Nysanaly senim

Táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Prezıdentiniń nusqaýymen jasalǵan  «Mádenı  mura» baǵdarlamasy rýhanı jańarýymyzǵa baılanys-
ty kóptegen kókeıkesti máselelerdi molynan qamtydy desek, qatelespegen bolar edik. Mundaı erekshe baǵdarlamalardyń arada ýaqyt ótse de ózektiligin joǵaltpaıtynyn bul kúnderde kórip otyrmyz.  Olaı bolsa, soqpaǵy kóp tar jolda kórshiles eldermen terezesi teń bolý úshin durys baǵdar ustap, álemdik órkenıetke umtylý, óz halqyńnyń jetistigin álemge pash etý – árbir Qazaqstan azamatynyń paryzy. Osyǵan oraı atqarylǵan is, josparlanǵan jumystyń barlyǵy órkenıet ólshemderine sáıkes, jemisti de nátıjeli bolýy qajet.  Bul elimizdiń kóshbasshy fılosofy Ábdimálik Nysanbaevtyń óziniń san qyrly shyǵarmashylyq jolynyń basty muraty bolyp tabylady.

«Álemdik fılosofııalyq mu­ra» toptamasy Ábdimálik Ny­san­baevtyń basqarýymen tuń­­ǵysh ret qazaqshaǵa aýdaryl­dy. Osy serııa boıynsha ejel­gi dú­nıedegi shyǵys já­ne an­tı­ka­lyq fılosofııadan bas­tap, HH ǵasyrdaǵy batys fı­lo­so­fııa­sy­nyń basty aǵym­da­ry já­ne olar­dyń áıgili ókilderiniń ne­gizgi eń­bekterinen úzindiler be­rildi. Eń­­bekter túgelimen orys ti­lin­de shyqqan shyǵarmalardan aý­d­a­­ryldy. Ár tomnyń quras­ty­rý­­shysy úzindilerdiń mazmuny men sabaqtastyǵyna jaýap berdi. Bulardy tárjimalaýǵa alǵash ret fılosoftardyń ózderi tartyldy. 
Professor Á.Nysanbaevtyń bas­shylyǵymen júzege asqan ekin­shi serııa − «Qazaq halqynyń fı­losofııalyq murasy» da al-
­ǵ­ash qolǵa alynǵan úlken sharýa edi. «Ejelgi kóshpeliler dú­nıe­­tan­y­my­nan» bastap, «Táý­el­siz Qazaqstannyń fılosofııasy» hal­qymyzdyń danalyq injý-mar­jan­daryn toptastyrǵan jáne ıdeıa­­lyq-rýhanı baılyǵyn tutas qam­­tyǵan aýqymdy jumysty qu­rady. Bul tyń da kúrdeli serııa boıynsha túr­li ádebıetterden shy­ǵar­ma­lardy irikteý, túrki, arab, orys tilderinen aýdarý, olardy ıdeıa­lyq birizdilikpen saraptaý, ár tomǵa, avtorlarǵa arnaıy tú­sin­dirme jasaý jumystary qa­­tar júr­gizildi. Olardan dú­nıe­­t­a­nym­dyq, etıkalyq, es­te­tı­ka­lyq, kór­kem­dik sıpattary aıq­yn úzin­di­ler irik­telip kel­ti­rildi.
Ábdimálik Nysanbaevtyń bul rettegi úlken jetistigi qa­zaq hal­qynyń rýhanı jáne fı­lo­so­fııa­lyq murasyn keńinen taratý­men jáne jurtshylyqqa tanymal etýmen sıpattalady. Bul min­det tek qoǵamtanýshylar aldyna ǵana emes, tutastaı alǵanda bú­­­kil eldiń aldyna tuńǵysh ret qoı­­­ylyp otyr. О́ıtkeni, ol bizdiń ult­­­t­yq tarıhymyzdyń mádenı es­­­kertkishterine degen aıaly qa­ty­nas­ty tárbıeleý, ulttyq ózin­dik sanany qalyptastyrý, onyń rý­hanı ıgilikteri máselelerine ba­ǵyttalýymen de mańyzdy. 
Ábdimálik Nysanbaev jıi aıta­tyn­daı, táýelsiz damýdyń jı­yrma bes jyly rý­­hanı má­de­nıetti óris­tet­peı­inshe jas­tar­dy joǵary ómir­lik qun­dy­lyqtar rýhy­n­da júıeli já­ne sa­naly túrde tár­bı­e­le­meıinshe, tek ma­terıaldyq ıgilikke ar­qa súı­e­ýdiń tabys-
ty bol­maı­ty­n­­dy­ǵyn kórsetti. Álemdik tá­­ji­­rı­be pash etkendeı, tek Qa­zaq­s­tan emes, sonymen qatar, kóp­­t­egen basqa da elder, ásirese, óz damýynyń betburysty ke­zeń­­de­rinde zamannyń alǵa qoı­ǵan ja­ńa talaptary aıasynda óz­de­ri­n­iń tarıhyna, mádenıetine, dás­túr­lerine qaıta júginip, tunyq bas­taýǵa oralatyn kórinedi. 
 Professor Á.Nysanbaevtyń paı­ymdaýynsha, mádenı mura men ulttyq biregeıliktiń arasynda tikeleı ózara baılanys bar. Mádenıettiń belgili bir júgin arqalamaıtyn adamnyń, tul­ǵanyń bolýy múmkin emes. Al bul arada ótken men búgin bir­tutas. Jáne osynaý mádenı mu­ra neǵurlym baı bolǵan saıyn, qoǵam da tutastaı alǵanda so­ǵurlym baı jáne sonysymen de ózgeler úshin ashyq sı­pat­ta órkendeıdi. Sebebi, qo­ǵam­nyń ózi ártúrli etnostar má­de­nı­et­­te­riniń yqpaldasqan, sa­baq­tas­­q­an toǵysynda ómir sú­redi. Qa­zaqstan – kóp ultty mem­leket, ol barlyq álemdik qaý­ymdastyq úshin ashyq bolýǵa um­tylýda. Osy oraıda mádenıet ult­tyq bi­­re­­geılikti anyqtaıtyn bir­den-bir aı­shyqty belgi bolyp ta­bylady. 
Á.Nysanbaev paıymyna jú­gin­sek, jańǵyrýdyń álem­dik tájirıbesin tal­qy­laı­tyn qazirgi ǵylymı áde­bı­ette mádenı mura men ulttyq bire­geı­l­ikti zert­te­ı-
tin negizgi úsh tu­jyrymǵa nazar aýdarylady. Onyń birinshisi ótkenniń mádenı mu­rasyn ulttyq bi­re­geıliktiń jú­ıe quraýshy yq­pa­ly retinde qa­rastyrsa, ekin­shisi ótkenniń rýhanı murasy men qazirgini úılesimdi qosyndy retinde sıpattaıdy, al úshinshisi qazirgi mádenıetke jáne onyń bolashaqqa degen umtylysyna zer salady. Qazaqstandyq qoǵamnyń trans­for­­masııasynda qaı úlgi­niń ne­me­­se tujyrymdamanyń ana­ǵur­lym ná­tıjeli bolatynyn ýa­qyt kór­se­tedi. Alaıda, biz kim­biz já­ne ta­ıaý bolashaqta kim bo­­la­myz de­gen má­se­leni kún tár­ti­bi­nen esh tú­­si­r­meý kerek. Jáne bul má­se­­ledegi ora­san zor ról bizdiń baı mádenı mu­ra­myz­ǵa tıesili bol­­maq. 
Ábý Nasyr ál-Farabıdiń shy­ǵarmashylyǵyna arnalǵan 10 tom­dyq shyǵarmalar jınaǵyna orta­ǵa­syrlyq kemeńger oıshyldyń bir­­neshe eńbekteri enip otyr. Aı­ta ketetin jaǵdaı, bul toptamada ál-Farabıdiń «Mýzyka týraly úl­ken kitaby», «Analıtıka», «Mý­ta­kallımder qoldanǵan kishi sıl­logızm», «Teologııa» traktattary jáne t.b. eńbekteri alǵash ret qazaq tiline tikeleı arab ti­li­nen aýdaryldy. Ál-Farabı is­ke asyrǵan antıkalyq muranyń ta­ǵat­tylyq parasaty qazirgi jaǵ­d­aıdaǵy ózara túsinistik pen mádenıetaralyq únqatysýǵa óz áserin tıgizedi. Mine, sóıtip, «Ekin­­­shi Ustaz» atanǵan Shyǵys ǵu­lamasynyń bir ózi bir akademııa ispettes ekendigin aıshyqtap dá­lel­deıdi. 
Ábdimálik Nysanbaevtyń oı­yn­sha, ótpeli dáýirdegi rý­ha­nı ahýaldyń ózgerýi ál-Fa­ra­bı­diń murasy sııaqty mádenı qu­bylystyń sarqylmas kenin uǵy­nýǵa jáne múldem jańa tú­si­nik­ter men paradıgmalardy ashý múmkindigine jol ashady. Dú­nıetanymdyq baǵdarlar men qon­­dyrǵylardyń ózgerýi, mark­s­-
tik dogmalar men stereotıptermen qoshtasý arab tildi musylman má­denıeti fenomeniniń ózin qaı­ta baǵalaýǵa, arab tildi má­de­nı­ettiń jany men júregi ıslam ekendigin bekitetin aıǵaqty tú­sinýge jeteleıdi. «Keńes dáý­irinde biz syńarjaq materı­a­lıst ne­mese, tipti, ateıst re­tin­de kór­se­týge tyrysqan ál-Fa­rabıdiń ózi dál osy ıslam má­de­nı­eti men rý­­hanılyǵy ıdeıa­laryn jaq­ta­dy, aqyl men ǵy­lym adam úshin Bas­tap­qy Mán­di uǵynýǵa bas­taı­dy dep esep­tedi» – deıdi profe­ssor Á. Ny­sanbaev.
Professor Á. Nysanbaevtyń pi­kirinshe, qazirgi qubylmaly álem­de ıslam mádenıeti men fı­losofııasynyń negizderin te­reń teorııalyq zertteý, álemdik dinderdiń birinen sanalatyn ıs­lamnyń rýhanı-adamgershilik qýaty men gýmanıstik baǵytyn aıqyndaý erekshe mańyzdy másele. Tek osy arqyly ǵana rý­­hanı jańǵyrý, halyqtardyń óza­ra túsinistigi men ózara keli­sim­diligi basty nárse bolyp sa­na­latyn ıslam qaǵıdattaryna zor­lyqtyń qaıshy keletinin dá­lel­deýge bolady. Búgingi kúni qa­zaqstandyq ǵalymdarǵa bu­ryn­ǵy ıdeologııalyq tań­ba­lar­dan ary­lyp, ál-Fara­bı­diń shy­ǵar­ma­la­ry­na jáne onyń álemdik má­de­­nı­etke qosqan úlesine ja­ńa­sha kóz­­­qaraspen qaraýdyń múm­kin­di­gi týdy. 
Fılosofııa boıynsha professor Á. Nysanbaev jetekshilik etken «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy óte ertedegi saq dáýirinen qazirgi zamanǵa deı­ingi qazaq halqynyń mádenı já­­ne rýhanı murasynyń jalpy aýqymyn sıpattaýǵa, onyń qu­ram­das bólikterin anyqtaýǵa, fı­lo­sofııalyq jáne ǵylymı maz­munyn jikteýge arnaldy. Tal­daýdyń germenevtıkalyq ádi­siniń kómegimen kórkemdik, mı­fo­logııalyq, poezııalyq, fol­k-
lor­­lyq, áýezdik, aýyzsha halyq shy­ǵarmashylyq, paremıkalyq úlgilerde baıandalǵan, tarydaı sha­shylǵan fılosofııalyq oılardy júıeleý jáne biryńǵaılaý qajettiligi de asa mańyzdy. Buryn balamasy bolmaǵan mundaı ju­mys ony oryndaýshylarǵa zor jaý­apkershilik júktegeni anyq.
Qazaq tilindegi 20 tomdyq «Álem­dik fılosofııalyq mura­ǵa» qatysty bul asa jaýapty já­ne kúrdeli jumys, professor Á. Nysanbaev atap ótkendeı, onyń kásibı fılosof-aýdarmashy­lar­men kadrlyq turǵydan qam­ta­masyz etilýin talap etip qana qoı­­maı, eń aldymen, álemdik fı­losofııalyq oıdyń asa baı qa­zynasynan anaǵurlym kór­nek­ti oıshyldaryn iriktep alýdy ke­rek etken-di. Olardyń shy­ǵar­­malaryn tańdaý bizdiń eli­miz­diń mádenı jáne rýhanı da­mýy­nyń qajettilikterinen týyn­da­ýy tıis. Qazaq tili álemdik oı­­shyldardyń osy tilde sóıleı bas­taǵanynda ǵana, bul til árbir adam­nyń kúndelikti ómirqamynda qa­jettilikke aınalǵanynda ǵa­na já­ne onyń sózdik qory, kom­mý­nı­katıvti jáne mádenı fýn­k­sııa­­lary baıytylǵanda, jańa ter­­mınder men uǵymdar paıda bol­ǵanda ǵana tolyqqandy mem­le­kettik tilge aı­nal­maq.
Qazaq tilinde jarııalanǵan álem­dik mádenı mura bizdiń eli­miz­degi ǵylymı jáne bilim berý úde­risine erekshe qundylyq be­re­di. О́ıtkeni, bizde, ásirese, fı­losofııa salasynda qytaı, aǵyl­­shyn, arab, parsy jáne álem­niń ózge de tilderinen ǵy­lymı aýdar­malar bolǵan joq. Bu­­ryn­ǵy keńes dáýirinde aýdarma­lar partııalyq-taptyq jáne ateı­stik tásilder turǵysynan ózin­dik ıdeologııalyq óńdeýden ótti. Qazirgi ýaqytta Ba­tys jáne Shy­ǵys oıshyldaryn obektıvti má­tindik aýdarý min­deti ótkir qoı­ylyp otyr.
Osylaısha, mádenı jáne fı­losofııalyq murany belsendi túrde meńgerý ulttyń ózindik sanas­ynyń ósý dınamıkasynyń, qazaq hal­qynyń ulttyq bi­re­geı­ligin be­­ki­týdiń asa ma­ńyzdy quraly qyz­­me­tin atqa­rady. Osyn­daı júı­eli já­ne qomaqty ju­mystar eli­­mizdiń rý­hanı-mádenı táýel­siz­­digin odan ári nyǵaıtýǵa sep­ti­gin tıgizerine, elimizdiń jahan­da­ný prosesine enýiniń qajetti baspaldaǵy bolatynyna fılosof Nysanbaev kámil senedi. Ol úshin «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha jaryq kórgen ádebıetterdi elimizdiń bilim berý salasyna tı­im­di formamen tezirek engizgen jón dep esepteıdi. Osyǵan oraı jo­ǵary oqý oryndary stý­dent­te­ri­ne arnalǵan birneshe av­tor­­dyń qu­rastyrýymen «Qysqasha qazaq fılosofııasy» atty kólem­di oqý quraly professor Á. Nysan­ba­­evtyń jetekshiligimen jaryq kór­­di. Sóıtip, mádenı murany rý­hanı qajetimizge jaratý jáne bel­­sendi ıgerý arqyly ulttyq sa­namyz ben rýhymyzdy jandan­dyramyz, sonyń arqasynda bá­sekege qabiletti órkenıetti elder qa­taryndaǵy táýelsizdigimizdi ny­ǵaıta bermekpiz. 
Ulttyq fılosofııalyq murany keńinen nasıhattaý maqsatynda qazaq, orys jáne aǵylshyn til­de­rin­de arnaıy býklet daıyndap, ja­ryqqa shyǵardy. Jaqynda pro­fessor Á. Nysanbaevtyń bas­shy­lyǵymen Almatydaǵy Dos­tyq úıin­de ulttyq jáne álemdik fılo­so­fııalyq mura boıynsha jaryq kór­gen tomdardyń tusaýkeser rá­simi ótti.
Fılosofııa salasynda «Máde­nı mura» memlekettik baǵdar­la­ma­syn júzege asyrýdaǵy Á.N.Ny­san­­baevtyń qyzmeti men ró­lin jı­naqtaı kele, Ábekeńniń atalǵan má­­selege qatysty tómendegideı qo­­ry­tyndylaryna nazar aýdar­ǵy­­myz keledi:
- Kóne zamannan búgingi kúnge deıingi qazaq halqynyń tarıhyn­da jınaqtalǵan jıyrma tomdyq fı­losofııalyq murasy elimizdiń rýhanı baılyǵy bolyp tabylady. Osy qordalanǵan myńjyldyq rýhanı dúnıemiz halyq arasynda bıik deńgeıde nasıhattalýy tıis jáne ol elimizdiń rýhanı qaýip­siz­digin shynaıy qamtamasyz etýge qyz­met etedi. Qazaq fılosofııasy eli­mizdiń rýhanı táýelsizdiginiń kó­rinisi bolyp tabylady.
- «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý barysynda «Qazaq fılosofııasy» degen jańa termın bizdiń sanamyzǵa erkin enip, óziniń shynaıy ómir súretindigin dáleldedi. Degenmen, fılosofııalyq tásilderdiń kó­me­gimen tereń zerdeleýdi qajet ete­tin ulttyq ózindik sana, álemniń ult­tyq kartınasy, ulttyq qun­dy­lyqtar jáne rýhanı álemdik qa­ty­nastardyń ózge de formalary ǵylymı izdenisterdi ári qaraı jal­ǵastyrýdy qajet etedi.
- Ulttyq jáne álemdik fı­lo­sofııalyq murany júıeleý, jas­tar men ártúrli etnıkalyq jáne demografııalyq toptar arasyndaǵy nasıhat elimizdegi ult­tyq jáne mádenı biregeılikti qa­lyptastyrý men damytýǵa úlken sep­tigin tıgizedi. Toptamalarǵa en­gen shyǵarmalardyń ón boıynda elimizdiń strategııalyq baǵ­­darlaryna qaıshy kel­meı­tin, jal­pyadamzattyq qun­dy­lyq­tar­­dy dáripteıtin, adam bol­my­sy­­nyń mańyzdy tustaryn ashyp kór­se­tetin, táýelsizdigimizdi ny­ǵaı­ta tú­sýge negiz bolatyn týyndy­lar bar jáne olardy teorııalyq ma­ǵy­nadaǵy halqymyzdyń rýhanı je­tilýine laıyqty eńbekter dep ataýǵa bolady.
- Mádenı murany ıgerý barysynda memlekettik tildiń sóz­dik qory baıytylady, onyń mádenı jáne áleýmettik qyz­metiniń aıasy keńeıtiledi, eli­mizdegi ultaralyq kelisimniń or­nyǵýyna gýmanıtarlyq ne­giz bo­l­ady. Fılosofııa sala­syn­da­ǵy eńbekterdiń jaryq kó­rýi qo­ǵamdaǵy ultaralyq qa­ty­nas­tar­dy úılestirýge, qoǵam­y­myz­­dyń ornyqty damýyna ne­giz bo­la­tyn ulttyq ıdeıany qa­lyp­tas­tyrýǵa ıntellektýaldy túp­ta­myr, etnomádenı qaınar kóz bola a­la­tyny anyq.
- Ulttyq jáne álemdik fı­lo­sofııalyq murany ıgerý jas­tar­dyń oı erkindigin qalyp­tas­ty­rady, jańa zertteýler men oqý­lyqtardyń memlekettik tilde sapaly jáne ǵylymı negizde oryndalýyna irgetas bolady. Al endi keıde ádettegi qısyndarǵa, ǵy­­lymı parametrlerge, zamanaýı talaptarǵa saı kele bermeıtin shy­ǵarmalardan keıbir úzindiler tom­darda oryn alyp jatsa, on­da bul shyǵarmalar qazirgi zaman tulǵasynyń dúnıetanym kók­jıegin túrlendiredi jáne olar­dyń tarıhı tanymdyq ma­ǵynasy basqa qyrlarynan ba­sy­my­raq ekendigin aıta ketý kerek. Á.N.Nysanbaevtyń pikirinshe, jal­py ómirdegi jaqsy men jamandy aıyrýdy oqyrmannyń ózine qal­dyrýǵa, onyń shyǵarmashylyq já­ne tańdaý erkindigine qur­metpen qaraýǵa da úırenýimiz ke­rek. Burynǵy totalıtarlyq qo­ǵamdaǵydaı barlyq adamdar birdeı oılap, oılaý júıesin shektep tastaý dástúriniń zamany ótip ketkenin eske salamyz. Onsyz de­­mokratııalyq qaǵıdattardy eli­miz­degi mádenıet pen rýhanııat sa­lasyna pármendi engize almaı­myz, halqymyzdyń mádenıet ke­ńis­tigine tarta almaımyz.
- Fılosofııa salasynda «fı­losof-aýdarmashylar» dep ata­latyn jańa mamandar toby qa­lyptasty, olardyń kásibı bilik­ti­ligi óziniń sabaqtastyǵymen ja­ńa urpaqqa berilse, naǵyz gý­ma­n­ıtarlyq salanyń birneshe til­di mamandary kóbeıe túspek. Á.Nysanbaevtyń oıynsha, bo­la­shaqta rýhanı muramyzdyń irik­telingen negizgi nusqasy aǵyl­shyn jáne orys tilderine aýda­ry­lyp jatatyn bolsa, onda bul baǵdarlama jumysynyń ha­lyq­aralyq mánge ıe bolǵany.Onyń ýaqyty da taıap qalǵan sııa­qty. Iаǵnı, qazaqsha oılaý men qaz­aq­­sha sóıleý mádenıetin, ha­lyq­­­tyń fılosofııalyq dás­tú­ri­niń injý-marjandary basqa el­­derdiń ıntellektýaldyq keńis­ti­­gine shyǵýy arqyly rýhanı má­de­nıetimizdiń mártebesin bir sa­ty­ǵa kótererimiz anyq. Bul bizdiń rý­­hanı senimdiligimizdi nyǵaıta tú­­sedi.
Ábdimálik Nysanbaevtyń bı­­ylǵy jyly atalyp ótip jat­­qan mereıtoıy – jalpy Qa­zaq-
­s­tannyń zııaly qaýymynyń, ǵy­lymnyń merekesi. Elimizdegi rý­hanı jańǵyrýǵa degen batyl qa­damdar ultymyzdyń zııatkerlik je­tis­tikterimen astasyp jatqany osy­dan da kórinip turǵan joq pa.

Tursyn ǴABITOV,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory