mınıstrleriniń kezdesýi aıasynda túrkitildes elder arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq qa­rym-qatynasty munan ári nyǵaıtýdyń joldary qarastyrylyp, sonymen birge 2011-2014 jyldar aralyǵyna TÚRKSOI-dyń bas hatshysy men uıym­nyń ýaqytsha úılestirýshisi saı­landy. Sondaı-aq, kezdesýde «Astana 2012 – túrki áleminiń mádenı astana­sy» baǵdarlamasynyń is-sharalaryna daıyndyq jumystary jóninde aqparat tyńdalyp, aldaǵy jyly 150 jyldyǵy toılanatyn hakastyń túrkolog-ǵalymy Nıkolaı Qatanovtyń qurmetine 2012 jyldy Qatanov jyly dep jarııalaý týraly  usynys qaraldy. Túrkitildes elder ádebıeti men mádenıetine, tili men ónerine búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan belgili tulǵalardy dáriptep, álem órkenıetin ortaq ıgilikke jumyl­dyrýda uıymnyń ushan-teńiz atqarǵan jumystary arasynan qazaqtyń Abaı, Muhtar Áýezov, Mustafa Shoqaı syn­dy alyp báıterekterine jasalǵan eldik qurmet pen iltıpattyń jóni bólek. Oty­rysty sóz sóılep ashqan Qazaqstan Máde­nıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń túbi bir túrki ádebıe­ti­men egiz esimderge aıryqsha toqtalyp ótýi beker emes. TÚRKSOI-dyń al­dynda turǵan mindetterdiń bir parasy el men eldiń, halyq pen halyqtyń arasyndaǵy altyn kópirge aınalǵan tulǵalar beınesin sanada jańǵyrtý desek, sol arqyly ózara dostyq pen yn­tymaqtastyqtyń izgi dástúrleri qalyp­taspaq. Máselen, kezdesý barysynda beıneleý óneri sheberleriniń 14-shi  jáne fotosýretshilerdiń 8-shi kezdesý-kórmelerin ótkizýdegi maqsattan alda­ǵy isterdiń aıshyqty tynysy ańǵa­ry­lyp, túbi bir túrki jurtshylyǵynyń tarıhı sabaqtastyǵy taǵy bir beleske kóterilgenine kýá bolasyz. Sońǵy ýa­qyt­ta birtalaı shet elderde halqy­myzdyń ardaqty azamattaryna arnap kósheler berilse, keıbirinde eńseli eskertkishterdiń ornatylýy Qazaq elin ózge órkenıettiń tanýy, qurmet pen izettiń belgisi retinde baǵalanýda. Sol sekildi basqa da qundylyqty qurmet­teýden Qazaqstannyń kende qalyp qoıǵan jeri joq. Munyń rastyǵyna Astanada Maqtymquly, Manas, Geıdar Álıev, Ábýbákir Dıvaev, Umaı ana, Kúltegin sııaqty jalpy túbi túrki tul­ǵa­larǵa berilgen kóshe attarynan kózi­ńiz aıqyn jete túsedi. Qasıetti qazaq da­lasynan, oǵyzdardyń qara sha­ńy­ra­ǵynan bólinip, sonaý H-HI ǵasyrlarda Kishi Azııaǵa, búgingi Anadoly topy­ra­ǵyna qonys aýdarǵan túrik baýyrlarǵa el Táýelsizdigin alǵashqylardyń biri bolyp moıyndaýy turǵysynan ǵana emes, tildik, eldik máselelerdiń qaı-qaısysynda da óziniń dostyq, týystyq peıilimen dara turatyn jurtqa Qazaq eliniń de kórseter iltıpaty erekshe. Elordada Mustafa Kemal Atatúrikke (2009 jyly) kóterilgen eńseli eskert­kishtiń aıbyny baýyrmaldyq qarym-qatynastyń bastaýyndaı túıiledi. Mundaı qos taraptar qoshtaǵan jobalardan sandap mysal keltire alamyz. Endeshe, bul san tarmaqta, rýhanııat­tyń alýan salasy boıynsha alda da jal­ǵasyn taba beretin dástúrli órnek­ter bolmaq. TÚRKSOI baǵyndyrar taǵy qandaı shyńdar tur degen máse­lede ózara oılasyp alatyn taqy­ryp­tar eksheldi. Túrki mádenıetiniń ja­ryǵyn óziniń túbine ǵana túsirip qoı­maı, keleshekte keregesin keńeıtýdi oı­lastyrǵan jobalar uıymnyń halyq­ara­lyq uıymdar arasyndaǵy abyroı-bedelin asqaqtatpasa, alasartpasy anyq. Mundaı mańyzdy jumystar Eýropa elderimen mádenı baılanystar barysynda oıdaǵydaı bastalyp ta ketti. Reseıde Alashorda men Turar Rys­qulovtyń qurmetine memorıaldy taqta qoıylyp, kúı atasy Qurmanǵazyǵa, Parıjde alashtyń ardaqtysy Mustafa Shoqaıǵa eskertkish ornatylýy arqyly kóbine mádenıet kúnderi, festıval, baıqaý, kórmeler aıasymen shekteler ózara qarym-qatynastar bertin kele halyqtar birligin nyǵaıtatyn naqty sharalarmen bıiktedi. Ankarada Abaı Qu­nanbaev, Muhtar Áýezov pen Maǵ­jan Jumabaev eskertkishteri boı kóterdi. TÚRKSOI-dyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov otyrysta sóılegen sózinde uıym uıytqy bolǵan kóptegen osyndaı sharalardy alǵa tartty. Tek Qazaqstan jetistikteri ǵana emes, túrki áleminiń áıgili oıshyldary men qaı­rat­ker tulǵalaryna qurmetti jarasym­dy jalǵastyrýdyń basqa da baǵyt-baǵdarlary baıyptaldy. Túrkııanyń Mádenıet jáne týrızm mınıstri Er­tý­grýl Gıýnal, Túrkimenstannyń Mád­nıet jáne teleradıo habarlaryn taratý  mınıstri Gúlmyrat Myradov, Ázer­baı­jannyń Mádenıet jáne týrızm mınıstri Vagıf Alıev, Qyrǵyzstannyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń stats-hatshysy Mýktaly Bektenálıev, Bashqurtstan Mádenıet mınıstriniń birinshi orynbasary Kámıla Dáýletova, Kıprdiń Týrızm, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne mádenıet mınıstri Ýnal Ýstel, Tatarstan Mádenıet mınıstri­niń orynbasary Gıýzel Nıgmatýllına, Moldova respýblıkasy Gagaýzııa máde­nıet bas basqarmasynyń bastyǵy Evgenııa Lıýlenova TÚRKSOI-dyń sońǵy jyldarǵy atqarǵan jumystaryna baǵa bere kelip, túrki ádebıeti men máde­nıe­tine ortaq esimderdi máńgi este qal­dy­rý maqsatynda kóptegen jumystardyń júzege asyp jatqanyn aıtty. Keńes otyrysyn júrgize otyryp Qazaqstan Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed bıyl Qazaqstan óziniń eń ulyq merekesi  – Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn atap ótip jatqanyn aıta kelip, ShYU-ǵa múshe elderdiń merekelik sammıti, Dúnıejúzilik ıslam eko­nomıkalyq forýmy, Islam  Ynty­maq­tastyǵy Uıymyna múshe elder Syrt­qy ister mınıstrleri keńesiniń oty­rysy, ShYU-ǵa múshe elderdiń máde­nıet mınıstrleri, Dúnıe júzi qazaq­tarynyń quryltaıy sııaqty aıtýly oqıǵa­lardyń oıdaǵydaı ótkenin má­lim­dedi. Uıymnyń búgingi ortada alatyn orny týraly áńgimelep, Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń TÚRKSOI-dy túrki áleminiń IýNESKO-syna aınaldyrý ıdeıasynan elor­dada Túrk akademııasy ashylǵanyn aıtty. Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseı, t.s.s. birtalaı aımaqtardan qazaq­tyń tarıhy men mádenıetine, etnografııasy men ónerine qatysty óte baǵaly qoljazbalar men baspa ónim­deri tabylǵany, shet elderdegi qazaq­tar­dyń tarıhy keshendi zerttelip jat­qany, «Uly dala sazy», «Operalııa», skrıpkashylardyń, pıanısterdiń ha­lyq­aralyq baıqaýlary, «Eýrazııa» kınofestıvali syndy túbi túrki qulaǵyn túretin dúnıeler jemisin bere bas­ta­ǵany jaıynda sóz boldy. Bıyl Astanada Ankaranyń mádenıet kúnderi shýaǵymen kóńil kónshitse, kúzde qyrǵyz kınosynyń kúnderi ótpek. Mundaı mádenı jobalar artpasa, aldaǵy ýaqytta kemimeıdi dep kútilýde. Keńeste jurttyń taǵy bir kóńilin aýdarǵan nárse, belgili tatar aqyny Ǵabdýlla Toqaı jylyna oraı ótken, sondaı-aq túrkitildes memleketterdiń 20 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan is-sharalar saralandy. 2013 jyly Túrkııanyń Eskıshehır qalasyn túrki áleminiń astanasy dep jarııalaýǵa baılanysty TÚRKSOI bas hatshy­sy­nyń orynbasary Fyrat Pýrtash óz oıyn ortaǵa saldy. Uıymnyń aldaǵy jylǵy baǵdarlamasy baıyptala kelip, mádenıet pen óner salasyndaǵy baıla­nystar munan ári de ulttyq jobalardy ulyqtaý ulaǵatymen ushtala túsetinine sendirdi. Qarashash TOQSANBAI, Sýretterdi túsirgen Sovetbek MAǴZUMOV.