Qazaqstan dzıýdo federasııasynyń negizi 1973 jyly qalanǵanymen, óz aldyna jeke komanda retinde tek 1993 jyldan bastap qana iri halyqaralyq jarystarǵa qatysa bastady. Eń alǵash 1993 jyly Makaoda ótken Azııa chempıonatyna qatysyp, 1 altyn, 1 kúmis jáne 5 qola medalmen komandalyq esepte ekinshi oryn alyp, japondyqtarǵa ǵana jol berdi. 1994 jyly Japonııanyń Hırosıma qalasynda Azııa oıyndary uıymdastyrylǵandyqtan, qurlyqtyq chempıonat ótpeı qaldy. Al Qazaqstan Ulttyq quramasy alǵash qatysqan Azııa oıyndarynda 2 kúmis jáne 3 qola medaldi qanjyǵasyna baılap, tórt jyldyqtyń mańyzdy kezeńin sátti bastaǵan bolatyn. Jalpy, Qazaqstan dzıýdoshylary 19 Azııa chempıonatyna qatysyp, barlyǵy 104 medalǵa qol jetkizgen. Onyń 15-i altyn, 22-si kúmis jáne qalǵan 67-si qola medal.
Qazaqstandyq dzıýdoshylar shırek ǵasyr ishindegi eń joǵary kórsetkishti 2004 jyly Almatyda ótken Azııa chempıonatynda kórsetse, byltyr 2016 jyly Tashkentte taǵy bir iri tabysqa qol jetkizdi. 2004 jyly ulttyq qurama 3 altyn, 2 kúmis jáne 3 qola medal alsa, arada 12 jyl ótkennen keıin, ıaǵnı 2016 jyly О́zbekstan astanasynda 3 altyn, 2 kúmis jáne 2 altynǵa ıe boldy.
Taıaýda ulttyq quramanyń bas bapkeri Ermek Imambekov bıylǵy Azııa birinshiligine baratyn dzıýdoshylardyń shama-sharqyna baǵa berdi. Bas bapkerdiń aıtýynsha, bıyl erler quramasy Azııa chempıonatynda 4 medal alýdy josparlap otyr.
Gankong tatamıinde jeńil salmaqta, ıaǵnı 60 kıloǵa deıingi salmaqta Ǵusman Qyrǵyzbaev el namysyn qorǵaıdy. Ǵusman 2016 jyly áskerıler arasynda dzıýdodan álem chempıony atanǵan balýan. Bıyl Antalııada ótken Gran Prı básekesinde altyn medal ıelenip, chempıonatqa qatysýǵa múmkindik aldy. Osy salmaqta Qazaqstanda ǵana emes, álemdik dárejede favorıt atanyp júrgen álem chempıony, Rıo Olımpıadasynyń kúmis medal ıegeri Eldos Smetov bul jarystan qalys qalady.
Al 66 kıloda qazaqstandyq tájirıbeli dzıýdoshy, álem chempıonatynyń kúmis júldegeri Azamat Muqanov Azııa birinshiliginde taǵy baǵyn synap kóredi. Ol buǵan deıin 2013 jyly Taıpeıde ótken Azııa chempıonatynda qola medalǵa ıe bolǵan edi. Bıyl da tatamı tórinde balýanymyzdyń baby men baǵy qatar shapsa, Qazaq elin uıatqa qalydyrmaıdy dep oılaımyz. Jalpy, elimizde 66 kılo salmaq dárejesinde báseke óte myqty. Osy kúnge deıin bul salmaqta ulttyq quramada Azamat Muqanovtan basqa, Jansaı Smaǵulov pen Eldos Jumahanovtar tatamıge shyǵyp júrse, bıyl qatarǵa Meıirjan Qaltaev pen Ǵumar Qyrǵyzbaev qosylyp otyr.
Qazaqstan qurama sapynan Azııa birinshiliginde 73 kıloda bıyl Jansaı Smaǵulov beldesedi. Jansaı 2016 jyly qarashada el birinshiliginde jańa salmaqta chempıon atanyp, quramaǵa da osy salmaq boıynsha alynǵan edi. 2017 jyldan beri Jansaı 73 kıloda tatamıge shyǵyp júr. Az ýaqyt ishinde osy salmaqta eki Gran-prı týrnırine qatysyp, Tbılısıde qola medalǵa qol jetkizgenin eskersek, osy ýaqytqa deıin fızıkalyq turǵydan óz daıyndyǵyn pysyqtap úlgerdi dep oılaımyz. Bas bapker de 73 kıloda medaldiń bolatynyna úmitti ekenin aıtty.
81 kıloda bıyl el namysyn Ázız Qalqamanuly qorǵaıdy. Ázız byltyr Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda júldeger atanyp, el qorjynyna qola medal salǵan bolatyn. Osy ýaqytqa deıingi barlyq jarystarǵa 81 kıloda Qazaqstan sapynan osy balýan qatysyp júrdi. Alaıda, jarystarda nátıjesiz kúres kórsetkendikten, federasııa basshylyǵy men bapkerler keńesip, 81 kıloda dodaǵa Dıdar Hamzany qosty. Báseke joq jerde joǵary nátıjeniń de bolmaıtyny belgili. Sondyqtan, quramadaǵy eki balýan da iri jarystarǵa irikteledi. Irkilmeı ótken balýan ǵana el namysyn álemdik arenada qorǵaýǵa jiberiledi. Bul joly bapkerler tańdaýy Dıdar Hammzanyń jaraqatyna baılanysty, Ázız Qalqamanulyna túsip otyr. Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas bapkeri Ermek Imambekov: «Tokıo olımpıadasyna daıyndyqty bastap kettik. Bıyl quramaǵa alynǵadardyń 50%-y jastardy quraıdy. Qazirden bastap bir salmaqta daıyndyǵyn pysyqtasaq, tórt jylda fızıkalyq jáne taktıkalyq turǵyda daıyndyǵy myǵym bolady. Olımpıadaǵa deıin bir salmaqta bir sportshyny myqty daıyndap shyǵaryp, júldege ilinsek, maqsatymyzdyń oryndalǵany», – deıdi. Dıdardyń joǵary salmaqqa aýysýynyń basty sebebi de osynda bolsa kerek. Sebebi, Dıdar Hamzanyń burynǵy salmaǵy 73 kıloda joǵaryda aıtyp ótkendeı, Jansaı Smaǵulov kúresip júr. Al qazirde 81 kılo Ázızdiń «týǵan» salmaǵy bolyp otyr. Ázız byltyrǵy erligin qaıtalap, Qytaı tatamıinde atoı salady dep senemiz.
Eki jylǵy úzilisten keıin Islam Bozbaev tatamıge qaıta oraldy. Jaı emes, altynmen keldi! 2017 jyldyń naýryz aıynda Bakýde ótken «Úlken dýlyǵa» týrnırinde Islam Bozbaev babynda ekenin dáleldep, el qorjynyna altyn medal salǵan bolatyn. Islamnyń óte tájirıbeli, fızıkasy men taktıkasynda min joq ekenin bárimiz bilemiz. Búginde ol el ishinde 90 kılonyń «patshasyna» aınalyp otyr. Sebebi, el ishinde dál osy salmaqta júldege ilinip júrgen jampozdar álemdik tatamıge kelgende irikteý kezeńinen irkilip qalyp jatyr. Islamnyń tájirıbesine súıenip, júldeni kózdegenimizben, ol óz qarsylastarynyń qarqynyn áli baǵamdap úlgergen joq. Jańa olımpııalyq kezeń bastalǵandyqtan, barlyq el tórt jyldyqtyń alǵashqy qurlyqtyq birinshiliginde jastarǵa múmkindik bergendi durys kóredi. Bozbaevtyń baby men baǵy qatar shapsa, jastardy da jaıpap ótedi deı alamyz. Aıta keterligi, Islam álemdik reıtıngte 20-orynmen chempıonatqa qatysatyn úzdik tórt sportshynyń biri bolyp sanalyp otyr.
Salmaq joǵarylaǵan saıyn Qazaqstanda báseke de tómendeı túsedi. Elimizde aýyr salmaqta beldesetin balýandar tapshy. Tapshy dep, jarysqa qatysyp júrgen balýandarymyzdy joqqa shyǵara almaımyz. Degenmen, aýyr salmaqta synǵa túsken batyrlarymyzdyń onnan biri ǵana halyqaralyq týrnırlerde top jaryp júrgenderin eskersek, shyndyqty moıyndaýymyzǵa týra keledi. Bas bapker 100 kıloǵa deıingi salmaqta synǵa túsip júrgen elimizdegi eń tájirıbeli dzıýdoshylardyń biri, ári biregeıi Maksım Rakovtyń Aspanasty elinde altyn medal alatynyna senimdi. Imambekov muny Maksımniń tájirıbesine súıenip aıtyp otyrsa kerek.
Maksım qazir Halyqaralyq Dzıýdo federasııasy bekitken reıtıngte 24-orynda tur. Ol buǵan deıin álem chempıony atanyp úlgergen. Oǵan qosa, qorjynynda qurlyqtyq birinshilikterde alǵan 2 kúmis, 2 qola medali bar. Endi, Azııa chempıonatynyń altyn júldesi ǵana jetispeı tur.
Aýyr salmaqtarda báseke bolmaǵan soń, múldem kórsetkish joq dep, taqyrypty tars jaba salýdan aýlaqpyz. Mundaıdy shyn janashyrlyq retinde aıtyp otyrǵandyqtan, túsinbestik oryn almasa eken deımiz. Qazaqstan úshin taǵy bir «problemalyq» salmaq bar. Ol – asa aýyr salmaq. Bul salmaqta qazirgi tańda álemdik reıtıngte 25-orynda turǵan Erjan Shynkeev el namysyn qorǵap júr. Bıyl da bapkerler tańdaýy biraýyzdan Erjanǵa tústi. Qurama jattyqtyrýshylary bıyl +100 kılo salmaq dárejesinde qyzylordalyq jas balýan Elaman Erǵalıevti de jarystarǵa qatystyryp júrdi. Elamandy Erjannyń izin basatyn balýan dep nyq senimmen aıta alamyz. Ol Qazaqstan chempıonatynda ózine qarsylas shaq keltirmedi, tek Erjanǵa ǵana kúshi jetpegen. Jaqynda ol Bakýde ótken IV Islam yntymaqtastyq oıyndarynda qola medal alyp qýantqan edi. Bas bapker Ermek Imambekov quramadaǵy jas sportshylar ishinde osy Elaman Erǵalıevke úmit artyp otyr.
Al Erjanǵa qaıta oralar bolsaq, ol ózi qatysqan tórt Azııa chempıonatynda qola medal alǵan. Qurlyqtyq birinshilikte óziniń deńgeıinen tabylyp jatsa, bórkimizdi aspanǵa laqtyrarymyz anyq. Sebebi, Erjan Shynkeev chempıonatqa asa aýyr salmaq boıynsha qatysatyn úzdik tórttiktiń ishine enip otyr.
Dzıýdodan Qazaqstan erler quramasynyń bas bapkeri Ermek Imambekov Gonkongta ótetin Azııa chempıonatynda sportshylarymyz tórt medal alady dep josparlap otyr. Onyń ekeýi – qola.
2017 jyly dzıýdodan Qazaqstan ulttyq quramasy úshin mańyzdy eki jarys bar. Biri – qurlyqtyq chempıonat bolsa, ekinshi – álem chempıonaty. Qazaqstan Ulttyq quramasy osyndaı iri chempıonattarǵa jeti salmaq boıynsha toǵyz balýandy jarysqa qatystyra alady. Mundaı joldamalarǵa el dzıýdoshylary osy kúnge deıingi halyqaralyq dárejedegi týrnırlerde jetken jetistikteriniń arqasynda ıe bolyp otyr. «Balasy atqa shapsa, anasy úıde otyryp taqymyn qysady» demekshi, batyr balýandarymyz básekede top jaryp, qýantady dep senemiz!
Áıgerim Toqsanbek,
QR Dzıýdo federasııasynyń baspasóz hatshysy.
