«Sfera» jádigeri – energetıkalyq qýat kózi

Búginde bul búkil sanaly adamzatty tolǵandyryp otyrǵan túıindi másele ekendigi daýsyz. Árıne, «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynyń aýqymy óte keń. Bul – negizinen bolashaqta adam­­zat ıgiligine aınalatyn bala­ma qýat kózderin ashýdaǵy jańa tehnologııalardy ómirge ákelý. Bul – jańa balama qýat kózderin ıgerýge halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarý. Al, balama qýat kózderi týraly áńgime qozǵaǵanda aldymen jel energe­tıkasynyń oıǵa orala­tyny daýsyz. Osy salada júıeli eńbek etip, aıtarlyqtaı tabys­tarǵa jetken, BRJT-nyń avtory, Ulttyq ınjenerlik akademııa­n­yń akademıgi Albert Vasılevıch Bolotov bolyp tabylady. EKSPO-2017 kórmesine aıtar­lyq­taı jetistiktermen kelip otyrǵan ónertapqysh ǵalymdy áńgimege tartqan edik. 
− Jel energetıkasyn ıgerý salasynda ozyq tehnologııa retinde tanylǵan ózińizdiń qon­d­yrǵyńyz týraly qysqa­sha áńgimelep berseńiz. 
−Men konkýrstyq komıs­sııanyń BRJT tehnologııalyq jobasyn EKSPO-2017 halyqara­lyq mamandandyrylǵan kórme­sine qoıý týraly sheshimin qýana qabyl­dadym. BRJT óziniń sıpa­ty jaǵynan kórmeniń negizgi taqy­ryby – «Bolashaqtyń ener­gııa­sy» talaptaryna tolyq jaýap beredi. Sonymen birge, kún ener­gııasyn ıgerý salasyndaǵy jetis­­tik­termen birge «Uly Dala ener­gııasy «QazJelQýat-BRJT» jel jáne kún – barlyǵy­na arnalǵan energııa» atty keshen­dik energetıkalyq júıeni quraı­dy. Bul otandyq joba álem­niń kóptegen elderinde óte qy­zy­ǵý­shylyq týǵyzýda jáne EKSPO-2017 kórmesiniń sheń­­be­rinde ótkiziletin WSEC-2017 ınjenerlerdiń jáne ǵalym­dardyń búkilálemdik kongre­sine joldama alyp otyr. Kór­me aıasynda elordamyzda óte­tin bul álemdik basqosýda ınjener­ler­diń ozyq ıdeıalary men tehno­lo­gııalary kórinis tabatyn bolady. 
– Albert  Vasılevıch, siz dosyńyz Qalyq Abdýllaevpen birge osy kongrestiń «2050 jyl­ǵa deıin álemdik energe­tıkany damytýdyń baǵyttary men ssenarııi» atty birinshi bólimine jetekshilik etesizder. Onyń jumysy haqynda ne aıtar edińiz? 
− Bul bólimniń basty taqy­ryby Jer shary ǵalymdarynyń bolashaq energııasy jolyndaǵy ozyq kózqarastaryn talqylaýǵa arnalǵan. Osy basqosýda biz planetamyzdaǵy energetıkalyq sharýashylyqtyń qaı baǵytta damıtyndyǵyn jan-jaqty tilge tıek etetin bolamyz. «Bola­shaq­tyń energııasy» baǵy­tyn­daǵy eń tıimdi de ozyq joba­lardyń tusaýy kesiletin bolady. Sonymen birge, Jer shary qabattarynyń nemese ǵarysh­tyq energııalardy ıgerý maq­satyndaǵy  jobalar ortaǵa saly­nady. Kongrestiń birinshi  bóli­minde energııa únemdeý prob­lemalaryna, kómir, mu­naı, ýran sııaqty shıkizattar ese­bi­­nen alynatyn energııa qýa­tyn qysqartý joldary qaras­ty­rylady. Jer jylýy ener­gııa­syn jáne sý energııasyn keńi­nen paıdalaný máseleleri qarastyrylady. Al, jer jylýy jáne sý  planetamyzdyń joǵarǵy qabatynyń 70 paıyzyn alyp jatyr. Sý energııasy týraly aıtqanda tek ózenderden alyna­tyn energııa kózderin ǵana eles­tetemiz. Al, energııanyń sarqyl­maıtyn kózi – álemdik muhıttar. Bul – tolqyndar energııasy, golfstrım sııaqty  muhıt sýy­nyń kóterilýi jáne qaıtýy kezindegi aǵymdardyń energııasy. Qoryta aıtqanda, kongreste qorshaǵan ortaǵa eshbir zııan keltirmeıtin basqa da energııa kózderin ıgerý máseleleri jan-jaqty qarastyrylatyn bolady. 
−Qazaqstan úshin sarqyl­maıtyn  energetıkalyq qýat kóziniń biri – jel. Sondyq­tan jel energııasyn paıda­laný maq­satyndaǵy óz qondyr­ǵy­ńyz  týraly taǵy ne aıtar edińiz? 
– Búginde elimiz boıynsha jel energııasyn paıdalanýǵa arnalǵan osyndaı 50 qondyrǵy jumys istep tur. Olar Qazaqstan­nyń túrli óńirlerindegi klı­ma­t­tyq jaǵdaılarǵa qaraı beıim­delgen. Máselen, Jalańash­kól stansasynda, Jońǵar qaqpa­synda, Astanadaǵy «Lesnoı kordonda» BRJT qondyrǵylary qoıylǵan. Olar birneshe jyldan beri aqaýsyz jumys istep, jel energııasyn tıimdi ıgerýdiń úlgisin kórsetýde. Sonymen birge, birqatar BRJT qondyrǵylary Reseı aýmaǵynda jumys istep tur. Osy qondyrǵyny ornatý jóninde Afrıkanyń, Azııanyń jáne Eýropanyń birqatar el­deri­nen suranystar túsýde. Osy­dan 2-3 jyl buryn jel jáne kún energııasy óte qymbat qýat kózderi retinde tanylsa, búginde BRJT sııaqty qondyr­ǵylardyń arqasynda bul qýat kózderi de qoljetimdi bola bas­tady. Elordamyzda ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq ma­man­dandyrylǵan kórmesiniń bas taqyryby – «Bolashaqtyń energııasy» aıasynda budan basqa da álemdik ozyq úlgilerdiń pash etiletindigi sózsiz. 
– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken
Jylqybaı JAǴYPARULY, 
«Egemen Qazaqstan»