Meni árdaıym taǵlymdy áke men izetti bala arasyndaǵy rýhanı baılanys hám sabaqtastyq qatty tolǵandyrady. Olaı bolýynyń ózindik sebepteri de bar. Asqar áke bar ǵumyrynda jan-tánimen halqynyń rýhanııaty men ónerine, mádenıeti men ulttyq múddesine qyzmet etip ótse, ónegeli ul áke amanatyna qııanat jasamaı, Otanyna qaltqysyz adal qyzmet etip keledi.
Asqar áke dep tebirenip otyrǵanym – júrekti ǵalym Muhtar Ǵalıuly bolsa, amanatqa adal ul degenim – sezimtal qaıratker Erlan Muhtaruly.
Aqıqatynda, Aqtóbe óńiriniń qazaqy rýhpen tynys alýyna qyzmet etken Muhańa qaryzdarmyz. Al Kereký-Baıan jeriniń qazaqy ajar alýyna úles qosyp júrgen Erlan Muhtarulyna da aıtar alǵysymyz zor.
Erlan baýyrymnyń Kereký elindegi memleketshil, otanshyl qyzmetteri kóz aldymda. S. Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetine barysymen bilek sybana taý qopardy. Taý qoparǵany nesi dersiz?!
Ony myna oıymnan ańǵara alasyz: HH ǵasyrdyń sońy. Pavlodar óńiri. Aǵysynda býyrqanǵan tolqyny joq qart Ertistiń aǵysyndaı bir sarynmen ótip jatqan jaımashýaq tirshilik. Jańa ǵasyrǵa, ıaǵnı HHI ǵasyrǵa qol sozym ýaqyt. Bul – bári de asyǵa kútken ýaqyt, bári de úmit kútken ýaqyt.
Jańa ǵasyr óńirge jańa tynyspen birge, jańa tulǵasyn da ala keldi. Iá, jańarynda ot janǵan janyndaǵy ár adamnyń boıyna bolashaqqa degen senimdi uıalata alatyn osy tulǵa kelisimen bul óńir jańa serpilis, qazaqy rýh órleý dáýirin bastady. Iá, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetine rektor bolyp kelgen ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Erlan Muhtarulynyń bastamasymen nebir kómeskilene bastaǵan rýhanı ulttyq qundylyqtar men ádebı-mádenı muralarymyz, jádigerlerimiz tirile bastady.
Sodan bolar, osy kúnderi, ony aldyńǵy ardagerler tolqyny da, otty býyn – orta tolqyn da, tegeýrindi, tizgin qaǵystyrǵan onan keıingi tolqyn da úlken saparǵa bet alǵan úkili úmitker tolqyn da shyn qadirlep, shynaıy qurmet kórsetedi.
Atanyń ulynan halyqtyń ulyna aınalǵan Erlan Muhtaruly Pavlodarǵa kelgen sátten-aq talaı dúldúlderdiń esimi halyqpen qaıta qaýyshty, tabysty.
Oıymyzdy tarqata tússek, Kereký-Baıan topyraǵynyń daryndy daraboz týmalaryna arnalǵan eskertkishter qarasy kóbeıdi. Buqar jyraý, Musa Shormanov, Máshhúr-Júsip Kópeev, Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Ábikeı Sátbaev, Qanysh Sátbaev, Ermuhan Bekmahanov, Álkeı Marǵulan, Ábiken Bekturov, Shafyq Shókın eskertkishteri (bıýster) sonyń aıǵaǵy.
Sonymen qatar, Eskeldi jerinde qazaq ádebıetiniń iri ókili, aqyn, shejireshi, tarıhshy, aǵartýshy, pýblısıst Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń kesenesi boı kóterýine uıytqy boldy. Al búginde Aqkól-Jaıylǵa jerindegi Hazireti Isabek ıshan men Jandarbek qojanyń keshendik keseneleriniń boı kóterýine atsalysyp, bas bolyp júr.
Ekinshiden, danyshpan danalarǵa arnalǵan ǵylymı eńbekter, monografııalar men kóp tomdyq ádebıetter, eń bastysy, ensıklopedııalar jaryq kóre bastady. Máselen, «Qazaq etnografııasy kitaphanasy» serııasymen 50 tom, «Rýhnama» serııasy boıynsha ǵulamalarǵa arnalǵan 50 tom, «Atameken» serııasymen 15 tom, «Qazaq til biliminiń antologııasy» serııasymen 45 tom, M-J. Kópeıuly shyǵarmalar jınaǵynyń 15 tomy (jospar boıynsha 20 tom), Máshhúr-Júsip pen Sultanmahmuttyń tulǵalyq ensıklopedııalary jáne t.b. mol qazynaly, zor taǵylymdy ádebıetterdi aıtýǵa bolady.
Úshinshiden, ult kelbetiniń aınasy sanalatyn onomastıka salasyndaǵy súbeli eńbekteriniń nátıjesinde qalada el qaıratkerleri esimimen atalatyn kósheler sany artty. Buny kópshilik qaýym da moıyndaıdy. Sonyń ishinde Q.Sátbaev, Sh.Shókın, Á.Bekturov, Á.Marǵulan atyndaǵy kóshelerdi ataýǵa bolady.
Tórtinshiden, Erlan Muhtarulynyń eldik ıdeologııaǵa sińirgen eńbegi de bir tóbe. Olaı deıtinimiz, ýnıversıtet qabyrǵasynda kóne zamandardyń kókeıkesti qońyr áýenin ákelgen qara dombyra shymyrlap, shym-shymdap qadym zamandar qaǵysyn tartqan qobyz ben san daýysty syrnaıdyń, dúrkiregen daýylpazdyń, sybyzǵy men at tuıaǵynyń dúbirin eske salatyn shartyldaq sekildi halyq tarıhyn tereńnen terbeıtin aspaptardyń basyn biriktirip «Estaı» atyndaǵy ult-aspaptar orkestriniń ashylýyna septigin tıgizgeni óz aldyna bir áńgime desek, F.M. Dostoevskıı atyndaǵy Omby memlekettik ýnıversıtetinde ashylǵan «Qazaq tili men mádenıeti» ortalyǵy shet eldegi otandastarǵa degen qamqorlyqtan týǵan shara dep uǵynamyn.
Al Erlan Muhtarulynyń qazaq mýzykasyn álemge áıgili etken Dos-Muqasan ansambliniń qurmetine «Dos-Muqasan skýlptýralyq kompozısııasyn» ornatýyn onyń ónerge, mádenıetke degen iltıpaty retinde qabyldaımyn.
Besinshiden, tanymal ǵalym Erlan Arynnyń bilim-ǵylym salasyndaǵy zaman talap etip otyrǵan isteri monografııalyq kitaptarǵa arqaý bolatyndaı. Degenmen de, el maqtaǵan erdiń bilim, ǵylym salasyndaǵy tyndyrǵan isteri men ǵalymdyq qasıetin aıtpaı ketý orynsyz bolar.
Qandaı qyzmette, qandaı laýazymda jumys atqarmasyn, E.Aryn basty nazardy árdaıym ǵylym men bilim berý ıntegrasııasy máselelerine arnaıdy. Qoǵamdyq qurylymnyń ózekti máseleleri boıynsha negizdi teorııalyq daıyndyq, mádenı múddelerdiń keń aýqymdylyǵy, otbasynda negizi qalanǵan pedagogıkalyq dástúrlerge adaldyq, bul qasıetterdiń barlyǵy onyń memlekettik deńgeıdegi áreketteriniń tıimdiligine, nátıjeli bolýyna yqpal etti, ıaǵnı 1997 jyldan bastap ol Qazaqstan Respýblıkasy Bilim, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri qyzmetin atqarýdan bastaý alady. Atalmysh mınıstrlik qaıta qurylǵannan keıin, 1999 jyldar men 2001 jyldar aralyǵynda E.Aryn – Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym birinshi vıse-mınıstri bolyp qyzmet atqardy.
Respýblıkanyń ǵylymı jáne bilim berý potensıalyn tıimdi jáne saýatty paıdalanýda, memleket tarapynan muǵalimder men ǵalymdardy moraldyq jáne materıaldyq qoldaýda, oqý oryndaryn damytýǵa jáne ǵylymı zertteýlerge bólinetin qarajat kólemin ulǵaıtýda, ınnovasııalyq jobalardy qoldaýda Erlan Aryn zor belsendilik tanytty.
Iá, mınıstrliktiń basshylyq qyzmetterinde, joǵary mekteptiń jáne ǵylymnyń jetekshi top-menedjerleri qatarynda jumys atqarý kezeńi sala damýynyń boljamyn naqty shynaıy áreketpen ushtastyra alatyn Erlan Muhtarulynyń memlekettik aýqymdaǵy qaıratker retinde ósýine eleýli septigin tıgizdi. Sol kezeńde onyń tikeleı qatysýymen Qazaqstannyń álemdik bilim berý keńistigine ený baǵdarlamasy daıyndalyp, ómirge engizile bastady. Barlyq deńgeıler men baǵyttardy qamtıtyn memlekettik bilim berý standarty, Prezıdenttik strategııalarǵa saı balalardyń daryndylyǵyn damytýdyń basqarý júıesin qurý, bilim berý men ǵylymnyń ıntegrasııasy, orta jáne joǵary bilim berýdi jaqyndatý, óskeleń urpaqtyń boıynda qazaqstandyq patrıotızmdi darytý – bul máselelerdiń sheshimin tabý aıqyn qalyptasqan jáne maqsatty baǵyttalǵan strategııalardy talap etti.
Erlan Muhtaruly Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim berý týraly», «Ǵylym týraly» zańdaryn daıyndaýǵa belsene qatysty, mektepterde kompıýterlendirý úderisine, jańa óskeleń urpaqtyń oqýlyqtaryn daıyndaý isine ózindik zor úles qosty. Jumys toptarynyń múshesi jáne jetekshisi retinde ol Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý, ǵylym jáne densaýlyq saqtaýǵa qatysty jańa zańdaryn, sol sııaqty ulttyq ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalar jobalaryn, atap aıtqanda, «Qazaqstan oqýlyqtarynyń jańa jetkinshekteri», «Qazaqstan Respýblıkasynda orta bilim berýdi aqparattandyrý», jáne t.b. halyq sharýashylyǵy salalaryn damytý baǵdarlamalaryn daıyndaýǵa aıryqsha úles qosty.
Erlan Muhtaruly Arynnyń úzdik top-menedjerlik qabilet-qarymyn Kerekýdegi S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetin órge súırep, ulttyq akkredıtteý ortalyǵynyń joǵary oqý oryndaryn ranjırleý qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń bes eń úzdik kóp salaly joǵary oqý oryndarynyń biri retinde moıyndalýy jáne eýropalyq standartqa saı bilim berýdiń joǵary sapasyna qol jetkizýge jumsaǵan kúsh-qaıratynan kórýge bolady.
Iаǵnı, Erlan Arynnyń halqyna, Otanyna jasaǵan ıgi qyzmetinen tulǵalyq qasıeti qalyptasqanyn kóremiz. Bir kórgende minezi qatal kóringenmen, júzdesken sátten keıin júreginde izgiliktiń, bilimdiliktiń, tapqyrlyqtyń, adamgershiliktiń beınesi jańǵyrady.
Búginde óziniń naǵyz kemel shaǵyna kelgen qaıratkerdiń Otanymyzdyń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-mádenı ómirinde áli talaı is atqaratynyna senemin. О́ıtkeni, «qazaqtyń ár ólkesi – meniń týǵan jerim», – dep júrgen azamattyń halqyna bereri kóp.
Sol boıyndaǵy qýatyn halqynyń ıgiligine jumsaýǵa jazsyn.
Ǵarıfolla ESIM, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, akademık.
Pavlodar.
Asqar áke dep tebirenip otyrǵanym – júrekti ǵalym Muhtar Ǵalıuly bolsa, amanatqa adal ul degenim – sezimtal qaıratker Erlan Muhtaruly.
Aqıqatynda, Aqtóbe óńiriniń qazaqy rýhpen tynys alýyna qyzmet etken Muhańa qaryzdarmyz. Al Kereký-Baıan jeriniń qazaqy ajar alýyna úles qosyp júrgen Erlan Muhtarulyna da aıtar alǵysymyz zor.
Erlan baýyrymnyń Kereký elindegi memleketshil, otanshyl qyzmetteri kóz aldymda. S. Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetine barysymen bilek sybana taý qopardy. Taý qoparǵany nesi dersiz?!
Ony myna oıymnan ańǵara alasyz: HH ǵasyrdyń sońy. Pavlodar óńiri. Aǵysynda býyrqanǵan tolqyny joq qart Ertistiń aǵysyndaı bir sarynmen ótip jatqan jaımashýaq tirshilik. Jańa ǵasyrǵa, ıaǵnı HHI ǵasyrǵa qol sozym ýaqyt. Bul – bári de asyǵa kútken ýaqyt, bári de úmit kútken ýaqyt.
Jańa ǵasyr óńirge jańa tynyspen birge, jańa tulǵasyn da ala keldi. Iá, jańarynda ot janǵan janyndaǵy ár adamnyń boıyna bolashaqqa degen senimdi uıalata alatyn osy tulǵa kelisimen bul óńir jańa serpilis, qazaqy rýh órleý dáýirin bastady. Iá, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetine rektor bolyp kelgen ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Erlan Muhtarulynyń bastamasymen nebir kómeskilene bastaǵan rýhanı ulttyq qundylyqtar men ádebı-mádenı muralarymyz, jádigerlerimiz tirile bastady.
Sodan bolar, osy kúnderi, ony aldyńǵy ardagerler tolqyny da, otty býyn – orta tolqyn da, tegeýrindi, tizgin qaǵystyrǵan onan keıingi tolqyn da úlken saparǵa bet alǵan úkili úmitker tolqyn da shyn qadirlep, shynaıy qurmet kórsetedi.
Atanyń ulynan halyqtyń ulyna aınalǵan Erlan Muhtaruly Pavlodarǵa kelgen sátten-aq talaı dúldúlderdiń esimi halyqpen qaıta qaýyshty, tabysty.
Oıymyzdy tarqata tússek, Kereký-Baıan topyraǵynyń daryndy daraboz týmalaryna arnalǵan eskertkishter qarasy kóbeıdi. Buqar jyraý, Musa Shormanov, Máshhúr-Júsip Kópeev, Júsipbek Aımaýytov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Ábikeı Sátbaev, Qanysh Sátbaev, Ermuhan Bekmahanov, Álkeı Marǵulan, Ábiken Bekturov, Shafyq Shókın eskertkishteri (bıýster) sonyń aıǵaǵy.
Sonymen qatar, Eskeldi jerinde qazaq ádebıetiniń iri ókili, aqyn, shejireshi, tarıhshy, aǵartýshy, pýblısıst Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń kesenesi boı kóterýine uıytqy boldy. Al búginde Aqkól-Jaıylǵa jerindegi Hazireti Isabek ıshan men Jandarbek qojanyń keshendik keseneleriniń boı kóterýine atsalysyp, bas bolyp júr.
Ekinshiden, danyshpan danalarǵa arnalǵan ǵylymı eńbekter, monografııalar men kóp tomdyq ádebıetter, eń bastysy, ensıklopedııalar jaryq kóre bastady. Máselen, «Qazaq etnografııasy kitaphanasy» serııasymen 50 tom, «Rýhnama» serııasy boıynsha ǵulamalarǵa arnalǵan 50 tom, «Atameken» serııasymen 15 tom, «Qazaq til biliminiń antologııasy» serııasymen 45 tom, M-J. Kópeıuly shyǵarmalar jınaǵynyń 15 tomy (jospar boıynsha 20 tom), Máshhúr-Júsip pen Sultanmahmuttyń tulǵalyq ensıklopedııalary jáne t.b. mol qazynaly, zor taǵylymdy ádebıetterdi aıtýǵa bolady.
Úshinshiden, ult kelbetiniń aınasy sanalatyn onomastıka salasyndaǵy súbeli eńbekteriniń nátıjesinde qalada el qaıratkerleri esimimen atalatyn kósheler sany artty. Buny kópshilik qaýym da moıyndaıdy. Sonyń ishinde Q.Sátbaev, Sh.Shókın, Á.Bekturov, Á.Marǵulan atyndaǵy kóshelerdi ataýǵa bolady.
Tórtinshiden, Erlan Muhtarulynyń eldik ıdeologııaǵa sińirgen eńbegi de bir tóbe. Olaı deıtinimiz, ýnıversıtet qabyrǵasynda kóne zamandardyń kókeıkesti qońyr áýenin ákelgen qara dombyra shymyrlap, shym-shymdap qadym zamandar qaǵysyn tartqan qobyz ben san daýysty syrnaıdyń, dúrkiregen daýylpazdyń, sybyzǵy men at tuıaǵynyń dúbirin eske salatyn shartyldaq sekildi halyq tarıhyn tereńnen terbeıtin aspaptardyń basyn biriktirip «Estaı» atyndaǵy ult-aspaptar orkestriniń ashylýyna septigin tıgizgeni óz aldyna bir áńgime desek, F.M. Dostoevskıı atyndaǵy Omby memlekettik ýnıversıtetinde ashylǵan «Qazaq tili men mádenıeti» ortalyǵy shet eldegi otandastarǵa degen qamqorlyqtan týǵan shara dep uǵynamyn.
Al Erlan Muhtarulynyń qazaq mýzykasyn álemge áıgili etken Dos-Muqasan ansambliniń qurmetine «Dos-Muqasan skýlptýralyq kompozısııasyn» ornatýyn onyń ónerge, mádenıetke degen iltıpaty retinde qabyldaımyn.
Besinshiden, tanymal ǵalym Erlan Arynnyń bilim-ǵylym salasyndaǵy zaman talap etip otyrǵan isteri monografııalyq kitaptarǵa arqaý bolatyndaı. Degenmen de, el maqtaǵan erdiń bilim, ǵylym salasyndaǵy tyndyrǵan isteri men ǵalymdyq qasıetin aıtpaı ketý orynsyz bolar.
Qandaı qyzmette, qandaı laýazymda jumys atqarmasyn, E.Aryn basty nazardy árdaıym ǵylym men bilim berý ıntegrasııasy máselelerine arnaıdy. Qoǵamdyq qurylymnyń ózekti máseleleri boıynsha negizdi teorııalyq daıyndyq, mádenı múddelerdiń keń aýqymdylyǵy, otbasynda negizi qalanǵan pedagogıkalyq dástúrlerge adaldyq, bul qasıetterdiń barlyǵy onyń memlekettik deńgeıdegi áreketteriniń tıimdiligine, nátıjeli bolýyna yqpal etti, ıaǵnı 1997 jyldan bastap ol Qazaqstan Respýblıkasy Bilim, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri qyzmetin atqarýdan bastaý alady. Atalmysh mınıstrlik qaıta qurylǵannan keıin, 1999 jyldar men 2001 jyldar aralyǵynda E.Aryn – Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym birinshi vıse-mınıstri bolyp qyzmet atqardy.
Respýblıkanyń ǵylymı jáne bilim berý potensıalyn tıimdi jáne saýatty paıdalanýda, memleket tarapynan muǵalimder men ǵalymdardy moraldyq jáne materıaldyq qoldaýda, oqý oryndaryn damytýǵa jáne ǵylymı zertteýlerge bólinetin qarajat kólemin ulǵaıtýda, ınnovasııalyq jobalardy qoldaýda Erlan Aryn zor belsendilik tanytty.
Iá, mınıstrliktiń basshylyq qyzmetterinde, joǵary mekteptiń jáne ǵylymnyń jetekshi top-menedjerleri qatarynda jumys atqarý kezeńi sala damýynyń boljamyn naqty shynaıy áreketpen ushtastyra alatyn Erlan Muhtarulynyń memlekettik aýqymdaǵy qaıratker retinde ósýine eleýli septigin tıgizdi. Sol kezeńde onyń tikeleı qatysýymen Qazaqstannyń álemdik bilim berý keńistigine ený baǵdarlamasy daıyndalyp, ómirge engizile bastady. Barlyq deńgeıler men baǵyttardy qamtıtyn memlekettik bilim berý standarty, Prezıdenttik strategııalarǵa saı balalardyń daryndylyǵyn damytýdyń basqarý júıesin qurý, bilim berý men ǵylymnyń ıntegrasııasy, orta jáne joǵary bilim berýdi jaqyndatý, óskeleń urpaqtyń boıynda qazaqstandyq patrıotızmdi darytý – bul máselelerdiń sheshimin tabý aıqyn qalyptasqan jáne maqsatty baǵyttalǵan strategııalardy talap etti.
Erlan Muhtaruly Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bilim berý týraly», «Ǵylym týraly» zańdaryn daıyndaýǵa belsene qatysty, mektepterde kompıýterlendirý úderisine, jańa óskeleń urpaqtyń oqýlyqtaryn daıyndaý isine ózindik zor úles qosty. Jumys toptarynyń múshesi jáne jetekshisi retinde ol Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý, ǵylym jáne densaýlyq saqtaýǵa qatysty jańa zańdaryn, sol sııaqty ulttyq ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵdarlamalar jobalaryn, atap aıtqanda, «Qazaqstan oqýlyqtarynyń jańa jetkinshekteri», «Qazaqstan Respýblıkasynda orta bilim berýdi aqparattandyrý», jáne t.b. halyq sharýashylyǵy salalaryn damytý baǵdarlamalaryn daıyndaýǵa aıryqsha úles qosty.
Erlan Muhtaruly Arynnyń úzdik top-menedjerlik qabilet-qarymyn Kerekýdegi S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetin órge súırep, ulttyq akkredıtteý ortalyǵynyń joǵary oqý oryndaryn ranjırleý qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń bes eń úzdik kóp salaly joǵary oqý oryndarynyń biri retinde moıyndalýy jáne eýropalyq standartqa saı bilim berýdiń joǵary sapasyna qol jetkizýge jumsaǵan kúsh-qaıratynan kórýge bolady.
Iаǵnı, Erlan Arynnyń halqyna, Otanyna jasaǵan ıgi qyzmetinen tulǵalyq qasıeti qalyptasqanyn kóremiz. Bir kórgende minezi qatal kóringenmen, júzdesken sátten keıin júreginde izgiliktiń, bilimdiliktiń, tapqyrlyqtyń, adamgershiliktiń beınesi jańǵyrady.
Búginde óziniń naǵyz kemel shaǵyna kelgen qaıratkerdiń Otanymyzdyń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-mádenı ómirinde áli talaı is atqaratynyna senemin. О́ıtkeni, «qazaqtyń ár ólkesi – meniń týǵan jerim», – dep júrgen azamattyń halqyna bereri kóp.
Sol boıyndaǵy qýatyn halqynyń ıgiligine jumsaýǵa jazsyn.
Ǵarıfolla ESIM, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, akademık.
Pavlodar.
