Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń shırek ǵasyrlyq shejiresinde onyń qalyptasý kezeńiniń bastaýynda turǵan – birinshi Halyq Qaharmany, Keńester Odaǵynyń Batyry, táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń janqııarlyq eńbeginiń úlesi ólsheýsiz. Marqum Saǵadat Nurmaǵambetov ómiriniń sońǵy kezeńinde (2013 jyldyń basynda) áskerı jýrnalıst Saparǵalı Jaǵyparovqa qazirgi tańda óńirdegi qýatty da irgeli áskerdiń birinen sanalatyn Qazaqstan Qarýly Kúshterin qurý barysyndaǵy qıyndyqtardy tilge tıek etken eken. Búgin biz tarıhı tulǵanyń dáýir shyndyǵyn boıamasyz baıandaǵan sol salıqaly áńgimesin oqyrman nazaryna usynamyz.
– Jyldar kerýeni toqtaýsyz jyljıdy, urpaqtar almasady – bul ómir zańdylyǵy. Deı tursaq ta, búginde jaýyngerlik sapta júrgen jastardyń jáne bolashaq el qorǵaý saqshylarynyń qazaqstandyq armııany qurý kezeńinde qandaı ahýal
qalyptasqanyn, osy bir syndarly jolda qandaı qıyndyqtar bolǵanyn bilgisi keledi.
– Qazaqstan Qarýly Kúshteri, Qorǵanys mınıstrligi birden op-ońaı ómirge kele qalǵan joq, Qazaqstan táýelsizdik alǵan tarıhı kezeńde – bizdiń tarıhymyzdyń syndarly belesinde úlken jaýap-
kershilikpen quryldy. «Egemendi Qazaqstannyń alǵashqy qalyptasý kezeńinen bastap ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý memlekettiń birinshi basymdyǵy bolyp tabylady. Onyń mańyzdy quramdas bóligi áskerı qaýip-
sizdik bolsa, óz kezeginde ony Qarýly Kúshterdiń qurylýy men qalyptasýynsyz elestetý múmkin emes», – dep atap kórsetti Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev. Bul mindetti sheshýdiń alǵashqy qadamy egemendi memleket úshin elimizdiń memlekettiginiń táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq Zań qabyldaý boldy. Onda «Qazaqstan Respýblıkasy óziniń táýelsizdigin jáne terrıtorııalyq birtutastyǵyn qorǵaý maqsatynda jeke Qarýly Kúshterin qurýǵa quqyǵy bar», – dep atap kórsetilgen. Keshegi Keńester Odaǵynyń quramynan shyqqan barlyq jańa táýelsiz memleketter de bul kezeńde ózderiniń jeke áskerlerin qurýǵa kirisken bolatyn.
Qazaqstan tarıhtyń osy bir óliara kezeńinde bul máselege óte jaýapkershilikpen qarady. О́ziniń áskerı saıasatyn belgileýde elimiz ornyqty da baısaldy kózqaras ustandy. Elbasynyń basshylyǵymen bizdiń elimiz biryńǵaı qorǵanys keńistigin saqtaý jáne TMD-nyń Birikken Qarýly kúshterin qurý jónindegi ıdeıany qoldady. Bul óz kezeginde Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigin senimdi qorǵaýǵa, sonymen birge, burynǵy baýyrlas respýblıkalardyń ujymdyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Qazaqstan basshylyǵynyń osyndaı parasatty kózqarasy áskerıler arasynda ǵana emes, sonymen birge, qalyń buqaranyń qyzý qoldaýyna ıe boldy. Sol bir sheshýshi máseleler basymdyq alǵan tarıhı kúnderde bul zor jaýapkershilik mindetti Qazaqstannyń Azamattyq qorǵanys shtaby men áskerı komıssarıatynyń bazasynda qurylǵan Memlekettik qorǵanys komıteti (MQK) abyroımen júzege asyrdy. Bul rette aıta ketetin bir másele, MQK ıdeıasyn qurýda qorǵanys odaǵynyń irgesin shaıqaltyp, biryńǵaı qorǵanys keńistigin joıýǵa baǵyttalǵan úrdister men sharalardy toqtatýǵa kúsh salyndy. Men MQK-nyń tóraǵasy retinde TMD elderinde bolyp jatqan oqıǵalardy saralaı kelip jáne aldaǵy bolatyn ózgeristerge aldyn ala boljaý jasap, 1992 jylǵy qańtar aıynyń basynda respýblıkamyzdyń basshylyǵyna joǵaryda aıtylǵan máselelerge baılanysty keńeıtilgen anyqtama berdim. Osydan keıin Memleket basshysy Qorǵanys keńesiniń kezekti otyrysynda Mınsk qalasynda ótken kezdesýde TMD memleketteriniń kóptegen basshylary arasynda bolǵan kelisimge baılanysty áskerı máseleler boıynsha Tujyrymdama qabyldaýǵa tapsyrma berdi. Sonymen birge, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy áskerı bólimshelerdiń, áskerı tehnıkalardyń, qarýlardyń, múlikterdiń jáne ǵylymı tehnıkalyq qarý-jaraq polıgondarynyń, áskerı zaýyttardaǵy óndiristik jabdyqtardyń ınventarızasııasyn júrgizý týraly sheshim qabyldandy. Mine, osy bir ushan-teńiz jumys sol kezeńde az ǵana quramda jumys istegen Memlekettik qorǵanys komıtetiniń moınyna júkteldi. Jaǵdaı óte jyldam ózgerip jatqan bul kezeńniń jaýapkershiligi de asa joǵary bolatyn. Ýaqyt ta shekteýli edi. Al sol bir shaqta bizdiń respýblıkamyzdyń aýmaǵynda ártúrli áskerı quramalarǵa jatatyn iri-iri áskerı bólimsheler ornalasqan bolatyn. Atap aıtqanda, birinshi razrıadty áskerı okrýgtiń bólimsheleri jáne áskerı quramalary, strategııalyq kúsh – Jer sharynyń kez kelgen núktesine ushý apparattaryn jedel jetkizetin zamanaýı strategııalyq raketalarynyń eki dıvızııasy, strategııalyq bombardırovshıkter dıvızııasy, ǵaryshtyq ortalyqqa baǵynatyn ásker, barlaý bólimsheleri, áskerı qurylys otrıadtary jáne basqa da quramdar jumys istep turǵan edi. Sonymen birge, elimizdiń aýmaǵynda ártúrli synaq ortalyqtary men polıgondary da barshylyq. Jalpy alǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda sol bir kezeńde 200 myńnan astam áskerıler jumys isteıtin edi. Qoryta aıtqanda, sol bir kezeńde bizdiń elimizdiń aýmaǵy óte qaýipti aımaq bolyp tabyldy. Strategııalyq raketalarmen jumys barysynda qandaı da bir baıqaýsyzda jiberilgen aǵattyq Chernobyl atom elektr stansasynda bolǵan apattan da zor zalalǵa soqtyrýy ábden múmkin edi. Jas egemen elimiz basshylyǵynyń júrgizgen sara saıasatynyń arqasynda biz elimizdiń áskerı qurylysy Tujyrymynyń jobasyn ǵana jasap qoıǵan joqpyz, sonymen birge, Qazaqstan terrıtorııasynda ornalasqan qymbat baǵaly jabdyqtar men múlikterdiń eshbir toqtaýsyz kóshirilýine de múmkindik jasadyq.
– Osy ahýaldan anyq baıqalyp otyrǵandaı sol kezeńde jeke armııasyn qurý týraly tolyq sheshim qabyldaý memleketimizdiń basshylyǵyna da ońaı bolmaǵan sııaqty ǵoı?
– Dál solaı, alda turǵan mindet aýqymdy da jaýapty edi. Birinshi kezekte ol Qarýly Kúshterdiń Joǵary Bas qolbasshysy úshin jaýapkershiligi zor jańa mindet edi. Sol kúnge deıin bizdiń elimizde áskerı qurylys tájirıbesi joq bolatyn. Sondyqtan bizdiń elimizdiń Qarýly Kúshteriniń qurylýy Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tikeleı baılanysty. Elbasynyń tikeleı basshylyǵy men zor uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda sol kezdegi qalyptasqan kúrdeli jaǵdaılarǵa qaramastan jeke armııamyzdy qurý úshin jan-jaqty múmkindikter jasaldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin, terrıtorııalyq birtutastyǵyn jáne bolashaq damýyn qorǵaıtyn jeke Qarýly Kúshterin qurý Elbasynyń kóregendigi men sara saıasatynyń arqasynda oıdaǵydaı júzege asyryldy. Jeke ásker qurý máselesi salıqaly kózqaras pen parasatty bilgirlikti qajet etetin edi. Sol kezdegi qalyptasqan jaǵdaıdyń ózi: «Qandaı armııa qajet? Onyń bolashaǵy qandaı bolmaq? Uıym-
dastyrýshylyq qurylymy qandaı bolýǵa tıis? Qajetti kásibı áskerı kadrlardy qaıdan alý kerek? Bizdiń strategııalyq odaqtarymyz kim? Iаdrolyq qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan strategııalyq kúshti qaıtý kerek?».
Sonymen birge, elimizdiń aýmaǵynda ornalasqan áskerı bólim-
shelerdiń Qazaqstan ıýrısdıksııasyna berilýine baılanysty qarý-jaraqty áskerı tehnıkalardy materıaldyq jabdyqtardy saqtaýdy qalaı qamtamasyz etý kerektigi týraly mindet ótkir kún tártibine qoıyldy. Strategııalyq baǵyttaǵy áskerı kúshter óte basa nazar aýdarýdy qajet etti. Sonymen birge, naq sol tusta áskerı bólimshelerdiń jaýyngerlik daıyndyǵyn álsiretýge de bolmaıtyn edi. Odaqtyń ydyraýyna baılanysty ortalyqtandyrylǵan qamtamasyz etý júıesiniń joıylýy-
na baılanysty áskerdi qarjylandyrýdy, materıaldyq tehnıkalyq jáne medısınalyq jaǵynan jabdyqtaýdy qaıtadan uıymdastyrýǵa týra keldi.
Mine, naq osyndaı kúrdeli de sheshýshi kezeńde Memleket basshysy óziniń jumysbastylyǵyna qaramastan áskerı bólimshelerdiń jaǵdaıymen júıeli tanysýmen qatar, Qorǵanys mınıstrliginiń basshylyǵymen birge birneshe ret shalǵaıda ornalasqan garnızondardy aralap, ofıserlermen, serjanttarmen, soldattarmen jáne áskerı qyzmetkerlerdiń otbasylarymen, turǵyndarmen jıi kezdesýler ótkizip, jan-jaqty túsinik jumystaryn júrgizetin. Sonymen birge, áskerı bólimshelerde uıymdastyrylatyn oqý-jattyǵý oıyndarymen tanysatyn.
Elimizdiń Qarýly Kúshteriniń qalyptasý kezeńindegi baı tarıhı oqıǵalardy sanada jańǵyrta otyryp, men 1992 jyldyń 8 jeltoqsan kúnin erekshe eske alamyn. Bul bizdiń táýelsiz áskerimizdiń qalyptasý shejiresindegi asa bir mańyzdy sát edi. Dál sol kúni ótken Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri basshylyǵynyń jıynynda Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev alǵash ret Qarýly Kúshterdiń Joǵary Bas qolbasshysy retinde birinshi ret sóz sóılep, táýelsiz elimizdiń táýel-
siz armııasynyń damý baǵdarlamasyn naqty jáne tolymdy túrde aıqyndap bergen edi. Elbasynyń osy tarıhı sózinde elimizdiń Qarýly Kúshteriniń sany jaǵynan yqsham, ushqyr, jan-jaqty daıyndyqtan ótken bilikti jáne búgingi zamannyń talaptaryna tolyq jaýap beretin sıpattamasy aıqyndalǵan bolatyn.
– О́zińizge belgili, sol bir syndarly kúnderde áskerı kadrlar máselesi de ótkir bolatyn. Bul másele qalaı sheshildi?
– Qorǵanys mınıstrliginiń basshylyǵy úshin bul másele boıynsha óte shuǵyl sheshimder qabyldaýǵa týra keldi. Sebebi, sol kezeńde polktarǵa, batalondarǵa basshylyq jasaıtyn komandırler bolmady. Qazaqstandyq Qarýly Kúshterdiń qalyptasý kezeńinde biz bul kadr máselesindegi keleńsizdikterdi joıdyq. Almatydaǵy Jalpy áskerı joǵary komandalyq ýchılıshede 4 mamandyq boıynsha ofıserler daıyndaýǵa kiristik. О́te qysqa merzimde qajetti oqý-materıaldyq baza qalyptastyrylyp, 11 áskerı mamandyq boıynsha kýrsanttardy oqyta bastadyq. Aqtóbedegi Azamattyq avıasııa ınstıtýtynyń bazasynda táýelsiz Qazaqstannyń áskerı ushqyshtaryn daıyndaýǵa kiristik. Ýaqyt óte kele elimizde joǵary bilikti áskerı mamandar daıarlaıtyn birqatar irgeli oqý oryndary qalyptasty. Búginde Qurlyqtaǵy áskerdiń áskerı ınstıtýty, Áýe qorǵanys kúshteriniń áskerı ınstıtýty, Baılanys jáne radıoelektronıka áskerı ınstıtýty sııaqty irgeli oqý oryndary áskerimiz úshin joǵary bilimdi kadrlar daıarlaýda. Áskerı ınstıtýttarmen birge qazir elimizde Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy kadet korpýsy jumys isteıdi.
О́zimizdiń Qarýly Kúshterimizdi qurýdyń alǵashqy kúnderinde biz áskerı bólimshelerdegi jetispeıtin kishi ofıserler quramyn 3 aıdan 9 aı merzimge deıin oqytatyn kishi leıtenanttar daıarlaıtyn kýrstardyń túlekterimen toltyrdyq. Mundaı kýrstar Uly Otan soǵysynyń otty jyldarynda jumys istep, óziniń tıisti nátıjesin bergendigi belgili. Sonymen birge, bul ádis ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda Keńester Odaǵynyń Qorǵanys Kúshterin kadrlarmen tolyqtyrý kezeńinde de tıisti jemisin bergen bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys mınıstrligi tarıhtaǵy osy tájirıbelerden sabaq ala otyryp, bul qysqa merzimdi kýrstarǵa kandıdattar irikteý máselesine asa yjdaǵattylyqpen qarady. Qysqa merzimdi kýrstarǵa ásker qatarynda tájirıbe jınaǵan praporshıkter men serjanttardy arnaıy joldamamen jiberip otyrdy. Olar jaýyngerlik sapta alǵan tájirıbelerin teorııamen ushtastyra otyryp, joǵary biliktilikke qol jetkizdi. Mine, shuǵyl qolǵa alynǵan osyndaı qadamdardyń nátıjesinde áskerı bólimshelerdi qajetti jas kadrlarmen qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaldy.
Taǵy bir erekshe aıta ketetin másele, jeke Qarýly Kúshterimizdi qurýdyń alǵashqy kezeńinde memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń normatıvtik-quqyqtyq bazasynyń negizin qalaýǵa basymdyq berildi. Alǵashqy kezeńde áskerı qurylysty qalyptastyrýdyń baǵytyn anyqtaýda, áskerı saıasattyń negizgi mazmunyn aıqyndaýda 1993 jyly qabyldanǵan Áskerı doktrına negizge alyndy. Egemendi memlekettiń alǵashqy qalyptasý kezeńindegi áskerı qurylysta, áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etýde basqa da zańdylyq jáne normatıvtik aktilermen birge ol óte sheshýshi ról atqardy.
– Armııanyń qalyptasýy bir orynda turmaıtyndyǵy, onyń damý, jańǵyrý úrdisteri jalǵasatyndyǵy, jańa kadrlarmen tolyǵatyndyǵy belgili. Osyǵan baılanysty Qarýly Kúshterdiń búgingi jaǵdaıy haqynda qysqasha aıtyp ótseńiz?
– Osy rette erekshe atap kórsetetin bir másele, bizdiń elimiz tarıhı qysqa merzimniń ishinde ekonomıkalyq damý úshin qarqyndy baǵyt alyp qana qoıǵan joq, sonymen birge, óńirdegi barynsha turaqty jáne eń qaýipsiz memleketke aınaldy. Bul turaqtylyq alǵashqy kúnnen bastap basty tulǵa – Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tóńireginde toptasqan berik memlekettik bıliktiń arqasynda júzege asyp keledi. Memleket basshysy qabyldaǵan osy bir naqty jáne ómir synaǵynan ótken syndarly saıasat ekonomıkalyq jáne saıa-
sı turaqtylyqty qamtamasyz etýde búgingi kúni de jumys istep tur jáne jumys isteı bermek. Prezıdentimizdiń «Qazaqstan-2050» Strategııalyq Joldaýy árbir qazaqstandyq úshin ásirese jastar úshin jáne jalpy elimiz úshin turaqtylyqtyń, ultaralyq kelisimniń áleýmettik qorǵaýdyń jáne alǵa damýdyń kepili bolyp tabylady. Oǵan eshqandaı da kúmán bolmasa kerek. Sonymen birge, búginde Qazaqstan álemdegi eń joǵary halyqaralyq bedelge ıe bolyp otyr. Bizdiń elimizdiń álemdegi eń bedeldi uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi onyń aıqyn dáleli bolyp tabylady. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy álemdegi barlyq halyqtardyń qaýipsizdigi men gúldenýine baǵyttalǵan. Biz beıbitshiliktiń qadirin barynsha baǵalaımyz, sebebi ol sonaý bir Uly Otan soǵysynyń surapyl kúnderinde shynyqqan. Ne aıtatyny bar, óńirlerdegi ahýaldardy ýshyqtyratyn faktorlar búginde de oryn alýda. О́mir bir orynda turmaıdy. Álemdegi ahýal
onyń ishinde áskerı-saıası ahýal ózgerýde. Osyǵan baılanysty ulttyq qaýipsizdik salasyndaǵy strategııalyq mindetter de ózgeriske ushyrap otyrady. Soǵan baılanysty qarýly kúrestiń tásilderi de túbegeıli ózgeristerge ushyraıdy. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan óziniń áskerı uıymdaryn jańa jaǵdaılarǵa beıim-
deıdi, bul óz kezeginde jańa Áskerı doktrınany qabyldaýdy talap etti. Búginde Qazaqstan álemdik tájirıbelerge súıene otyryp, álemdik standarttarǵa saı jınaqy, ushqyr, bilikti armııa qalyptastyrýda júıeli jumys júrgizýde. Sol úshin Qorǵanys mınıstrligi eń úzdik álemdik standarttarǵa sáıkes áskerı jobalaý jáne basqarý júıesin jańǵyrtý boıynsha jan-jaqty jumystar júrgizip keledi. Osyǵan baılanysty, áskerdiń jaýyngerlik daıyndyǵyna, onyń sapasyna, qarý-jaraq pen tehnıkanyń jaýyngerlik jáne tehnıkalyq múmkindikterin barynsha tıimdi paıdalanýǵa basymdyq beriledi.
Betti ázirlegen
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
