Qurmetti Baqytjan Ábdiruly!
Elbasy N.Á. Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbeginde týǵan jerdiń tabıǵatyn, onyń baılyǵy men áralýandyǵyn saqtaý jaıynda talǵamdy oı aıtqan bolatyn. Munyń ózi endigi arada baıtaq dalamyzdyń ósimdik jáne jan-janýarlar álemin saqtaý, jerdiń qunaryn arttyrý, óte sırek kezdesetin dári-dármektik emdik ósimdikterdi kádege jaratýda beı-bereketsizdikke jol bermeı, olardyń joıylyp ketpeýin qamtamasyz etýdiń úlken jaýapkershiligin alǵa tartady.
Qazir mamandarymyz elimizde jalpy bir jarym myńǵa jýyq dárilik ósimdikterdiń túrleri ósetindigin, olardyń tek qyryqqa jýyǵynyń ǵana medısınalyq shıkizat retinde paıdalanarlyq qory bar ekendigin aıtyp otyr. О́kinishke oraı, osyǵan qaramastan ońtústik óńirlerde ǵana ósetin emdik dári-dármek jasaýda taptyrmas baǵaly mııa tamyryn jınaý toqtamaı tur. Mysaly, tek qana Qyzylorda oblysy boıynsha eki jyldyń ishinde 1800 tonna qyzyl mııa tamyry Qytaıǵa jóneltilse, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynan da sońǵy tórt jyl ishinde 63 myń tonna mııa tamyry jınalyp, ózge elderge áketilipti. Sonyń nátıjesinde myńdaǵan gektar arıdtik aımaqtardaǵy jerler degradasııaǵa ushyraýda, tabıǵatqa orasan zor zııan kelýde.
Taǵy bir másele, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Jambyl oblystarynyń aýmaqtarynda ǵana ósetin emdik qasıeti óte joǵary bolyp sanalatyn dárilik sasyq keýrektiń (ferýla vonıýchaıa) maıyn (saǵyz) shet elge zańsyz shyǵarý keń etek alyp otyr. Aıta ketý kerek, sasyq keýrek degen jalpy atpen belgili ósimdiktiń 10-nan astam túri bar, olardyń barlyǵy da Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyna engen. Sasyq kerýek ósimdiginiń shıkizaty Úndistan, Pakıstan, Iran, Aýǵanstan sııaqty elderde úlken suranysqa ıe jáne de bul elderde osy ónimniń bir kg 100-150 dollar shamasynda baǵalanady. Aýǵanstanda asa baǵaly dárilik zat retinde baǵalanatyn sasyq keýrek aıaýsyz jınalyp, qazirgi ýaqytta bul ósimdik múldem joıylyp ketken kórinedi.
Resmı málimetterge súıensek, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash, Arys, Otyrar aýdandarynda sasyq keýrek daıyndaý úshin kóptegen fırmalar qurylǵan jáne de olar ónim daıyndaýǵa sheteldik jumys kúshin zańsyz tarta bastaǵan. Mysaly, tek 2009 jyly ǵana aýǵanstandyq myńnan astam azamat týrıstik vızamen kelip, 7000 kg shıki ónim (saǵyz) daıyndap, syrtqa jóneltipti. Al 2016 jyly 14 tonnadan astam shıkizat (saǵyz) Aýǵanstanǵa jiberilgen. Osyndaı zańsyz is-áreketterge baılanysty asa baǵaly dárilik ósimdikter múldem azaıyp, joıylyp ketý qaýpi aldynda. Sasyq kerýektiń qum jáne shóldi (arıdtik) aımaqtarda ósetindigin eskersek, ony qurtý jerdiń tozýyna, qumdardyń kóshýine alyp keletini sózsiz. Eń soraqysy Qyzyl kitapqa engen ósimdik álemin qorǵaýǵa tıis ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, mysaly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qarasty «Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa» ınstıtýty Zańsyz tabıǵı ósimdikterdi jınap, eksportqa shyǵaryp júrgen fırmalarmen kelisim-shart jasap, qarjy alyp otyr. Osy qujat olardyń zańsyz áreketine jol ashyp berýde.
Qazaqstan boıynsha dárilik ósimdikterdi jınap, paıdalaný máseleleri Zańdyq turǵydan rettelmegendikten, ol «kóleńkeli ekonomıkaǵa» tikeleı jumys istep tur. О́ıtkeni jergilikti jerlerde baqylaý joq. Mine, sondyqtan da, túrli emdik jáne dárilik ósimdikter sońǵy birneshe jylda túp-tamyrymen qoparylyp, shet elge satylyp keledi jáne onyń jabaıy ósetin taralymy joıylyp, tabıǵı ekojúıelerge úlken zalal kelýde.
Bizdiń mamandarymyz dárilik ósimdikterdi qoldan ósiretin jáne ony tereń óńdeıtin tehnologııalardy paıdalanýdy jolǵa qoıa alsaq, el ekonomıkasyna mıllıondaǵan tabys ákelýge bolatyndyǵyn aıtady. Mysaly, kórshi О́zbekstanda mııa tamyryn qoldan ósirip, tereń óńdeıtin AQSh, Japonııa, Qytaı ınvestısııasyna salynǵan 20 kásiporyn jumys isteıdi. Olar mııa eksportynyń 70% astamyn tereń óńdep satýda.
Qurmetti Baqytjan Ábdiruly!
Bizde «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný» týraly Zań bar da, ósimdik álemin qorǵaý týraly arnaıy zań joq. Sondyqtan da qysqa merzimde «О́simdik álemin qorǵaý týraly» Zań qabyldansa, tabıǵı emdik-dárilik ósimdikter osy zańmen qorǵalatyn bolar edi. Onyń elimizdiń baı tabıǵatyn saqtaýǵa tolyq múmkindik beretini sózsiz.
Qurmetpen, D. Nazarbaeva, I. Adyrbekov, M. Altynbaev, N. Ábiqaev, M. Baqtııaruly, L. Kıınov.
