Jıynda Qazaqstan tarıhshylarynyń ulttyq kongresi, Halyqaralyq túrki akademııasy, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Týǵan jer» aqparattyq-tanymdyq ekspedısııasy» birlesken jobasynyń tusaýkeseri ótti. Gýmanıtarlyq mamandyqta bilim alyp jatqan stýdentterdi jazǵy demalysta folklorlyq, tarıhı-etnografııalyq jáne arheologııalyq ekspedısııalarǵa qatystyrý arqyly jas urpaqtyń ulttyq mádenıetke degen qurmetin oıatýdy kózdeıtin alǵashqy ekspedısııa Torǵaı óńirindegi qazaqtyń áıgili kúresker perzenti Keıki batyrǵa arnalmaq. L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ rektory Erlan Sydyqov «Týǵan jer» baǵdarlamasyn keshendi túrde júzege asyrý týraly usynystary sheńberinde «týǵan jer» men «atameken» uǵymdarynyń bastaýy, kishi Otanymyz – aýylǵa arnalǵan kitaptardy ýnıversıtet bazasynan «Týǵan jer tarıhy» ataýymen shyǵarýǵa sheshim qabyldanǵanyn jetkizdi. Bul oraıda kórnekti ǵylym qaıratkerleriniń qatysýymen Zııabek Qabýldınovtiń «Astana: proshloe ı nastoıashee» jáne semeılik ólketanýshy Beken Temirovtiń «Sarjal» kitaptarynyń tusaýkeseri ótti. E.Sydyqov atalǵan joba aıasynda «О́lketaný» kýrstary men oqý baǵdarlamasyn engizý, «Uly Dala altyny», «Kóshpendi órkenıet», «Kıiz úı» sııaqty taqyryptyq turǵyda mamandandyrylǵan mýzeıler ashýdyń kezegi kelgenin atap ótti.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Bolatbek Ábdirasylov Elbasy maqalasy tarıh ǵylymynyń negizgi zertteý baǵyttaryn anyqtaýǵa, jas ǵylymı zertteýshiler shoǵyryn qalyptastyrýǵa múmkindik beretinin jáne bıyl 1,5 myńnan astam ǵylymı joba júzege asyrylatynyn jetkizdi. Sonyń ishinde tarıh pen arheologııaǵa 46 joba arnalyp otyr. Bul zertteý jumystaryna 20 myńnan astam ǵalym tartylmaq. Elimizdiń 42 joǵary oqý ornynda tarıhshy mamandar daıarlanady. Sońǵy jyldary ǵylymı áleýetimizdi qalpyna keltirý maqsatynda aýqymdy jumys júrgizilýde. Byltyr magıstr mamandaryna oqytýǵa memlekettik tapsyrys 7 myń adamdy, doktorantýraǵa 485 adamdy qurasa, bıyl magıstratýraǵa 9500 oryn, doktorantýraǵa 1250 grant bólinip, memlekettik tapsyrys kólemi 3 esege artty. Bul ǵylymnyń damýyna aıtarlyqtaı serpin beredi, dedi komıtet basshysy.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Hangeldi Ábjanov Prezıdent maqalasynda «Qazaqstan», «Ult», «Tarıh», «Til», «Jer» sózderi 300 márte qoldanǵanyn, mátinniń 15 paıyzy elimiz úshin qymbat sózderden turatynyn aıtty. «Uly Dalany alǵashqy adamdar mıllıon jyl buryn meken etipti. Munda syrttan kelgender de, syrtqa ketkender de az bolǵan joq. Ǵasyrlarǵa sozylǵan osynaý kúrdeli ilgerileý men irkilistiń ózeginde týǵan jerinen taban aýdarmaǵan arǵy qazaqtar turdy. Tarıhqa tuǵyr bolǵan jer men til tarıhty túzbeıdi, olar tarıhtyń kýágerleri. Tarıhqa taǵzym degenimiz – eń aldymen jerge jáne tilge taǵzym, dedi ol. H.Ábjanov HHI ǵasyrdyń ulttyq sanasyn qalyptastyrýǵa bógesinder áli bar ekenin, sonyń biri «Qazaqstan tarıhy» pánin kelte, jartykesh kólemde oqytý, bul óz tarıhyńdy syılamaý ekenin, ulttyq tarıhty syılamaýdyń taǵy bir kórinisi – tarıhshylardyń suǵanaqtyqtan, ıaǵnı, plagıattan áli de qol úzbegendiginen kórinetinin jetkizdi.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli týǵan jer kindik kesken jermen ǵana ólshenbeıtinin etno jáne epostyq tanymdar arqyly dáıekteı kelip: «Týǵan jer Qazaqstanmen shektelmese kerek, qasıetti jerler el shekarasymen tuıyqtalmasa kerek. Kıeli jerler – Ulytaý, Saraıshyq, Túrkistan, Altaı jáne búkil qazaq dalasy. Sonymen birge Kúltegin, Tonykók ómir keshken Orhon boıy, О́túken qoınaýy, Beıbarystardyń izi qalǵan Mysyr, Farabı topyraǵyn jamylǵan Sham, Babyr gúldendirgen Úndistan, munyń barlyǵy biz úshin qasterli ólkeler», dedi. Osy oraıda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ortaq túrki oqýlyǵyn ázirlegenin, túrki áleminiń orta mektepterine arnalǵan túrki elderiniń geografııasy oqýlyǵy daıyndalǵanyn, sonymen qosa túrki áleminiń toponomıkalyq atlasy da jasalyp jatqanyn jetkizdi. Bul oqý quraldarynda tamyrlas túrki elderiniń kıeli oryndary da túziledi, dedi akademııa basshysy.
Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń dırek-
tory Baýyrjan Baıtanaev Qazaqstannyń kıeli oryndaryndaǵy tarıhı eskertkishterdiń jaǵdaıy ár aımaqta árkelki ekenin aıtty. Dinı sáýlettik eskertkishter restavrasııadan ótkizilgenin, baryp-qaıtar joly da barlyǵyn, bul rette negizinen dinı arheologııalyq eskertkishterdiń jaǵdaıy múshkil ekenin atap kórsetken ol alǵashqy qaýymdyq qurylystan orta ǵasyrlarǵa deıingi kezeńge tán eskertkishterdiń arǵy babalarymyzdyń totemdik, zoroastrılik, táńirshildik jáne basqa da dinı túsinikterin qamtıtynyn, olardyń mádenı turǵydan úlken qyzyǵýshylyq týdyratynyn, degenmen basym bóligi ıesiz bolǵandyqtan jáne jeke sharýashylyq qajetine ıgerý barysynda jeke tulǵalardyń jaýapsyzdyǵy saldarynan buzylyp jatqanyn jetkizdi. Osy oraıda arheologııalyq muralardy saqtaý men mýzeılendirý isin jandandyrý mańyzyn atap ótti. Sondaı-aq, Tamǵaly, Jońǵar Alataýy, Aqsý-Jabaǵyly, Marqakól sııaqty qoryqtarda jartas sýretterin tanymdyq týrızm nysandaryna aınaldyrýdy jandandyryp, elimizde petroglıfterdi zertteý ortalyǵyn qurý jóninde usynys bildirdi.
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory Búrkitbaı Aıaǵan keńestik dáýirge qatysty qorytyndylanýy tıis jaıttar týraly sóz qozǵady. «Biz shyn sosıalızmdi ótkerdik pe, álde nomenklatýralyq pa? Eger biz osy sııaqty keńes qoǵamynyń ishki mazmunyn túsinsek, ashtyq pen repressııanyń, jetistikter men kemshilikterdiń negizin tabar edik, dedi ol. Sondaı-aq, joǵary oqý oryndarynda «Qazaqstan tarıhy» kafedrasy men pánin qysqartý týraly máseleniń qoıylýy alańdatatynyn, oǵan tosqaýyl qoıylýy kerektigin aıtty. Al Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjan KSRO-ny qulatý doktrınasynyń rýhanı quldyraýdy negizge alǵany sheteldik eńbekterde jazylǵanyn, sondyqtan, rýhanı túleý ulttyń ımmýnıteti bolatynyn aıtsa, Ulttyq mýzeıde qurylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ortalyǵynyń jetekshisi Berik Ábdiǵalı Elbasy maqalasynyń saıası máni bar ekenin, onyń negizgi ózegi jat ıdeologııaǵa ulttyq qundylyqtar arqyly qarsy turý ekenin atap kórsetti.
Konferensııa barysynda sonymen birge Mámbet Qoıgeldıevtiń jıyrma jyldyq eńbeginiń qorytyndysy ispetti «Alash qozǵalysy» monografııasynyń eki tomy tanystyryldy jáne jıynǵa arnaıy kelgen sheteldik ǵalymdar da Elbasy maqalasy men rýhanı túleý tóńiregindegi oı-pikirlerimen bólisti.
Dýman ANASh,
Sýretti túsirgen Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan»
