Qazaqstan qaýipsiz álem qurýǵa kómektesýde

«Nıý-Iork Taıms gazeti, 22.09.2011 j.»

Ústimizdegi jyldyń 29 ta­myzynda Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn japqanyna 20 jyl toldy. Bul polıgonda Keńes Oda­ǵy qýaty Hırosımaǵa tas­talǵan atom bombasynan 2500 ese kúshti 450 ıadrolyq zarıadty synaqtan ótkizgen edi. Álemdik qo­ǵam­dastyq bul datanyń ma­ńyzyna jáne ıadrosyz damýdy bastaǵan Qazaqstannyń qazirgi ahýalyna laıyqty baǵasyn berýi kerek. Búgingi kúni Qazaqstan ıadro­lyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men ıadrolyq qarý-jaraqtan azat álem qurý jónindegi ha­lyqaralyq áreketterdiń al­dyńǵy shebinde keledi. Bul el óz táýelsizdigin alǵanǵa deıin de, alǵannan keıin de osy is jolynda batyl qadamdar men naqty áreketterge bardy. Qazaqstannyń ıadrolyq qa­rýdy taratpaý men ıadrolyq qarýsyzdaný baǵytyndaǵy álem­dik beıbitshilikti saqtaýǵa qosqan úlesiniń tarıhy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 1991 jyly dúnıe júzinde aýqymy jóninen ekinshi oryn alatyn Semeı ıadrolyq polı­gonyn jabý týraly kóregen sheshiminen bastaldy.  Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin bul baǵyttaǵy jumysyn odan ári tereńdete tústi. 1994 jyly Prezıdent N.Nazarbaev AQSh-tyń «Nann-Lýgar» baǵdarla­ma­sy sheńberinde yntymaqtasa oty­ryp, ózindegi ıadrolyq qa­rýdan óz erkimen bas tartty. Bul is Ýkraına men Belarýstiń de qoldarynda bar ıadrolyq arsenaldan bas tartýyna túrtki bol­dy. Aıta ketetin jáıt, Qazaqstan aýmaǵynda sol kezde Fransııa, Uly­brıtanııa jáne Qytaıdy qosa eseptegendegiden de kóp 1400 ıadrolyq oqtumsyq bolǵan edi. Sodan beri Qazaqstan ıadrolyq qarý-jaraq pen onyń tıisti ın­fraqurylymynan tolyǵymen aryl­­­dy. AQSh-pen jáne Reseımen yntymaqtasa otyryp, MAGATE-men de ózara tyǵyz is-qımyl jasap ýrandy baıytýdy tómendetý jáne ıadrolyq materıaldar men jabdyqtardyń qaýip­sizdigin qam­ta­ma­myz etý baǵy­tyndaǵy shara­lar­dy búgingi kúni de jalǵastyrýda. Sonymen birge, jańa jobalar jos­parlary ázir­le­nýde, demek Qa­zaq­stannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimine qosyp otyrǵan úlesi áli de úlken dep aıtýǵa bolady. 2009 jyly Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy tórt mem­lekettiń Soltústik jarty sharda birinshi bolyp ıadrosyz aımaq qurý týraly kelisimi kúshine endi. Sol jyly Qazaqstan MAGATE-niń baqylaýymen óz aýmaǵynda ıadrolyq otyn qaldyqtarynyń Halyqaralyq bankin qurý týraly usynys jasady. Jáne sol kezde resmı Astana BUU-ǵa Iаdrolyq qarýdan azat beıbit álem úshin kúres kúnin belgileýdi usyndy. BUU Bas Assambleıasy bul usy­nysty biraýyzdan qoldap, 29 ta­myzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady jáne álemniń bar­lyq elderin ony atap ótýge sha­qyrdy (Bul kún – Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵan kúni). 2010 jyldyń sáýir aıynda Prezıdent N.Nazarbaev 47 memleket pen halyqaralyq uıym­dar basshylarynyń sapynda Vashıngtonda bolǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi birinshi jahandyq sammıtke qatysyp, Qazaqstannyń ıadrolyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý jáne ıadrolyq qarý-jaraqtan azat álem qurý boıynsha birinshi kezektegi qajetti sharalar týraly ustanymyn jarııa etti. Onda Qazaqstan Prezıdenti álemdik qoǵamdastyqty Iаdrolyq qarý­dy taratpaý týraly kelisimdi nyǵaıtýǵa, Iаdrolyq synaq­tar­ǵa jappaı tyıym salý týraly sharttyń (IаSJTSh) tezirek kúshine enýine yqpal etýge, ydy­raıtyn materıaldardy ón­dirýge tyıym salý týraly shart ázirleýge jáne ıadrosyz álem týraly jalpy dúnıejúzilik deklarasııa qabyldaýǵa shaqyrdy. Byltyrǵy qarasha aıynda Qazaqstan AQSh jáne MAGATE-men yntymaqtasa otyryp, Aq­taý qalasyndaǵy BN-350 reak­to­rynan 10 tonnadan artyq jo­ǵary baı­y­tylǵan ýran men 3 tonna qarý-ja­raqtyq plýtonııdi shyǵarý jo­ba­syn aıaqtap, olardy uzaqmerzimdi saqtaýdy uıym­das­tyrdy. Bular 800 ıadrolyq oq­tumsyqty jasaýǵa emin-erkin jetetin shıkizat edi.   Osy oqıǵa ıadrolyq qarýdy taratpaý isindegi jańa kezeńge aıaq bas­qandyqty kórsetti jáne ja­han­dyq qaýipsizdikti qamta­masyz etýge qosylǵan mańyzdy úles boldy. Jýyqta jasaǵan arnaýly joldaýynda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn: «Bıylǵy Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni Qazaqstandaǵy Semeı ıadro­lyq polıgonynyń jabylǵanyna 20 jyl to­lýymen tuspa-tus kelip otyr. «Qyrǵı-qabaq soǵys» jyldarynda myń­da­ǵan ıadrolyq sy­naq­tar jergilikti turǵyndar men qorshaǵan or­taǵa aıyqpas dert saldy. Adam­zat tarı­hyn­daǵy qara tú­nekti taraý bolǵan osynaý oryn­dy kórgen soń men synaqtardyń zardap­tary­men áli kúnge kúresip jatqan Qazaqstan halqy men úkimetine tolyq qoldaý bildiremin. Osy tragedııanyń sumdyq zar­daptaryn joıý jo­lynda ja­sa­lyp jatqan kúsh-jigerdi joǵary baǵalaımyn», degen edi. Odan ári Bas hatshy: «IаSJTSh-ǵa áli kúnge qol qoımaǵan nemese ratıfıkasııalamaǵan bar­lyq elderdi bul isti birinshi kezekte or­yndaýǵa shaqyramyn. Osy maq­satqa qol jetkizsek, ıadrolyq qa­rý­dan azat álem qurý jo­lyn­daǵy ósip kele jatqan qozǵalys nyǵaıa túsetin bolady. Ár kún saıyn ıadrolyq sy­naqtar men ıadrolyq qarý-jaraq «qyrǵı-qabaq soǵys­tyń» tarıh qoqysyna tastaıtyn qaýipti qaldyqtary ekenine mıl­lıondaǵan adam­dardyń kózi jetip keledi. Iаdrolyq sy­naq­tar­ǵa qar­sy is-qımyldyń halyqaralyq kú­niniń aldynda men barlyq memleketterdi qaýip­siz jáne para­satty álem qurý jolynda batyl qa­damdar jasaýǵa shaqyramyn», degen bolatyn. Bul sózder jahandyq ıadrolyq qarýsyz­daný­ǵa ózindik úles qo­syp kele jatqan Qa­zaqstanda zor túsinistikpen qabyldandy. Kelesi aıda Astana qalasynda bolatyn «Iаdro­syz álem úshin kúres» atty halyqaralyq forýmda da bul usynystar men pikirler keńinen talqylanatyny sózsiz. Prezıdent N.Nazar­baev­tyń Nıý-Iork­ke sa­pa­rynda da osy joldaý negizgi má­sele boldy. Prezıdent bul sapa­ryn Pan Gı Mýnnyń shaqyrýy boıynsha jasap otyr. Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnin atap ótý sheń­berinde atqarylǵan sharalar da barlyq álem memleketterin osy problemaǵa jetkilikti dárejede nazar aýdarýǵa jáne bul iste Qazaq­stannan úlgi alýǵa shaqyrady. Qazaq­stan jáne basqa da birneshe  memleket  óz­deriniń tájirıbelerin­de ıadrosyz ómir súrý múmkin ǵana emes, artyqshylyq ekenin de kórsetti. О́ıtkeni, ol beıbit damýdyń jáne ulttyń gúldenýiniń kepili bola­dy. Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý jónindegi óskeleń maqsatqa qol jetkizý úshin adamzat IаSJTSh-nyń tezirek kúshine enýin qamtamasyz etý jolynda batyl da naqty qadamdar jasaýǵa mindetti.