Qazaq eli

Búgin men bolashaq týraly oı Rollan SEISENBAEV. (jalǵasy) Daıashylar sýsyn ákeldi. Men apelsın shyrynyn aldym. Bala da tamaqtan bas tartyp, salqyn sý iship otyr. – Seniń esimiń kim? – dep suradym. – Van, – dep jaýap qatty bala. – Meniń esimim Rollan. – A... Romen Rollan! – dep qýandy bala. Ádebıetten habary bar jetkinshek bolyp shyqty. Ekeýmiz emen-jarqyn sóılesip kettik. Ekeý­mizdiń de aǵylshynshamyz shalalaý bolsa da, bir-birimizdi erkin túsinip otyrmyz. – Aqtóbege nege keldiń? – dep suradym. – Ákemdi kórýge keldim. Ony kórmegeli eki jyl bolǵan. – Saǵynǵan ekensiń ǵoı?! – Saǵyndym. – Ákeń úlken bastyq bolar shamasy?... «Djıpter» tolyp ketti ǵoı. – Iá – dep kúldi bala. – VIP persona my father. Siz qazaqpysyz? – Qazaqpyn. – Onda qazaqsha sóıleseıik, – dedi bala. Men apelsın shyrynyna qaqalyp qala jazdadym. – Sen qazaqshany qaıdan úırendiń? – dedim sasqalaqtap. – Benjınde. – Qazaqsha jaqsy sóıleıdi ekensiń. – Aksent bar. Áli jaqsy emes. Jazda Aqtó­bege qaıta kelemin. Sonda aýylǵa baryp, qazaq balalarynan qazaqsha erkin sóıleýdi úırenemin. – Oryssha bilemisiń? – Azdap qana. Orysshany kelesi jyly Sankt-Peterbýrgte, sonan soń Vladıvostokta úırenemin. Árıne, demalys kezinde. Men gımnazııada oqımyn. – Sen qansha jastasyń? – On úshtemin. О́mir joly bastaldy, myrza. Balanyń úlkendershe sóz saptaýy, ózin erkin, baısaldy ustaýy meni tań qaldyrdy. Búgingi urpaq bizden ózge ǵoı degen oı keldi. Meniń on eki jastaǵy nemerem Nazar da kez kelgen adammen til tabysady. Áńgime yrqyn erkin ańǵarady. Jerdegi qumyrsqadan, aspandaǵy juldyzǵa deıingini áńgime aıasyna ıildirip, múdirmeı sóıleı beredi. – Meniń nemerem 12 jasta. – Ol qazaqsha bile me? – Ony nege suradyń? – Qazaqstanda qazaqtar qazaqsha sóılemeıdi. Bul jaman. Durys emes. – Nazar qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha sóıleıdi. Sen Almatyda qansha kún bolasyń? – Bes kún. Sonan soń Benjınge júremiz. Gımnazııada oqý bar. Nazar Almatyda ma? – Almatyda. – Men onymen tanyssam qarsy emessiz be?... – Joq. Nesine qarsy bolamyn?! Jastar bir-birin bilýi, tanýy, dostasýy durys. – Men de solaı oılaımyn. – Mynaý meniń vızıtkam, telefon soq. Áýeli anańnan ruqsat sura. – Ol belgili ǵoı. Árıne, ruqsat suraımyn. – Qazaqstan saǵan unady ma? – О́te unady. Almaty sulý qala. Meniń Alma­tyda turǵym keledi. Siz Qytaıda bol­dyńyz ba? – Joq. Taıvanda ǵana boldym. – Maǵan qonaqqa kelińiz. Men sizdi Nazar­men Benjınge shaqyramyn. – Van, meniń bir armanym bar. Ol Shaýlınge baryp monahtar týraly kıno túsirý. – Meniń ákemniń aǵasy Shaýlın monahy. Ý-shýdyń aıtýly sheberi. – Sen de ý-shýmen aınalysamysyń? – Joq. Karatemen. О́z jasymda, Qytaıdyń chempıonymyn. Sizderdi Shaýlınge ózim apara­myn. Kelistik pe? – Kelistik, Van. Sen de Almatyda meniń úıimde qonaq bol. – Qýana-qýana kelisemin. Nazar bola ma? – Árıne. Ony da shaqyramyz. – О́te jaqsy. Sheshemniń jumys kestesi óte tyǵyz. Kezdesýdi telefonmen anyqtaımyz. – Shesheńdi birge shaqyr. Qytaılar qazaqsha úırene bastaǵan eken ǵoı. – Árıne. Ákemniń qol astyndaǵy qytaılar­dyń bári qazaqsha sóıleıdi. Oryssha sóz qosýǵa bolmaıdy. Rýstaǵy qytaılar ǵana oryssha sóıleıdi. – О́kinishke qaraı men qytaısha bilmeımin. – Oqasy joq. Nazar úırensin. Endi bir jıyr­ma-otyz jylda Qazaqstan men Rýsta qytaılar turatyn bolady. – Van, túrkiler Qytaıdy eki ǵasyr bılep ustap turǵanyn bilemisiń? – dedim na­mystanyp. – Bul týraly mektepte oqytpaıdy. Shyń­ǵys­hannyń nemeresi Hýbýlaı han Sın dınas­tııasyn baǵyndyrǵany ras. Men ol týraly oqyǵanmyn. Hýbýlaı han adal, ádil han bolǵan. Qytaılardy qul qylmady. Syılady. Han adam balasy bolǵandyqtan, handar da adasady, aljasady, durys, ómirsheń sheshim qabyldaı almaı qapyda ketedi. – Tarıh taǵlymy ǵoı. – Árıne. Qaranyń qateligi túk emes, hannyń qateligi kúná. Ondaı handardy qudaı atqan. Siz Konfýsııdi oqydyńyz ba? – Árıne, – dedim Vannyń unatatyn sózin qaıtalap. – Álemdegi eń tereń fılosof sol kisi. – Qazaqshaǵa aýdaryldy ma? – Aýdarylǵan. – Konfýsıı handar men ımperatorlardy sózben soıyp salyp otyrǵan. – Sen bul týraly da oqydyń ba? – dep suradym. – Joq, bul týraly meniń atam aıtqan. Ol búgingi Qytaıdyń ataqty fılosofy. Anamnyń ákesi. – Sen tekti jerdiń ulany ekensiń ǵoı?! – Ákemniń atalary da ımperatordyń týystary bolyp keledi. Solaı ... Bizge qaraı aqyryn jyljyp Vannyń anasy keldi. Maǵan basyn ızep, jymııa amandasty. Qytaısha til qatty. – Meniń balam sizdiń basyńyzdy qatyrǵan joq pa? Bul sózsheń bala, – dedi Van anasynyń sózin qazaqshalap. Áıel taǵy til qatty. – Meniń balam qazaqsha ońdap sóıleı ala ma eken? – dep aýdardy Van. – О́te jaqsy sóıleıdi eken. О́te aqyldy bala dep aıt,  – dedim Vanǵa. – Sizdiń maqtaý sózińizge anam báribir senbeıdi. Anamnyń tyńshylary kóp qoı, – dep Van kúldi. О́kinishke qaraı, sizderde halyq degen uǵym joǵaldy. Kapıtalızmde adam adamǵa jaý. Amerıka sizderge jaman sabaq berýde. Amerı­kany tyńdaıtyn bolsańyzdar, dástúrden aıy­ryla­syzdar. Sana sergeldeńge túsedi. – Qazaqtyń sanasy, sergeldeńge Amerıka­syz-aq túsken. – Ol jaman, – dedi Van. – Qazaq halqy shıyr­shyq atyp jınalýy qajet. Bizge sanasy buzyl­ǵan Qazaq­stan halqy emes, oıly, parasat­ty, tárbıeli, tek­ti el kerek. – Jaman el eshkimge de kerek emes, – dedim men. – Al, Qytaı, qoǵam úshin, 2 mıllıard hal­qy úshin, adam úshin ómir súredi. Sizderde baılyq baılardyń qo­lynda ǵa­na. Al bizde el baı­lyǵyn halyq ózi qada­ǵalaıdy. Meniń ákem Qazaqstanda jyl sa­ıyn jol salýǵa mıl­lıon­daǵan dollar jum­­­sala­dy deıdi. Sum­­­dyq qoı. Aǵam Nıý-Iorkte tu­rady. Olar joldy biraq ret tó­seıdi. Ǵa­syr­larǵa jetedi. Gıtler de jol­dy solaı salǵan. Stra­te­gııa­­lyq jol. – Sen ózi kóp bile­siń ǵoı. – Men ınternetti qushaqtap jatyp uıyq­taımyn. Bilsem, bile bersem deımin. Toıym­syzbyn, – dep kúldi Van. Van maǵan ábden una­dy. Bizdiń qazaq jas­tary da Vanǵa uqsap, kóp oqýǵa, toqýǵa ty­rys­sa dep oıladym. Pavlodardyń Lebıaji aýdanyna bir mınıs­trdiń orynbasary keledi. Jap-jas jigit. Oksford bitirgen. Bir qoly joq býhgalter shal oǵan birneshe suraq qoıady. Orynbasar onyń bir sura­ǵyna da jaýap bere almaǵan kórinedi. Ushaq Almatynyń áýe­­jaıyna qondy. Van meniń qolymdy qysyp turyp: – Men sizge telefon soǵamyn, – dedi. Almatynyń áýeja­ıy­nan ana men balany taǵy da on-on bes qap-qara «Djıpter» qarsy aldy. Almatynyń qara asfaltyn ezgilep qap-qara «Djıpter» zymy­rap berdi. Eki kúnnen soń Van maǵan telefon soqty. – Sizben kezdesýdiń reti kelmedi. Bizge jedel Benjınge jol júrý kerek. Shaýlınge shaqyrtý jiberem. Nazarǵa sálem aıtyńyz, – dedi qytaı balasy Van. Kóz uzatpaı: «Rollan myrza! Qytaı tilinde shyqqan Sizdiń novellańyzdy taýyp alyp oqydym. О́te unady. Otyz jyldan soń sizdiń kitaptaryńyz qytaı tilinde kóp shyǵatyn bolady. Shaýlın monahtary sizderdi asyǵa tosýda. Jol qarajaty bizden. Qurmetpen Van», – degen jedelhat qolyma tıdi. Shaýlın mo­nahtary da eki ret shaqyrýdy rastap qaǵaz jiberdi. Men qytaı balasy Vannyń shaqyrýyn qabyl almadym. Nazar ókpelegen joq. Ol naǵyz qazaq ulany bolyp ósip kele jatqan jigit qoı, bárin túsindi. Únsiz uǵysqanǵa ne jetsin shirkin?!.   Prınston ýnıversıteti nemese: «Ser, men endi qazaqsha sóıleımin!»   Gúljanmen Nıý-Iorktiń qaq ortasyndaǵy qaz-qatar tizilgen kóp kafelerdiń birinde kezdestik. – Aǵa, men mundamyn, – dep daýystady uzyn boıly, symbatty qyz eki qolyn birdeı joǵary sozyp. Men de qolymdy kóterip, basymdy ızep, kúlimsiregen kúıi kóp stoldardyń ortasyn jaryp ótip, Gúljanǵa qaraı júrdim. Eki kisilik shaǵyn stol. Aǵalap qushaqtaǵan Gúljan qaryn­dasym. Qazaqtyń baýyrmaldyǵy qazaq jerinde emes, elden tysqary, ózge jurt ortasynda barynsha ashylady bilem. Bálkim, bul ózgeshe qazaqy qasıet bolýy múmkin. – Aǵa, sizben Londonda tuńǵysh kezdeskenimizge týra on jyl ótipti. – Ýaqyt degen alyp keme, adamdy o jaǵadan bu jaǵaǵa zýyldatyp alyp júre beredi-aý. Al Prınstonda kezdeskenimizge qansha jyl ótti?! – Eki jyl. Sizdiń shashyńyzǵa da aq kiripti, aǵa. – Ýaqyt kimge aıaýshylyq jasar deısiń, qaryndasym. Gúljannyń ádemi, meıirban júzi kúlimdep, alasy mol qap-qara kózi kisige týra qaraıdy. Synaý joq. Meıirim men syılasym bar. – Londonda siz ashqan Abaı úıine jastar kóp barýshy edi, aǵa? Londonǵa kelgen-ketken adamdar da Abaı úıine taǵzym etýdi ózderine paryz sanaıtyn. «Bolashaqpen» onda endi ǵana barǵan bizder, Abaı úıiniń mańyzyn, sizderdiń kim ekenderińizdi uqpaıtynbyz da. Abaı úıiniń qasıeti nede ekenin biz, sizder Londondy tastap ketkende ǵana túsindik. Ol kezde Londonda elshilik joq bolatyn. «Bola­shaqpen» kelgen baı­lardyń erketotaı, aqshasy kóp balalary ǵana mol edi, – dedi Gúljan. – Sizge bir kelgende, almatylyq qylqalam ıesi: «Siz úshin sýretshi kim?» dep surady ǵoı. Sonda siz:  «Sýretshi eń áýeli syzyq, sonan soń taǵdyr», dep edińiz. – Sol sóz esińde qalǵan ba? – Joq. Qaıdan qalsyn. Ol kezde men jaspyn ǵoı. Ol sýretshi jigittiń aty Almas bolatyn. Byl­tyr men onymen Venesııada kezdeısoq ushy­ra­syp qal­dym. Sonda sizdi, Lon­dondaǵy Abaı úıin eske aldyq. «Sýretshi – syzyq», degen Rollan aǵam­nyń sózin men endi ǵana túsindim. Sol aǵamyz qaıda júr eken?» – dep kúrsindi ol. Men de siz ben Klara apamdy kóp oılaıtynmyn. Al keshe, sizdiń Amerıkaǵa kelgenińizdi amerı­kandyq aýdarmashylardan estidim. Telefony­ńyzdy da solar berdi. – Durys bolǵan. Al, sóı­le Gúljan, qulaǵym sende. – Sizge aıtar áńgime, aýyr aǵa. Bul meniń ómirim ǵoı. Bul meniń sizben syrlasqanym da, aqyldas­qanym da bolsyn, aǵa. Meniń syrym, sizdiń ja­dy­ńyzda ǵana qalsyn. – Bolsyn Gúljan. – «Bolashaqpen» London ýnıversıtetine kelgende biz bala ekenbiz ǵoı. Qazaqstan Prezıdenti jastardy Batysta oqytsam dep armandap, bizden qarjy aıamady. Qansha jastardy oqytty. Ortalarynda jaqsy­sy da, jamany da boldy. Tárbıe kórmegen jastar da az emes edi. Qyzdar aǵyl­shynnyń sumpaıy shaldaryna turmysqa shyǵyp, bala tapty. Uldar aǵylshynnyń «kempirlerine» úılendi. Biz aǵylshyn tilin úırendik, álemniń ondaǵan elderinen kelgen adamdarmen aralas­tyq. Basymyzdan jaqsy da ótti, jaman da ótti. Júris jeńil, mı orta, aqylda turaq joq edi. Qazaqstan Prezıdenti jyl saıyn «Bo­lashaq» baǵdarlamasyn ulǵaıta berdi. Petr birinshi sekildi jastardy shette oqytýǵa baryn saldy. Jastarǵa úmit artty. Biraq Prezıdenttiń janyn salǵan isine biraz qazaq jastary janyn sala almady. Eń áýeli, Prezıdenttiń oıyn uqpady. Armanyn baǵalamady. Maqsatyn aıyr­mady. О́ıtkeni, qazaq ıdeologııasyn uqtyrar kisi bolmady. Álde ıdeologııanyń ózi bolmady ma? Teketires, dúdámal kezeń edi. Úshinshi álem bolǵan soń, sol álemge tán barlyq qubylys­tardan ótpeı bolmaıdy eken. Ol úshinshi álem zańdylyǵy. Pende bolǵan soń aǵat ketetin keziń de bolady. Sý sapyrǵandaı dabyrlap, múlde bóten qıyrǵa shabatyn shaqtaryń da jıi ushyrasady. Iá, Londonda bakalavr bitirip, Almatyǵa kel­dim. Árıne, birden Aqtaýǵa qara munaıdy jaǵalap, jumysqa turdyq. Tabys aıyna myń dol­lar. Keıin kóbeıdi. Amerıkandyqtarǵa ju­mys isteısiń. Keshke solarmen kezdesesiń. Qazaqstan­dasyń ba, Amerıkadasyń ba, belgisiz. Ulttyń bolashaǵy úshin oqytty, al ultyń joq. Londonda aǵylshyndar, Aqtaýda amerıkan­dyq­tar. Qazaq­tyń teledıdaryn, gazetin kórmeısiń. Qazaqtyń tilin estimeısiń. Sodan qaıda júrsem de báribir emes pe dep eki jyldan soń, Prınston ýnıversıtetiniń ma­gıs­tratýrasyna tústim. Sonda sizben taǵy bir jolyqqan edik. Siz meni Prınstondaǵy dostary­ńyzben tanystyrǵan bo­la­tynsyz. Men olarmen jaqsy qarym-qaty­nasta boldym. Dostary­ńyz­dyń báriniń dini berik, eki sóılemeıtin, ýáde­ni qaza qylmaıtyn adal adamdar eken. О́zbekter, tájikter, túr­ki­mender ádep qaqpa­la­ryn qatty ustaıtynyn bilesiz. Al qazaqtar ja­ńa­shyl bolamyz dep jan­daryn jyrtyp jatady. Qazaqtyń boıyna bitken bul daraqy minezdi, biz, jastar túsine almaı qatty alań­daımyz. Qanǵa sińgen ulttyq minez ekenin uqsań da, kúnine ózgerip jatqan myna qa­tal zamanǵa úılespeı­tinin sezip qynjylasyz. – Sabaqty jaqsy oqy­dym. Maǵan keregi bilim ǵana ekenin men Aqtaýda amerıkandyqtarmen ju­mys istegen tusta anyq uqqam. Sonan da Prınston ýnıversıtetiniń ma­gıs­tratýrasyna túsýge ba­rymdy salyp daıyn­daldym ǵoı. Magıs­tra­tý­raǵa túskendegi meniń qýa­nyshymdy kórseńiz! Men shyn baqytty edim. Almatydaǵy sheshemmen sóıleskende de birese jylap, birese kúlip, esim ketken. Ol kezde Prınstonda eshkimdi bilmeımin. Qýanyshyńmen bóli­setin kisi joq. Shette turýdyń eń qıyny, ylǵı jalǵyzdyqty sezinesiń. – Sanasy bar adam ǵana qınalady, – dep Gúljannyń sózin bóldim. Boıjetken maǵan kózin kó­terip júzime anyqtap qarap aldy da: – Rollan aǵa, kim bolsa da qınalatyn bolar. Batysqa údere kóshken bizder, jastarmyz ǵoı. Árıne, bizde tárbıe kemshin soǵyp jatty. Ol belgili, – dep sál bógelip aldy da. – Sol kúni men Prınston qalasyn erkin araladym. Sharshap kelip, ońasha saıabaqtyń oryndyǵyna otyrdym. Qansha sharshasam da, kóńil gúl atyp, jaınap turǵan. Prınston ýnı­versıtetiniń magıs­tra­týra­syna túsý uzaq jyl­ǵy armanym edi. Men kádimgi ortaqoldy otba­synan shyqqan qyzbyn. Meni qoldaıtyn baı aǵalarym nemese laýa­zym­dy týys-týǵanym joq. Jalǵyzdyń jary qudaı deıtin anam. Charlzben sol saıabaq­ta tanystym. Ol da ma­gıstratýraǵa túsipti. Ka­lıfornııalyq ádemi jigit. Mamandyǵy fızık. Sheshesi evreı, ákesi ırlan­dyq. Mıllıonerdiń ot­basynan shyqqan azamat. Biz kesh boıy birge serýendedik. Kafeden tamaq ishtik. Charlz Irak so­ǵysyna qatysqan jalǵyz baıdyń balasy eken. Áńgime arasynda ol ma­ǵan beımálim jaıt­tardy, álem saıasatyndaǵy qany shyqqan shyndyqty aıt­qanda, men ony syılaı tústim. Maǵan Charlzdiń qaı másele, qaı suraq bo­ıynsha óz oıy, óz tilegi, óz kózqarasy bary qatty unady. Iraktyń bomba­synyń astynda bir jyl shyńdalǵany da bep-bel­gili bolyp tur. Oıyn kólgirsimeı, qoryqpaı ba­tyl aıtýy onyń erekshe jan ekenin de ańǵartqan. Men sizge Charlzdi nesine tanys­tyramyn, ony ózińiz de kórdińiz ǵoı. – Charlz maǵan da unaǵan. Senderdi toqsan eki jastaǵy ózbek aqsaqaldyń úıine palaýǵa aparyp edim ǵoı. – Iá, Rollan aǵa. Ol kisiniń Nıý-Iorktiń ortasynda úlken mata dúkeni bolatyn. Charlz sheshesine sol aqsaqaldan ózbeki pul satyp alǵan. Keıin ózbek, aýǵan kilemderine tapsy­rys berdi. Olardy da satyp aldy, bilem. – Talaı jyl ótti... aqsaqal tiri me eken? Sen sol dúkenge telefon soqshy. Tiri bolsa, baryp sálem bereıik, Gúljan. – Jaqsy, Rollan aǵa. Erteń bir habaryn beremin. – Men seniń áńgimeńdi bólip kettim-aý, keshir, Gúljan. – Oqa emes, aǵa. Magıstratýranyń birinshi jylyn bitirgen soń, men elge barýǵa jınaldym. Kóńil­de qobaljý kóp edi. Kóńilde tııanaq joq edi. Nıý-Iorkten Almatyǵa usharda, bizdiń ushaq úsh saǵatqa kidirdi. Áýejaıdyń kafesinde shaı iship otyr­ǵanymda, meniń qasyma orta jastaǵy adam kelip otyrdy. – Keshirińiz, siz qazaqpysyz? – dep surady. – Iá, qazaqpyn. – Qazaq bolsańyz, Almatyda meniń Rústem Janqoja degen fılosof dosym bar. Estýińiz bar ma? – Joq. Men ýnıversıtetti Lenıngradta bitirgenmin. Al siz qaıdansyz? – Keshirińiz, ózimdi tanystyrýdy umytyp barady ekem ǵoı. Meniń esimim Petr Dýtkevıch. Polıakpyn. Varshava ýnıversıtetin bitirdim. Aspırantýrany MGÝ-da támamdadym. Kóp jyl boldy, Kanadada turamyn. Ýnıversıtette sabaq beremin. – Meniń atym Gúljan. Prınston ýnıver­sıtetiniń magıstrantymyn. Almatyda tura­myn. Siz oryssha jaqsy sóıleıdi ekensiz. – Moskvada jaqsy sóıleýshi edim, Kanadaǵa barǵaly qaraıa bastadym. Polıak tilin de oń­dyrtpaı baramyn. Bári aǵylshynsha. Áıeliń aǵylshyn, ortań aǵylshyn, til aǵylshyn, keıde túsime ylǵı Varshava enedi. Túni boıy polıak tilinde sóılep shyǵamyn. Áıelim, túni boıy túsiniksiz tilde kúbirleıtindi shyǵardyń deıdi. Meni sóıletip jatqan qaıran týǵan tilim, polıak tili ǵoı deımin. Onan basqa ne aıtasyń, Gúljan qaryndasym. Til degen kıe ǵoı. Til demekshi, meniń taǵy bir qımas qazaq dosym bar. Bálkim, bilersiń. Jazýshy. – Kim? – Rollan Seısenbaev. Ol uzaq jyl Moskvada turdy. Jaqsy dos boldyq. Qazy-qartany, baýyrsaqty, qurt pen irimshikti, jylqynyń sútin qalaı ataýshy edi? – Qymyz. – O, qymyzdy Rollannyń úıinen tata­tynmyn. Kandıdattyq dıssertasııamdy da sol úıde jýdyq. – Rollan aǵany jaqsy bilemin. Ol kisimen Londonda, osy qys Prınstonda kezdestik. – Kórseń, sálem aıt, Gúljan. Ony kórme­geli jıyrma jyl ótse kerek. Petr Dýtkevıch maǵan sizder týraly, qazaq halqy men onyń tarıhy týraly uzaq áńgime aıtyp berdi. Qazaq halqynyń uly halyq bolǵanyn Petr Dýtkevıchten estip, tań qaldym, Rollan aǵa. Tegin leksııa. Týǵan halqymnyń tarıhy VII ǵasyrdan HHI ǵasyrǵa deıin kóz aldyma tiri sýretteı elestedi. Sonda Petr Dýtkevıch siz shyǵaratyn «Amanat» jýrnaly­nyń bir sanyn berdi. «Osynda Murat Adjıdiń «Kıpchakı» degen kitap-essesi bar. Sony oqy. Sonda qazaq halqynyń, jalpy túrki halqynyń syrǵa toly ómiri jazylǵan. Rústem ekeýmiz kezinde Lenıngradqa, ataqty Lev Gýmılevke barǵanbyz. Ol uly adam edi. Al biz jas edik. Onyń kitaptaryn oqyp pa ediń?» – dedi. – Joq, – dep qysyla jaýap berdim. – Biz jas kezimizde ol kisiniń kitaptaryn Samızdattan oqyǵanbyz. Qazir barlyq jerde erkin satylady. – Petr aǵa, rahmet, siz meniń kókiregime nur quıyp jiberdińiz ǵoı. – Júregińe nurly sáýle, oıly aqyl jetkize alsam, qazaq halqynyń aldyndaǵy bir bory­shymdy oryndadym dep bilemin. Rústem Jan­qojaǵa men ómir boıy qaryzdarmyn. Qa­zaq degen uly halyqtyń uldarymen – eki aǵańmen dos bolǵanymdy maqtanysh tuta­myn. Gúljan qaryndasym, sen jassyń, óz elińnen alys, ózge jurttasyń, Amerıka sııaqty alpaýyt eldesiń. Sen ómir súrgen orta – kóp ultty álem dodasynyń ortasy. Sol dodada qazaqtar myq­ty bolýy kerek. О́z tarıhyn, ádebıetin, tilin jaqsy bilýleri qajet. Tarıh, ádebıet, til – qaı halyq­tyń bol­sa da úshtaǵany. Altaı qazaq­tary osylaı ataıdy. Osy úshtaǵandy jaqsy­lap meńger. Shamań jetse, elińde qyzmet jasa. Eliń úshin. Otanyń úshin. Elden baýyryńdy ja­zyp alsań, keıin ókinesiń. Men maksımalıst adam bolǵan soń aıtyp jatyrmyn. Men sııaqty qartaıǵanda, bir amerıkandyq shal­dyń qasynda jatyp, qazaq tilinde kúbir­leseń, qııa­met qoı. О́mirde Otannan qymbat eshnárse joq eken. Men elý toǵyzǵa kelgen shaǵymda sony uqtym. Anglııa ádebıetiniń irgesin qalaǵan Konrad, ol da polıak. Shyǵar­malaryn aǵylshyn tilinde jazǵan. Men de qazir fılosofııalyq kitaptarymdy aǵyl­shynsha jazamyn. Polıaksha jazsam, ózimdi baqyttyraq seziner edim. Osy kezde Monrealǵa samoletke otyrǵyzý bastaldy da áńgime úzilgen. Nıý-Iorkten Almatyǵa jetkenshe ara-ara­synda qalǵyǵanym bolmasa, uıyqtaı al­madym. Oıdy oı qozǵap, júrekte maza bol­mady. «Amanat» jýrnalyn da tolyq oqyp shyqtym. Aıtatyn oıy tereń, alǵan baǵyty túzý, naǵyz ulttyq jýrnal eken. «Qyp­shaqtar» namysym­dy qozǵady. Rýhym­dy ósir­di. Almatyǵa barǵan soń, Rollan aǵam­dy tabaıyn, Petr Dýtkevıchke rahmet aıtyp, hat joldaıyn dep bekidim. Biraq, Almatydan sizdi taba almadym. «Amanat» jýrnaly men 200 tomdyq kitaptar serııasynyń onshaqtysyn dúkennen satyp aldym. Sonan soń eki aı sheshemniń qasynda otyryp, sol kitap­tar­daǵy oılarǵa erkin endim. Men Gúljannyń sózin bólmeı, tolǵana syr shertken qaryndasyma qyzyqtaı qarap qalyppyn. – Magıstratýranyń ekinshi jylyn bitirerde Charlz meni Kalıfornııaǵa, týǵan qalasyna sha­qyrdy. Maǵan turmysqa shyq dep tilek bildirdi. Shynymdy aıtsam, bul týraly men kóp oılandym. Sheshem men úlken ápkem óziń bilge saldy. Taǵy bir ápkem: «Bul arada ne qylmaq­syń? Qazaqty qımaıtyndaı, ol saǵan ne berdi? Qazaqtyń ońǵan jigitin kórsetshi maǵan? Iship alsa, altynnan saraı salatyn bizdiń úıdegi jezdeń kimge úlgi? Aǵylshyn qushaǵyn ashyp tursa, sol qushaqqa en, táýelsiz, baı aǵylshyn dalada jatyr ma?» – dep aýzynan túkirigi shashyrap ózeýredi. Al meniń basym aınaldy. Sol kezde Nıý-Iorkte bakalavrda oqıtyn Jámılá degen jas qyz meni izdep, Prınstonǵa keldi. Ekeýmiz jataqhanada shaı iship, máz-meıram bolyp otyrǵanbyz. Jámılániń sheshesi Taldyqorǵannan ádeıi arnap órik, meıiz, talqan, jent jibergen eken. Sol kezde bólmege esik qaǵyp, Charlz kirdi. Men ony Jámılámen tanystyrdym. О́rik, meıiz, jentti jigittiń aldyna qoıdyq. Jámılá anasynyń jentti qalaı jasaıtynyn túsindirdi. Kútpegen jerden Charlz: «Sender nege aǵylshynsha sóılemeı­sińder?» dep tap bersin. Jámılá ne aıtaryn bilmeı sasqalaqtap qaldy. – Biz qazaqsha sóılep otyrmyz ǵoı, – dedi qyzaraqtap. – Gúljan, saǵan mindetti túrde aǵylshynsha sóıleý kerek, – dedi Charlz. Nege ekenin bilmedim, qanym basyma shapty. Aıaq-qolym dirildedi. Kókirekti namys urǵylady. Qalǵyp jatqan rýh tiksindi bilem. – Ser, qaı tilde sóıleýdi ózim sheshemin. Men endi qazaqsha sóıleıtin bolamyn, – dedim qatýlanyp. Charlz bólmeden únsiz shyǵyp ketti. – Bárin men búldirip aldym ǵoı, – dep qynjyldy Jámılá. – Joq, sen eshnárse búldirgen joqsyń. Seni Prınstonǵa arýaqtar aıdap ákelgen bolar. Tez jınal, men senimen Nıý-Iorkke ketemin. Jámıláǵa ákesi Nıý-Iorkten jeke páter jaldap ápergen. Jámılániń qasynda eki kún boldym. (jalǵasy bar).