Din jáne zań

Sonymen, kóp adamnyń kóńilin kúpti qylǵan «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasy qabyldanýdyń alǵashqy kezeńinen ótti. Sársenbi kúngi Májilistiń jalpy otyrysynda ol tolyqtaı maquldanyp, joǵarǵy palataǵa jol tartty. Osyǵan oraı biz zań jobasyn Májilistiń qaraýyna daıyndaǵan jumys tobynyń jetekshisi, depýtat Ramazan SÁRPEKOVTI áńgimege tartyp, birneshe suraqtar qoıǵan edik. – Zań jobasyn ábden zerttep, uńǵyl-shuńǵylyna úńilgen adam­nyń biri ózińizsiz. Saıasatker ári zańger retinde onyń mańyzy qan­daı der edińiz? – Bul zańnyń bizdiń qoǵam úsh­in mańyzy orasan zor. Ol azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýdy ilgeri jyl­jytýda aıtarlyqtaı yqpal ete alady dep oılaımyn. Din dege­ni­miz­diń ózi adamnyń tal besikten jer be­sikke jetkenshe ózimen birge jú­re­tin, jan-dúnıesine áser etetin ále­ýeti mol dúnıe ǵoı. Oǵan degen sońǵy jyldardaǵy qurmet onyń qaı salaǵa da yqpalynyń kúshti ekenin kórsetedi. Sondyqtan qandaı da bir zaıyrly memleket dinge qatysty óziniń ulttyq zańnamasyn túpkilikti aıqyndap alýǵa mindetti dep esepteımin. 1992 jyly táýelsizdik al­ǵan­nan keıingi az ýaqyttyń ishinde osyndaı zańnyń qabyldaný sebebi de sol. О́ıtkeni, ol óz salasynda qoǵamdy túrli qyspaqtardan qor­ǵaýǵa áser etýi tıis edi. Solaı bol­dy da. Sonyń arqasynda talaı-talaı kesapattardy zań tala­by­men aýyz­dyqtap, halyqqa onyń zardabyn az tıgizdik. Demek, ol der kezinde qa­byl­danǵan qujat bo­lyp shyqty. Bi­raq ýaqyt ózge­r­meı, aldyǵa jańa talaptar qoı­maı tura almaıdy. Bul – ómir zańy. Sondyqtan osydan 19 jyl buryn qabyldanǵan qujatty qaıta qa­­­rap, tolyqtyrý bul tabıǵı nárse. Sóz retine qaraı aıta keteıin, qazir elimizdegi zańnamalyq ba­za­myz 350-diń ústindegi ulttyq zań­dardan turady. Sonyń kóbin biz jetildirip, qandaı da bolsyn órke­nı­etti mem­lekettiń zańnamalyq nor­ma­laryna jaqyndatyp kele jatyr­myz. Osy­lar­dyń ishinde Din týraly zańdy da jetildiretin kez jetken. Biraq ol túrli sebeptermen kesheýildep qal­dy. Sony paıdalanǵan túrli, dás­túr­li emes dinderdiń aǵymdary, olar­dyń ishinde qoǵam damýyna, ult­tyq qaýipsizdigimizge, adamdar­dyń densaýlyǵyna keri áser etetin sektalar elimizde kóbeıip, kóńil alańdatarlyq jaǵdaıǵa jetti dep aıtýǵa bolady. 1992 jyly máselen, bizde barlyǵy 300-ge jýyq dinı birlestikter bolsa, búgingi kúni olar­dyń sany 4551 bolǵan. Solardyń keıbiri qoldanystaǵy zańnyń álsiz tusyn paıdalanyp, eldiń ishinde iritki salýǵa áreket ete bastady. Ási­rese, tirkelý máselesiniń bar­yn­sha solqyldaqtyǵy, syrttan keletin mıssıonerlerge shekteýlerdiń bol­maýy, olardyń ákelip, taratyp jat­qan dinı ádebıetteriniń mazmunyna eshkimniń nazar aýdarmaýy, mine, osy­­­nyń bári dinı baǵyttaǵy ahýal­dyń barynsha kúrdelenýine jol ber­di. Tipti, din isterimen aınalysatyn óki­letti organnyń da túrli mınıstrlikterge berilip kelýi bul isterdi retteýde turaqty múmkinshilik tý­dyr­­mady. Osylardyń bári, saıyp kel­gende, joǵaryda aıtqan kemshilikterdi týǵyzdy. Tipti túrli aǵym­dar­ǵa erýdiń áserinen bir aýyldaǵy eki kósheniń, bir otbasyndaǵy eri men áıeliniń, ata-anasy men bala­sy­nyń arasy ashylyp, kıkiljińge ba­rýyna jol berildi. Mine, osynyń bári qajetti zańnyń kesheýildep qal­­ǵandyǵynyń saldary edi. Sondyq­tan, osy máselelerdi retteýge ba­ǵyt­talǵan bizdiń zańymyzdyń mańy­zy ózinen-ózi kórinip tur emes pe? – Degenmen, jaǵdaı osyn­sha­lyq­ty kúrdeli ahýalǵa jetkenshe memleket qol qýsyryp qarap otyr­dy dep aıta almaıtyn shy­ǵarmyz? – Árıne, 2006 jyly Prezıden­timizdiń Jarlyǵymen Azamattyq qoǵamdy damytýdyń memlekettik tu­jyrymdamasy bekitilgen bola­tyn. Sonyń ishinde din isteri jó­ninde zań ázirlenýi qajettigi tıisti memlekettik organdarǵa júktelgen edi. 2008 jyly bir top depýtattyń yntasymen qoldanystaǵy din tý­raly zańnamaǵa ózgertýler men to­lyqtyrýlar engizý jónindegi zań jobasy ázirlendi. Ol qalyptasqan tártip boıynsha Májiliste qaralyp, maquldandy. Senatta da bul qujat barlyq prosedýralardan ótip, qa­byldandy. Biraq oǵan Elbasy qol qoımastan buryn halyq arasyndaǵy keıbir pikirlerge baılanysty onyń Ata Zańǵa sáıkestigin tekserý su­ra­lyp, atalmysh qujat Kons­tıt­ý­sııa­lyq keńeske joldanǵan bolatyn. Konstıtýsııalyq keńes 2-3 normadan Konstıtýsııaǵa qaıshylyq taý­yp, 2009 jylǵy qaýlysymen zań­nyń qabyldanýyna qarsylyq bildirdi. Osy jaǵdaı bolmasa, ol sol kezde-aq tolyqqandy, bitken qujat sııaqty edi. О́ıtkeni, 2006-2008 jyl­­dary ony daıyndaý óte qar­qyndy, jan-jaqty júrgizilgen bolatyn. Bizdiń búgingi zań jobasyn onshaqty kúnniń ishinde, óte jyldam ýaqytta qarap shyqqanymyzdyń ózi de, birinshiden, sol zań jobasyn tereń taldaǵandyqtyń arqasynda múmkin boldy dep aıta alamyn. Ekinshiden, Konstıtýsııalyq keńes te óziniń son­daǵy qaýlysynda jańa zań qa­byl­danatyn bolsa myna máse­leler­ge kóńil aýdarylsa degen usynystar jasaǵan edi. Zań jobasyn ázirlegen top sol eskertpelerdi eskergen eken. Sonyń arqasynda biz zań jobasyn tez arada qarastyryp, pysyqtap jiberdik. Árıne, men bul qujat tórt qubylasy túgel saı zańnama dep aıta almaımyn. Onyń da kezinde jetildirýdi qajet etetin tustary bo­lýy múmkin. О́ıtkeni, ár nárseniń tóreshisi ýaqyt ekeni daýsyz. – Zań jobasynan qoǵamnyń kútip otyrǵan basty-basty má­se­leleri bar ekeni anyq. Olar: biz­diń qalyptasqan dinı nanym-se­nimimizge, ata-babadan qalyp­tas­qan dástúrimizge, otbasylyq yn­ty­maǵymyzǵa kedergi keltirip, túrli joldarǵa ıtermeleıtin zı­ıan­­dy dinı aǵymdarǵa tyıym sala ma degen úmit. Bul qujat osyndaı áreketke qol jetkize alatyn tetikter týdyra ala ma? – Mundaı maqsat zań jobasyn ázirleýshilerdiń de, jumys tobynyń músheleri – bizdiń de ishki maqsa­ty­myz bolǵany anyq. Sondyqtan da qujatqa zııandy aǵymdardyń ju­my­syna órkenıetti jolmen tosqaýyl qoıa alatyn tetik engize aldyq dep aıta alamyn. Ol – dinı birlestikter men mıssıonerlerdiń qaıta tirkelýin talap etip, retteıtin normanyń engizilýi. Demek, atalǵan uıymdar men adamdar qyzmetin memlekettik qaıta tirkeý arqyly, is-qımyl­da­ry­nyń zańǵa sáıkestigin anyqtaý jo­ly­men biz zııandy áreketteri bar aǵym­dardy eksheı alamyz. Al memlekettik tirkeýden ótpegen qandaı da bir dinı uıym nemese mıssıoner tuıaǵyn qımyldata almaıdy. Naq­tylap aıtatyn bolsaq, biz dinı birlestikterdi 3 sanatqa bólip otyr­myz. Olar – jergilikti, aımaqtyq jáne respýblıkalyq. Jergilikti já­ne aımaqtyq dinı birlestikter ob­lystardaǵy ádilet departamenti bas­qarmasynda, al respýblıkalyq deńgeıdegi birlestikter Ádilet mınıstrliginde tirkeýden ótedi. Zań jobasynda tirkeýden ótý úshin dinı birlestikte qansha múshe bolýy kerektigi aıqyndalyp jáne olardyń bári kámelet jasyna tolǵan Qazaq­stan azamaty bolýy kerek degen shart engizilgen. Ekinshiden, tirkelý úshin dinı birlestiktiń jarǵysy, tir­kelýdi kún tártibine qoıyp ót­kizgen jınalystarynyń hattamasy, dinı birlestikke enýge ynta bildirgen adamnyń sol jınalysqa tikeleı óziniń qatysqandyǵy (osy talap zań jobasyn talqylaý kezinde jumys toby músheleriniń usynysymen engizildi), úshinshiden yntaly bolǵan adamdardyń tolyq tizimi tapsy­ry­lady. Jarǵynyń ózine qandaı talaptar qoıylatyndyǵy jóninde zań jobasynda arnaıy bap bar. Onda mindetti túrde Qazaqstan azamat­ta­rynyń barlyq quqyqtaryn, sonyń ishinde demalý quqyǵyn buzyp mezgilsiz ýaqytta dinı ýaǵyz aıtyp mazalamaýyn talap etken jáne taǵy basqa normalar qarastyrylǵan. So­nymen birge olardyń aldaǵy júrgi­ze­tin jumystaryna qandaı ádebı jáne basqa quraldardy paıdalana­tyny jóninde málimet beriledi, al bular tirkelý barysynda mamandar­dyń qatysýymen dinı saraptamadan ótip, zııandy nemese zııandy emes sıpattary anyqtalady. Osy ju­mys­tar úshin Din isteri jónindegi agenttik ózine bıýdjetten bólingen qarjy kóleminde din salasynda júr­­­gen bilikti mamandardy sarap­shy ­retinde qarajat tólep shaqy­ra­dy. Sarap jumysy bir aıdyń ishinde ótkiziledi. Odan ótken soń da jarǵyda keıbir kúdik týdyrǵan má­seleler bolsa, úsh aı merzimge túzep kelýge qaıtarylady. Eger osy mezgilde túzep kelmeı, ózderiniń áre­ketterin jalǵastyra beretin bolsa, ondaı birlestikterdiń jumysy sot arqyly toqtatylady. Mine, os­yndaı jumystar arqyly biz qoǵa­mymyzdaǵy zııandy dinı aǵymdardy aýyzdyqtap, olardy aramyzdan alastarmyz degen úmitimiz bar. – Al túrli zııandy aǵymdardy ýaǵyzdaıtyn sheteldik mıssıo­ner­lerdiń jumysyn retteýge qan­daı múmkinshilik týǵyza alady? – Biz mıssıonerlik jumyspen Qazaqstan azamattary, sheteldik azamattar jáne azamattyǵy joq adamdar aınalysa alady dep jazdyq. Bul – Ata Zańymyzdyń normasyna sáı­kes keledi. Munda biz kópkon­fes­sııaly memleket bolǵandyqtan esh­kim­niń dinı senimine shek qoı­maı­myz degen qaǵıdatty basshylyqqa aldyq. Biraq olardyń tirkelýine qo­ıylatyn talaptar da dinı birlestikterge qoıylatyn talaptarǵa uqsas. О́zgesheligi: sheteldik mıssıonerler kelgende zań jobasyna sáıkes Qa­zaq­standa tirkelgen qandaı dinı birlestik sizdi shaqyrdy, qolyńyzda mórmen bekitilgen shaqyrý qaǵaz bar ma degen birinshi talap qoıylady. Al eger shaqyrýy bolmaı, tek sheteldik ozyq tájirıbeni taratý úshin keldim, bizdegi dinı birlestik osyn­daı jolmen júrgende qoǵam úshin paıdaly boldy degen sekildi má­se­leler aıtsa, oǵan da shekteý joq. Tek, zań talaby boıynsha, qolynda sol elde tirkelgen dinı birlestiktiń múshesi jáne sonyń ýaǵyzdaýshysy degen anyqtamasy bolýy kerek. Eger osyndaı qujaty nemese sha­qy­rýy bar adam bolsa, mıssıoner mundaǵy áreketinde ózin shaqyrǵan nemese dinı maqsaty bir birlestikke múshe bolyp tirkeledi. Búginge deıin mıssıonerler kelip jatatyn jáne onyń nemen aınalysyp júrgenin eshkim qadaǵalamaıtyn. Al jańa zań joba­sy boıynsha mıssıonerdiń áre­ket ete­­­tin aımaǵy, sondaı-aq qandaı ýa­ǵyz aıtyp júrgeni jóninde onyń ózi­ne ǵana emes, tirkelgen dinı birlestigine de jaýapkershilik júkte­ledi. Zań jobasyndaǵy jańadan engizilgen ta­laptardyń taǵy biri – mıssıoner jyl saıyn óziniń áreketi týraly Din isteri jónindegi agent­tiktiń aı­maq­taǵy mamandaryna esep berip oty­rady. Jumysy durys eken­­digine ma­mannyń kózi jetip, onyń zııan­syz­dyǵy anyqtalsa, mıs­sıo­ner­diń qaıta tirkeýden ótip, kelesi jylǵa áreket etýine ruqsat beriledi. Al teris pıǵyly anyq­ta­lyp, tek qar­jylyq paıdasyn kóz­deı­tini, bi­reý­lerdiń na­nym-senim­de­rine qııa­­­nat jasaıtyn­dy­ǵy belgili bolsa, onyń áreketi sot­tyń sheshimimen toq­­­ta­­­ty­lyp, ózin Qazaqstan aým­a­ǵy­nan shy­ǵarý týraly sheshim qabyldanady. – Májilistiń jalpy otyry­syn­da qandaı baptar týraly qar­sy pikirler aıtyldy? Olardyń paıymdarynyń qateligi nede dep oılaısyz? – Zań jobasynyń 3-shi baby týraly pikirtalastar boldy. Onda memleket jáne dinı rásimderdi at­qa­rý máseleleri qarastyrylǵan. So­nyń ishinde Qazaqstan Respýblı­ka­synda resmı túrde tirkelgen dinı uıymdar ózderiniń minájat oryn­da­r­yn, ǵıbadathanalaryn salýǵa, óz­de­rine qajetti ádebı quraldaryn paıdalanýǵa múmkindikteri bar dep, al oǵan memleket tarapynan nemese basqa da zańdy tulǵalar nemese adam­dar tarapynan kedergi keltirýge jol berilmeıtindigi aıtylǵan. Al ekinshi tarmaqshasynda dinı birlestikter men Qazaqstan Respýblıkasy azamattary, sheteldik azamattyǵy bar jáne azamattyǵy joq adamdar dinge kózqarasyna qaramastan zań aldynda birdeı jaýapty dep ja­zyl­ǵan. Bul bizdiń Konstıtýsııamyzdyń talabyna sáıkes keletin norma. Osy normalar suraqtar týdyryp, keıbir depýtattar memleket dinı minájat oryndaryn salýǵa aralasýy kerek degen sekildi oılar aıtty. Biraq Ata Zań talabyna qaıshy keletindikten ondaı pikirler qabyldanbady. Sonymen birge 7-baptyń norma­la­ryna baılanysty depýtattardyń kóptegen suraqtary týyndady. Onda qandaı jerlerde qulshylyq etýge tyıym salynbaıtyny jazylǵan. Dinı joralar men rásimder ǵıbadat úılerinde jáne oǵan bólingen aý­maqta, qulshylyq etý oryndarynda, dinı birlestikter mekemelerinde, zırattarda, jaqyn turatyn adam­dar­dyń quqyqtaryna kedergi jasamaı­tyn bolsa turǵyn úılerde, ashanalar men meıramhanalarda, qonaqúı­ler­d­e jasalynady delingen. Son­daı-aq aýrýhanalarda, múgedekter úıi men qarttar úıinde, túrmelerde jáne túrmege deıingi oqshaýla­ǵysh­tarda otyrǵan adamdar qajet dese resmı tirkelgen dinı birlestik ókil­derin shaqyrýǵa quqy bar. Al memlekettik mekemelerde, quqyq jáne sot oryndarynda, áskerı quryly­m­darda, adamnyń densaýlyǵyn qorǵaý men qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýmen aınalysatyn organdarda, zaıyrly oqý oryndarynda qudaıǵa qulshylyq etý, mıssıonerlik qyz­met­terdi atqarý, dinı joralardy ja­saýǵa tyıym salynady delingen edi. Soǵan keıbir áriptesterimiz qarsy shyǵyp, nege biz eshkimge kedergi ja­samasaq óz kabınetimizde namaz oqı almaımyz degen yńǵaıda suraqtar qoıdy. Sondaı-aq, oqý orynda­ryn­daǵy namazhanalardyń jabylatyn­dyǵy da olardyń qarsylyqtaryn týdyrdy. Namaz oqýǵa qarsy bol­ma­saq ta, ıslam joralaryn jasaǵan jerde basqa da dinderge ruqsat berilýi qajettigin, onyń bári atalmysh oryndardaǵy eńbek tártibiniń saq­talýyna keri áserin tıgizedi degen nıetpen salynǵan tyıym edi bul. Biraq biz jumys tobynda zań jo­basyn jasaýshylardyń namaz oqy­ǵan adamdarǵa qoldanylýy qajet dep tapqan jaýapkershiligin aldy­ryp tas­tadyq. Olar negizgi zań jo­ba­sy­men birge qaralatyn «Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq ak­tilerine dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha óz­gerister men tolyq­ty­rý­lar engizý» atty ilespe zań jo­ba­synda Ákim­shi­lik-quqyqtyq kodekske ruqsatsyz namaz oqyǵan adamdar úshin alǵash ret 50 AEK, ekinshi ret qaıtalansa 100 AEK kóleminde aı­yppul salynady degen tolyqty­rý­dy usynǵan edi. Biz barlyq zańna­ma­larymyzdy izgilendirýge nıet etip otyrǵan kezimizde namaz oqyǵany úshin jaza qoldaný durys bolmas degen usynys engizip, ony aldyryp tastattyq. – Demek, atalǵan qyzmet or­yn­­darynda namaz oqýǵa bol­maı­dy, biraq oqysań da eshteńe emes degen sóz ǵoı bul? – Aldymen tártipti qalyp­tas­ty­raıyq, ózin syılaǵan adam, dinin syılaǵan jan meshitke baryp nemese úıge baryp qulshylyǵyn oryn­daı berer. Dinnen bas tartsyn degen tú­sinik qalyptastyrmaıyq dedik biz. – Qoǵamdyq palatada zań jo­basy talqylanǵanda basqa bir dinniń ókili eshkimge kedergi keltirmeı, jeksenbi kúni óz úıimde 2-3 adammen birge qudaıǵa qulshylyq jasasaq, bul da zańsyzdyq bola ma degen suraq bergende Q.Lama Shárip bul da zańdy buzý bolady dep jaýap bergen edi. Zań jobasy sol kúıinde qaldy ma, álde óz­gertildi me? – Bul týraly áńgime joq. Adam óz úıinde eshkimge kedergi keltirmeı, eshkimniń quqyǵyn buzbaı qul­shy­ly­ǵyn jasasa, eshkim oǵan tyı­ym sala almaıdy. Mysaly, oraza ýaqy­tyn­da musylmandar úılerinde aý­yz­­ashar beredi, taraýyq oqıdy, oǵan qalaı kedergi keltiresiń? Ej­el­den qalyptasqan dástúr. Esh­qan­daı qar­sylyq joq. Bári de búginge deıin qa­lyptasqan dástúr boıynsha atqa­ryla beredi, tek joǵaryda aıt­qan tórt orynda ǵana tyıym sa­lynady. – Zań jobasy erteń qabyl­da­nyp ketse, ony tolyǵymen iske asyrýǵa jańadan qurylǵan Din isteri jónindegi agenttiktiń qu­zy­reti jete me? Soǵan kózderińiz jetti me? – О́te durys suraq. Kez kelgen tamasha zań oryndalsa ǵana halyqqa tıimdi bolady. Al tolyq júzege aspaı jatsa, ondaı qujattyń halyqqa paıdasy bolmaıdy. Zańnyń oryn­da­lýyna jaýapty ýákiletti organymyz – Din isteri jónindegi agenttiktiń quramynda búgingi kúni nebári 80 qyz­metkeri ǵana bar eken. Onyń jar­tysy osy Astanadaǵy agent­ti­k­tiń óz­inde, al barlyq oblys orta­lyq­ta­ry men Almaty qalasynda 2-den ǵa­na qyzmetkeri bar kórinedi. Aýdan­dyq, aýyldyq jerlerde múlde joq. Negizgi dinı jumys­­tar, kelip jatqan mıssıonerler shetkeri eldi mekenderde júrip ja­tyr, al onda olardy baqylaıtyn ýá­kiletti organ ókili joq. Sondyqtan biz Din isteri jó­nindegi agenttikke aýyl­dar­da ók­il­derin, aýdandyq jerlerde ókilet­tik­terin ashý jóninde usynys engi­zi­ńizder, qazir Májilistiń qorjy­nyn­da 2014 jylǵa deıingi bıýd­jet­tiń jobasy qaralǵaly jatyr, biz siz­der­diń usynystaryńyzdyń qarajat ja­ǵy­nan sol bıýdjette qamtamasyz eti­lýine yqpal eteıik degen pikirler aıttyq. Jaǵdaı mine, osyndaı. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.