Búgin men bolashaq týraly oı
Madıar dalasyndaǵy qazaq dodasy
О́lgen soń da oralamyz rýh bop, Shaıqasamyz shyǵyp kelip kórden biz. Shandor Petefı. Qostanaı men Torǵaı dalasyn erkin kezip sharshaǵan kezimde, Arqalyq qalasyna dem alýǵa toqtadym. Bul qalada men sonaý HH ǵasyrdyń sekseninshi jyldary bolǵan edim. Jańa oblys ortalyǵy qanatyn keńge jaıyp, lezde ósip, kórkeıip kele jatqan kez. Oblys basshysy qazaqtyń tabandy azamaty Erkin Áýelbekov. Búkil oblys jurtshylyǵynan jıylǵan qazaqtyń kóne dástúrli qolóner buıymdarynan tamasha ólketaný mýzeıi ashylypty. Bul istiń basynda halqyn janyndaı súıgen О́zbekáli Jánibekov aǵamyz turyp edi-aý. Bularǵa keıinnen isker, namysshyl Márken Sháıjúnisov qosylǵan. Halqyn aıalaı súıgen sol bir asyl adamdar esten ketpes. Búginde Torǵaı tozǵan. Ertedegi saltanat joq. Eldiń kúıi de jadaǵaı kórindi. Batyrlar taban tiregen, tý tikken, qaıran dala talyp jatyr. Ábden sharshap-shaldyqqan men de, qonaqúıdiń tósegine jambasym tıgen soń, uıyqtap ketippin. Bir tún, bir kún jastyqtan basymdy kótere almaı talyqsyp jattym. Aıaq pen bel syrqyrap ornymnan tura alar emespin. On bes kún boıy medıen dalany talmaı aralap kelip qulaǵan tán syr berip jatyr. Jas kezimde qazaq dalasyn aılap, Alataýdan Mańǵystaýǵa, Altaıdan Betpaqdalaǵa deıin sandalǵanda qalaı shydaǵanbyz dep oıladym. O, ol jastyq edi! Júrekte nala, kóńilde qobaljý joq baqytty shaq bolǵan. Arman qýǵan albyrt kezder-aı!... О́z-ózimdi zorlap ornymnan kóterildim-aý. Sýyq sýdyń astynda uzaq turdym. Dene sergidi. Oı serpindi aǵym aldy. Qonaqúıdiń astyndaǵy shaǵyn restoranǵa tústim. Dál qazir, bir tostaǵan qyzyl sharap iship jan shaqyrý kerek edi. Restoran zalynda adam joq. Daıashy da on bes mınýttan soń ázer keldi-aý. O, meniń asyǵyp-aptyqpaıtyn mańǵaz elim!... – Keshirińiz, sizdiń kelgenińizdi ańǵarmaı qaldym, – dedi daıashy qyz. – Oqasy joq, qaıda asyǵamyz. – As mázirin qaradyńyz ba?... – Qaraıtyndaı esh nárse joq eken, janym. Kotlet, bıfshteks, azý, orystyń belgili botqalary ǵoı. Maǵan jylqynyń eti kerek. Sonan soń bir tostaǵan fransýzdyń qyzyl sharabyn ákelip ber. – Oı, aǵa, bizde shetel sharaby degen bolmaıdy. Qymbat shólmekterdi ustamaımyz. Qazir restoranǵa adam kelmeıdi ǵoı. Qonaqúıde vengr jigiti men siz ǵana turasyz. – Onda jylqynyń eti bolsa... – Aspazshydan surap kóreıin, aǵa. – Kór. Sol sózdi aıttym da sileıip otyryp qaldym. Apyrmaı, nendeı aýyr sóz edi? Kórge kirgen kisiniń, kórden qutylyp shyqqany bar ma? «Kór» degen sózdi ańdap qoldanǵan durys bolar. Jazýshy ár sózine saq bolýy kerek dep eskertken fransýz Sartr aǵamyzdyń oıyn da eske sińirý kerek-aý! Restoran zalyna uzyn boıly, batyr tulǵaly jigit endi. Daıashynyń vengr jigiti degeni osy bolar dep mólsherledim, sonan da jas jigitke dastarqanymdy megzep: – Múmkin bolsa, meniń qasyma otyryńyz, – dep tilek aıttym. – Rahmet. Otyraıyn. – Vengrııadan kelgen siz be?... – Iá, menmin. Atym – Laslo. – Meniń esimim Rollan. Daıashy kelgenshe ol ekeýmiz osylaı jón surasyp aldyq. – Torǵaı dalasyn jıyrma bir kún araladym, aǵa. – Sharshaǵan bolarsyń? – Túk te sharshaǵam joq. Ata-baba jerin aralaý baqyt qoı. Madıar týystarymdy da kóptep taptym. – Qaıyrly bolsyn! Torǵaı dalasynda madıarlar barshylyq. – Molalaryn da kórdim. Minájat jasadym. Qazaqtyń saltymen qoı soıǵyzyp, quran baǵyshtattym. Daıashy keldi. – Aǵa, fransýz sharaby joq. Grýzındiki bar. Jylqy eti joq, kolbasa bar. – Grýzınniń sharabyn ishpeımin. Kolbasańdy jemeımin. Qazir kolbasa jeseń, túnde ol seni jeıdi. Onda nan men maı bar ma? – Bar, – dep qýandy daıashy. – Maǵan bıfshteks, irimshik, qaımaq berińiz, – dedi Laslo. Sonan soń maǵan burylyp: «sharap ishkińiz kele me?» – dedi. – Dala kezip sharshaǵan soń, bir tostaǵan fransýz sharabyn iship, jylqynyń etin jegim kelgen, – dedim men. – «Toqaı» sharabyna qalaı qaraısyz? Fransýzdyń sharabynan artyq bolmasa kem emes. Meniń kelisken raıymdy baıqaǵan jas jigit lyp etip kóterilip, jeńil basyp zaldan shyǵyp ketti. «О́z elimizde óz tamaǵymyzdy jasatyp, ishe almaı júrgen ne qylǵan ultpyz?...» dep oıladym men sol sát. Qazaq elin aralaǵan saıyn kóńil qulazyp qalyp jatatyny bar. Iýrıst, ekonomıst oqýyn talasa oqyǵansha, bu qazaq jastary aspazshy, elektrık, santehnık, motorıst sııaqty mamandyqtardy nege meńgermeıdi. Bul ulttyq múdde ǵoı. Ulttyq múddeni ult qorǵamaǵanda kim qorǵaıdy, qudaı-aý? Biz sııaqty, eńsesin endi kótergen, boıyn tiktegen halyqqa keremet isterdi jasap qoıdyq, ozyq elderdiń qataryna qosyldyq dep alakeýde aıǵaıǵa baryp keregi ne? Alda turǵan úlken maqsattarymyzdy, sol úshin bel sheship kiriser úlken múdde aıasyn, el úshin kúreste qazaq halqynyń atqarar jankeshti isterin aıtýymyz kerek qoı. Halyqty toı-tomalaq emes, bolashaq baqytymyz úshin jan salar izdenis pen umtylysqa toly eńbek alańyna jınaýymyz kerek emes pe? Qazaq elin jaılaǵan júzden asa ulttar men ulystardyń ár qaısysynyń artynda qalyń jurty bar. Qazaqta qazaq elinen basqa nesi bar? Jer astynyń baılyǵy jattyń qolynda. Jer ústindegi baılyq jemqorlardyń ýysynda. Sonda bul qazaq Aıǵa baryp jan saqtaı ma? Ne isteıdi? Kórer kúnimiz ne bolmaq?... dep men Abaı atamsha kúńirenip biraz otyrdym. Restorannyń tar zalyn eńsesimen basyp, eńgezerdeı Laslo dastarqan basyna kelip jaıǵasty. Qolyndaǵy torsyqtaı dáý bótelkeni aldyma qoıdy. – Rollan aǵa, mynaý «Toqaı» sharaby. Kechkemetten arqalap ákele jatyrmyn. – Mynaýyń bes lıtr ǵoı, shamasy. Maǵan bir tostaǵany da jetedi. – Shamaǵa qarap ishermiz. Qalǵanyn Qostanaıdaǵy at zaýytynyń jigitterine aparyp beremin. Qazir bir tabaq yp-ystyq jylqy eti keledi. Tobaǵabyl degen týysym ákeledi. Jıyrma bir kún boıy meni madıar elimen tanystyrǵan sol jigit. – Jaqsy jigit boldy ǵoı. – Tobaǵabyl jigittiń tóresi desek bolady. Aıtýly kókparshy. Naǵyz doda ıesi. Aǵa, tanystyq úshin bir tostaǵan sharap isheıik. – Bolsyn, Laslo baýyrym. Ertede qypshaqtar Dýnaıdan attaryn sýarǵan el edi, qazaq pen madıardyń týystyǵy artsyn! Ǵasyrlar ótse de, keńistik pen ýaqyttyń bodanynda joǵalyp ketpegen, tútini óshpegen túrki halqy aman bolsyn! Bir tostaǵan vengr sharabyn maqtap otyryp taýysa bergende, nán aǵash tabaqqa jylqynyń ystyq etin toltyryp ákelgen Tobaǵabyl inimiz kórindi. Kózi ótkir, keýdesi bir qulash, batyr bitimdi ańqyldaǵan jas jigit eken. Aǵalap turǵan jaısań jigitke súısine qarap qalyppyn. Eki madıar – biri qazaq, biri vengr jigit birine biri saı eken, mol pishilgen kesek tulǵaly, iri azamattar. Tobaǵabyl ótkir kezdigimen jylqynyń etin sánimen, ret-retimen týrap otyr. Týrap otyryp, Laslonyń ómirbaıanyn da táptishtep aıtyp berdi. – Laslo baýyryńyz, Londonda oqý bitirgen, ýnıversıtetten soń Amerıka, Avstralııa sııaqty elderde kásipkerlikpen aınalysqan. Bıll Geıtstiń komandasynda talaı jyl qyzmet atqarǵan. Kompıýterdi erttep mingen mıly jigit. Kechkemette bolǵan at dodasyna qatysyp, búıiri qyzǵan, at sportyna ǵashyq bolǵan. Sonan kompıýterdi ertoqymǵa oılanbaı aýystyrǵan jigit, – dep kúldi Tobaǵabyl. – Túgeldeı aýystyrǵam joq, kompıýter bolmasa aqshany qaıdan tappaqpyn. At sporty jazylmaıtyn aýrýyma aınaldy. Madıardyń qany boıymdy býdy bilem, Rollan aǵa. – Laslony Torǵaı dalasymen alyp júrdim. Erkin aralady. Babalarynyń basyna túnedi. Quran baǵyshtatty. – Qazaqstanǵa birinshi kelýiń be? – dedim men. – Iá, tuńǵysh kelýim. Erteń Qostanaıǵa jol júremiz. At zaýytyn arnaıy kórýge barmaqpyn. – Onda ataqty Nabıolla Kıkebaev degen aǵamyz bar. Uzaq jyldar at zaýytynyń bastyǵy. Ol kisi Vengrııada bolyp, at dodasyna qatysqan. Laslomen sonda tanysypty, – dedi Tobaǵabyl. – Al Rollan aǵa, et sýymaı turǵanda, dám alyńyz. Qazir, kelinińiz qymyz ákeledi. «Toqaı» sharabyn endi ishpese de bolady. Qostanaıdyń atshy jigitterine qalsyn. – Tobaǵabyl inim, durys aıtasyń. Aldyńda jylqynyń eti men qymyz turǵanda, ózge tamaq jolda qalady ǵoı. Kóshpendilerdiń tamaǵyna ne jetsin, shirkin! Azdan soń, Tobaǵabyldyń úıindegi kelin keldi. Bir saba qymyzdy jigitter kóterip kirgizdi. Súıkimdi jas kelinshek jaıdary júzdi, ashyq kóńildi adam eken. – Aǵa, myna dám sizge buıyrdy. Laslony tosqan ek, ol sharshadym degen soń, qınamaǵanbyz. Aǵalar men iniler ylǵı da osylaı tatý-tátti ómir súrýge jazsyn. Tatýlyqtan bu tirlikte ystyq ne bar deısiz?! – dep aǵynan jaryldy. Oıda joqta kezdesken jastarǵa súısine qarap men otyrmyn. Jolaýshy bolǵan soń, jolda nebir qyzyǵy men shyjyǵy qoltyqtasqan kezdesýler bolyp jatady. Nebir adam taǵdyry týraly aıtýly áńgimelerdi de osyndaı jıynda estip qalyp otyrasyń. Qazaq elin asyqpaı emin-erkin aralaǵanda qansha salaýatty, oıly adamdarmen tabystym. Tabystym da, týystaı jaqyn bolyp kettim. Mektepterde oqýshylarmen, ýnıversıtetterde stýdenttermen kezdeskende qansha talapty, talantty jastardy taptym. Álem jastarynyń maǵan jazǵan hattaryn jınasam, bir úlken kitap bolar edi. Sol hattardaǵy jastardyń arman-tilekteri, jandaryn kúızeltken oı-pikirleri taram-taram bólikke bólinip jatyr-aý. Al myna Arqalyq qalasynyń qonaqúıindegi kezdesý bólek edi. Men jan-tánimmen Laslo aıtqan úzik-úzik oı dúnıesin temir taspaǵa túsirdim. Endi sol temir taspa sóılesin. – Osydan eki jyl buryn Vengrııanyń Kechkemet qalasyna túrki tildes baýyrlarymyzdy jınadyq. Basty maqsat – at dodasy edi, – dep bastady sózin Laslo baýyrym. – Sol jıynǵa qazaqtar da keldi. Biraq atsyz keldi. Eýropanyń tórine at jetkizý ońaı emes. Qazaqstan men Vengrııanyń arasy bes myń shaqyrym. Qazaqtardyń júgen ustap, ertoqym qushaqtap, qoltyqtaryna qamshy qysyp kelgenderine razy boldyq. Qamshylary myqty eken! Biraq bizdiń elde atty qamshymen urýǵa bolmaıdy. Zań solaı. Saıysta jeńile bergen madıarlar namystandy. Boılaryn yza býdy. Meniń de qanym basyma shapty. Áldeqandaı qazaqtardan týǵan jerde jeńilip jatqanymyz uıat edi. – Bar pále ertoqymda. Atqa jaıdaq otyryp aýdarysý kerek, – desti úlkender. Esik pen tórdeı kók atqa alpamsadaı, súıegi iri jas madıar jigiti qarǵyp minip, ortaǵa oıqastap shyǵa keldi. Jas jigittiń kózi qantalap alǵan, boıynda asaý qan oınaıdy. Qazaqty qara jerge omaqasa qulatpaı tartynar túri joq. Yza men kekke toly asaý júrek bulqynady. Jaıdaq atqa otyryp, aýdaryspaq oınamaıtyn qazaqtar sál bógeldi. – Shyq qazaq! Shyq aıqasqa! – dep aıqaılasty madıarlar. Qazaqtar namystan ólerdeı bolyp sulyq qalǵan. Shymyr deneli qazaq jigiti de atqa qarǵyp mindi-aý. Aýmaqty alańda eki at birine biri qarsy shapty, eki jigit at jalyna jabysyp alyp, ońtaıly sátti tosty. Bul naǵyz doda edi. Dodanyń kókesi edi, aǵa. Madıardyń jigiti iri, kesek bitimdi, qoldary da uzyn. Qazaq jigiti onyń qasynda álsizdeý kórindi. Birin-biri ala almaı, naǵyz teketires endi bastaldy. Attar sharshady. Eki jigittiń bilegi taldy. Aıaqtary uıydy. Kózderin ter ashytty. Madıar iri, áldi bolǵanymen, qazaq jigitiniń aılasy mol, atqa baýyrlaı jatyp alyp aıqas salǵany ózgeshe. Búkil stadıon: «Madıar, madıar, madıar, qulat, jerge jyq», – dep aıqaılasty. Eki jigit qoldaryn aıyryp, taǵy bir ustasýǵa bet alǵanda, qazaq jigiti shapshań qımylmen vengrdi jaýyrynynan julqa tartyp, qara jerge top etkizdi. Esik pen tórdeı kók at kólbeń etip oınaqshyp bólek shyǵa berdi. Búkil stadıon únsiz qaldy. Múlgigen tynyshtyq. Madıarlar tereń nokaýtta edi. – Jasa, qazaq! – dep qalaı aıǵaılap jibergenimdi ózim de bilmeı qaldym. Atymdy tebinip ortaǵa shyǵa keldim. Qazaq jigitiniń qolyn kóterip, alańmen aınala shaptyrdym. – Jasa, qazaq! Jasa, qypshaq! Jasa, madıar! Jasa, qazaq eli! – degen daýystar stadıondy basyna kóterdi. El qol shapalaqtaýda. Jurt máre-sáre. Myńdaǵan madıarlar er qazaq úshin qýandy. Myńdaǵan madıarlar er qazaq úshin súısindi. Qazaq elinen kelgen toǵyz dodashy jigit er-toqymdaryn qushaqtap, júgenderin ıyǵyna asyp, qamshylaryn tisterine basyp alań ortasynda sap quryp tur edi. Dýnaıdan attaryn sýǵarǵan qypshaq babalardyń asyl urpaqtarynyń búgin baǵy asty. Men sol joly qazaqtar úshin shyn qýandym. Qazaq eline sapar shegýge sol joly myqtap bekindim. Ata-babalarymnyń kindik qany tamǵan topyraqqa jetýge asyqtym, – dep múdirdi Laslo. – Jaǵdaı osy Rollan aǵa... Qazaqqa degen mol qurmetpen aıtylǵan áńgime rýhymdy ósirdi. Tobaǵabyl inim de qýanyshtan jarylardaı bolyp ázer otyr. Áıgili Serik Qonaqbaev, Dáýlet Turlyhanov, Bekzat Sattarhanov inilerimiz álemdik sport dodalarynda jeńiske jetkende ólgenimiz tirilgendeı qýanǵanym qaıda?! Sondaı kezderi namys oty laýlap janyp turyp alýshy edi. Dál qazir de, Torǵaı dalasynda sondaı kúı keshtim. Qazaqtyń ulttyq sport oıyndaryna súlesoq qaraıtyn qazaq sheneýnikterine, orys sheneýnikterine degen yza býy burq etti. Qazaq eliniń oblys-oblystaǵy sport basqarmalaryn orys tildi qala jigitteri basqarady. Naǵyz qazaqtyń qoly jetpeıdi. Jetkenderi jańa aıtqan qalada týyp-ósip, qazaqy salttan, sanadan ada, beımálim bireýler. Máskeýdegi Lestgaf sport akademııasynda orystyń ulttyq oıyndary kafedrasyn jandandyram dep janyn salǵan meniń dosym rıazandyq Vıktor Holmogorovtyń qapalanǵan sátterin kórip, janym ashýshy edi. Orys tóbelesiniń (rýkopashnyı boı) aıtýly maıtalmany kúıingende araqty shelektep ishetin. – Araq ishpe, damyl al Vıktor, munymen orystyń namysyn qorǵaı almaısyń – deýshi edim. – Rollan, 70 jyl Keńes Odaǵy degen túsiniksiz memlekette ómir keshtik. Barlyq respýblıkalar boldy, Reseı degen respýblıka bolmady. Orystyń namysy men rýhy japa shekti. Imperııa úshin orystyń janyn qurbandyqqa shaldyq. Sumdyq! Orystyń qyzdaryn jálep jasadyq. Jeti atamyzdy umyttyq, jeti jurtymyzdy taptaýryn qyldyq. Ne salt-dástúrimizdi, ne ónerimizdi órge súıreı almadyq. Orys degen ataý qaldy, al salt-dástúr úshti-kúıli joǵaldy. Ulttyq sportymyzdy kótereıik dep boı kórsetsek, bizge Amerıkanyń regbıin, tennısin, fýtbolyn tyqpalaıdy. Sumdyq! Qazaqtyń ulttyq sporty da shalajansar. Senderdiń keıbir sheneýnikterińe, aıǵaıshyl saıasatkerlerińe qazaqtyń jany keregi joq. Ary men uıatyn olar ertede óltirgen. Olar jahandanýdyń jarapazanshylary, – dep Vıktor odan ári ózeýreıtin. Sol Vıktor Holmogorov Pskovta orys dodasynyń qalaı bolatynyn kórsetti. Salt-dástúrin óz orystaryna usyndy. О́kinishke qaraı, onyń ózi de, óneri de, orystyń salt-dástúri, orystyń sporttyq oıyny eshkimge kerek bolmady. О́kimet zer salǵan dúnıe bógde, bóten edi. Vıktor qapadan zar shegip, aýyr naýqastan jan tapsyrdy. Iаsnaıa Polıanaǵa barǵan saparymda, bir top orys jazýshylarymen birge Tver qalasyndaǵy molasynyń basyna baryp, birtýar orys batyrynyń arýaǵyna bas ıdim. Otan dep soqqan alyp júrek toqtady. Otan dep janushyrǵan asyl jan áýeleı aspanǵa ushty. Táni jerde. Sońyna ergen kóp shákirtteri birlik bolmaǵan soń, toz-tozy shyǵyp, ár qıyrda kún keship júr. Aıanyshty. Qazaq uly Mustafa О́ztúrik te osyndaı jan edi. Qaıran Mustafa, qazaq dep janushyrǵan júregińnen aınalaıyn, asyl inim. Janyń jánnatta bolsyn! Elenbeı, eskerilmeı ólip ketip jatqan qazaq azamattary qanshama?! Qaıran, qaısar erler! Laslo únsiz qalǵan. Tobaǵabyl da únsiz. О́rkeniń óssin Laslo! Júregiń meıirimge toly, janyń jaqsylyqqa úıir naǵyz azamat ekensiń! Baqytty bol! – Madıar elindegi at sportyna endi barymdy salamyn. Vengrııaǵa bútindeı oralamyn. Amerıkany da, Avstralııany da tastaımyn. Eger memleket basshylarymen kelise alsam, kompıýterlik ortalyǵymdy Býdapeshtke qonystandyram. Meniń fırmam úlken fırma. Otan úshin ómir súrgennen artyq baqyt joq ekenin endi anyq túsindim. Madıar qyzǵa úılenem. Qudaı buıyrtsa, topyldatyp uldar týdyram. Meniń áıelim batyr uldar tabatyn bolady, – dedi Laslo. – Laslo, meniń jaqsy kóretin bir aqynym bar. Ol – Shandor Petefı. Sonyń óleńin oqıyn. – O, ony men de jaqsy kóremin. Oqyńyz, Rollan aǵa. Sizdi maǵan Táńirim jibergen bolar. – Birimizdi birimizge tabystyryp jatqan Kók Táńiri emeı, kim deısiń, baýyrym?!. Tur madıar! Basyń kóter! Synatpa! Qasiretti qalyń eldi jylatpa! Ne uly bol, ne quly bol zamannyń Ermin deseń, qarý al da min atqa! Bul joly ant etemiz Basqasha: Eshqashanda qul bolmaımyz! Eshqashan! Bir kezderi tótep bergen tasqynǵa Qasıetti, qadiri joq bastyń da! Arýaqtar da aıyryldy sabyrdan Bul joly biz ant etemiz Basqasha: Eshqashanda qul bolmaımyz! Eshqashan! Ashý-kektiń alaý-oty qozdasyn! Bes qarýdy tat baspasyn, tozbasyn! Ońbaıdy adam eli menen jurtynan Joǵaryraq qoıar bolsa óz basyn! Bul joly biz ant etemiz Basqasha: Eshqashanda qul bolmaımyz! Eshqashan! Bir silkinsin jalqaýyń men enjaryń. Atqa qonsyn óziń túgil, jan jaryń! Shynjyr emes, syńǵyrlasyn qylyshyń, Kisen emes, jarqyldasyn qanjaryń! Bul joly biz ant etemiz Basqasha: Eshqashanda qul bolmaımyz! Eshqashan! Tobaǵabyl kózine jas aldy. Laslo oıly, túsi qatý. Terezeden tańnyń saýmal jaryǵy quıylyp tur edi. – O Alla, bul ne degen qudiretti aqyn! О́leńderi netken tereń edi, – dep kúrsindi Tobaǵabyl. – Qazaqsha qalaı-qalaı jyr tógedi qudaı-aý! Keremet! Sizben kezdeskenimiz qandaı jaqsy boldy Rollan aǵa. О́rkenińiz óssin!... Aýzyn ashsa júregi kórinetin ańqyldaǵan asaý Tobaǵabyl inim jadyrap otyr. – Aǵa, taǵy bir óleńin oqyńyz, qazaq tańyn madıar Petefıdiń sózimen atyraıyq. Shyǵasyń ba? Shyqpaısyń ba maıdanǵa? Qol jınasań, quıylamyz qaıdan da! Qýmaısyń ba qazylardy bezbúırek Jurdaı bolǵan júrekten de, mıdan da! Qaıda ketken madıardyń qýaty?! Qas-dushpanyn óz qanyna jýatyn?! Álde bizder jasyqpyz ba? Analar – Taýsylǵan ba qaısar uldar týatyn?! Otanynyń baqyty úshin janyn sadaǵaǵa tikken, ómirden molasyz ótken uly Petefı aqyn Qazaq eliniń dalasyn shyrt uıqydan oıatty. Daıashy qyz dastarqan qasyna kelip: – Tańǵy as ishesizder me? – dep surady. – Tamaq ishpeımin, rahmet. – Maǵan bir tostaǵan kofe berińiz, – dedi Laslo. – Aman-esen tańdy atyrdyq. Ýaqyttyń qalaı ótkenin baıqamaı da qaldyq. Rollan aǵa, mynaý meniń vızıtkam, ýaqyt talǵamaı habarlasa berińiz. Sizdi qashanda ańsap júretin bolamyn. Petefı jyry úshin sizge myń da bir rahmet. – Petefıge rahmet, – dedim. – Qazaqshalaǵan qazaqtyń uly aqyny Qadyr Myrzalıev aǵamyzǵa rahmet. – Kelesi jaz taǵy kelemin. Sonda sizben qazaqsha erkin sóılesýge ýáde beremin. Mine, qolym!... – Laslo, sen ózi naǵyz jigit ekensiń. Jaradyń! Elge kelgen soń habar ber. Durysy, kelerden bir aı buryn oıyńdy aıt. – Mindetti túrde Rollan aǵa. Ýáde bolsyn. Bir saǵattan soń úsheýmiz qonaqúıdiń aldynda qaıta kezdestik. Men Aqtóbege, Laslo men Tobaǵabyl Qostanaıǵa attanbaq. Odan ary Kereký eline sapar shekpek. At dodasyna ómirin arnamaq Laslo inim Pavlodar memlekettik pedagogıka ınstıtýtyna barmaq. Instıtýttyń rektory, ataqty samboshy Janmyrza Laslony jeke kútip alatyn kórinedi. Búkil Qazaqstanda ulttyq sport kafedrasy sonda ǵana ashylypty. Qandaı keremet! Jasa, Janmyrza inim. Ýaqyt tapsam, Kereký eline de soǵý oıymda bar edi. Laslo kúlimsirep qolyn berdi. – Kóriskenshe kún jaqsy bolsyn, aǵa! Rahmet. Petefıdiń analar týraly sózi qalaı edi? Esime salyp jiberińizshi. Álde bizder jasyqpyz ba? Analar – taýsylǵan ba qaısar uldar týatyn. – Osy, osy edi keregi, Rollan aǵa. – Jasa, Laslo! Seniń kóńilińe alǵan oıyńdy kóktegi Táńirim qoldasyn. – Áýmın aǵa, áýmın! Aıtqan sózińiz Qudaıdyń qulaǵyna shalynsyn! Deshti Qypshaqtyń kıesine de jáıli tısin!Qytaı uly Van
Syı dámetpe, berse alma esh adamnan. Abaı. Aqtóbeden Almatyǵa ushaq erte ushady eken. Áýejaıǵa kelgenimizde mashına qoıar jer tappadyq. Dáý, qap-qara «Djıpter» yǵaı-syǵaı bolyp sirese tizilip, ózgege oryn berer túri joq. – Qytaılar, – dedi Ǵalymjan. – Bular Aqtóbege alǵash kelgende «Nıvamen» júrýshi edi, endi astarynan «Djıp» túspeıtin boldy. Ylǵı qara «Djıp» minedi. Men birde Almatydan Aqtóbege ushyp kelgende de, VIP-tiń aldynda jıyrma-otyz «Djıp» tirelip tur edi. Ushaqtan bir ǵana qytaı tústi. Ushaq ishinde ekeýmiz biraz áńgime-dúken qurǵanbyz. Meniń saparlas qytaıymdy bir «Djıpke» mingizdi de, qalǵan jıyrma-otyz «Djıp» sońdarynan aǵyza jóneldi. Sumdyq! – Qazirde bir-eki adamdy shyǵaryp salyp turǵan bolar shamasy. Kirgende kóremiz. Bulardyń sózderi aıǵaı, qulaǵyń tunyp ketedi, – dedi Ǵalymjan. – Atam qazaqqa Allataǵala syıǵa tartqan jer baılyǵy endi amerıkandyqtardyń, fransýzdardyń, nemisterdiń, ıtalıandyqtardyń, qytaılyqtardyń qanjyǵalaryna myqtap baılandy. Iá, ol baılyqtardyń qyzyǵyn biren-saran qazaqtar men shet jurt kórip jatyr – dedim yza bolyp. Boıymdy qashan da sabyrǵa jeńdirip júrsem de, osyndaıdy kórgende namys qany atqyp basqa shyǵady. Onan soń kóp túnder uıqysyz ótedi. Qazaqtyń bolashaǵyn oılaısyń, neshe túrli oılar aqyl-esińdi alady. Qara jerdiń qoınyna tartady. El baılyǵy da, jer baılyǵy da úkimettiń quzyrynda qalý kerek edi ǵoı degen kúmán men úmit aralas shermende oı taǵatyńdy úzedi. VIP zalǵa endik. Qytaılardyń daýysy. Olardan ózge adam kórinbeıdi. Qujat tekserý ornynda orta jastaǵy qytaı áıeli men 12-13 jasar shamasyndaǵy bala tur. Úshinshisi men, qazaq – Rollan Seısenbaev. On bes-jıyrma «Djıpke» minip alyp shýyldasqan qytaılardyń shyǵaryp salǵandary áıel men bala ǵana boldy. Bala elgezek, shapshań. Arqasyna asqan jol dorbasynda shaǵyn kompıýter, fotoapparat, kitap, bloknoty bar.Úıdeı aerobýs-ushaqta adam az. Men artqy oryndyqtardyń birine, ońasha kettim. Ushaq qalypty bıiktikke kóterilisimen, bala da artqa kelip otyrdy. Kompıýterin asha salyp, jumysqa kiristi. Men jazyp otyrǵan jazýymdy úzip, balaǵa qyzyqtaı qaradym. Maǵan onyń pysyqtyǵy men táýekelshil ózimdigi unady.
(Jalǵasy bar).
Rollan SEISENBAEV. Sýretti salǵan Qanapııa Teljanov.
