Tabıǵı ónimderimizdi tanytýǵa tıispiz

Sóz joq, Qazaqstannyń agro­óner­ká­sip kesheniniń bolashaǵy zor. Elbasy Jol­daýynda: «Kóptegen pozısııalar boıynsha biz álemde iri agrarlyq eks­port­tyq ónim óndirýshilerdiń biri bola ala­myz. Bul, ásirese, ekologııalyq ta­za taǵamdarǵa qatysty. «Made in Kazakhstan» brendi sondaı ónimderdiń etalony bolýǵa tıis», degen edi. Bul endi der kezinde berilgen naqty tapsyrma dep esepteımin. О́ıtkeni, qazir álemde ekologııalyq taza taǵamdarǵa de­gen suranys arta túsip otyr. Kezinde hı­mııalyq qospalarmen shyǵarylǵan taǵam túrlerin shekteýsiz qoldanǵan álem jurtshylyǵynyń densaýlyǵy búginde syr bere bastady. Buǵan qosa, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy aý­rýdyń 80 paıyzy túrli qospalardan ja­salǵan zııandy azyq-túlikterdi tu­tyný saldarynan ekenin resmı túrde má­limdegen edi. Iаǵnı, jer betindegi adam­zattyń aǵzasy taǵamnyń uzaq mer­zim­ge saqtalýy úshin qosqan túrli hı­mı­kat­tardan ýlanyp boldy. 
Al adamnyń ýlanǵan jasýshalaryn qalaı qalpyna keltirýge bolady? Álemniń bilikti ǵalymdary bul su­raqtyń da jaýabyn tapty. Tabıǵı ta­za ónimder ǵana ólgen jasýshalardy tiriltip, saýyqtyra alady eken. Osy mańyzdy derekterge basa mán be­re bastaǵan elder qazir tabıǵı taza ónimder óndirýge, solardy kóptep sa­typ alýǵa bet bura bastady. Bul – eli­mizdiń agroónerkásip kesheni úshin úl­ken múmkindik. Elbasy bizge osy múm­kindikti der kezinde paıdalanýǵa ke­ńes ber­di, naqty baǵyt-baǵdaryn kór­­setti. En­digi bizdiń mindetimiz – osy maq­sat­tar­dy júzege asyrý jolynda ózi­miz­diń oı-órisimizdi qosyp jumys isteý. 
Máselege oraı, men mynadaı oılarymdy ortaǵa salǵym keledi. Mysaly, elimizdiń tabıǵı taza ónimderimen sonyń ishinde eshki, bıe, túıe sútimen álemdegi kóshbasshy elge aınalýyna múmkindigi tolyq jetedi. Osy túlikterdiń sútiniń ta­bıǵı qunarlylyǵy óte joǵary eke­ni belgili. Adam aǵzasyn qalpyna kel­ti­re­tin, kúsh-qýatpen tolyqtyratyn, jú­rek, búırek, asqazan, ókpe, baýyr sııa­qty adam aǵzasyndaǵy mańyzdy or­gan­dardyń qyzmetin jaqsartatyn, saý­yqtyratyn qasıetke ıe. Eshki sú­ti ana sú­timen 80 paıyzǵa sáıkes kele­ti­ni ǵy­ly­mı turǵydan dáleldengen. Osyn­daı te­ń­dessiz tabıǵı ónimdi álemde Qa­zaq­stan­da ǵana keń kólemde jáne tabıǵı túr­de óndirýge múmkindik bar eken. 
Áıtse de biz osy múmkindikti ba­ǵa­lap, qa­dirine jete almaı otyrmyz. Atal­ǵan tú­lik­terdiń sút ónimin syr­tqa shyǵarmaq tú­gili, eldiń ishinde keń kólemde tuty­ny­lýyna jol asha almaýymyzdyń ózi ma­man­dardyń janyna batatyn jaıt. Biz sóremizde osyndaı tabıǵı taza ónim­der turǵannyń ózinde, ony bylaı syryp tastap, balalarymyzǵa «Pep­sı-kola», «Koka-kola» sııaqty hı­mııalyq qos­pa­lardan jasalǵan sýsyn­dardy alyp be­remiz. Nege? Sebebi, eli­mizde ult­tyq sý­syndarǵa nasıhat jasalmaıdy, ony tu­tyný joldaryn damytý oı­las­t­y­ryl­ma­ǵan. Buǵan mem­le­ket­tik tur­ǵy­d­a nazar aý­daryp, arnaıy baǵ­dar­lama jasasa, óte durys bolar edi. 
Máselen, elimizdegi balabaqshalarda, mek­tepterdegi as mázirine eshki sútin, bıe men túıe sútin engizýdiń naq­ty jo­ba­sy jasalsa deımin. Bul, birin­shi­den, ba­lalardyń densaýlyǵyn ny­ǵaı­ta­dy. Esh­ki sútin jas kezinen ishken ba­­la­lar­dyń súıek tini anaǵurlym my­­ǵym bo­­lady, aǵzanyń zat almasý pro­sesi jaq­­sarady, sol sebepti kóp­te­gen aý­rý­lar­­ǵa qarsy ımmýnıtettiń kó­­terilýin qa­­lyptastyrady. Qazir mek­­teptegi ba­la­lar­dyń teń jarty­syn­da asqazan, búı­rek jáne basqa ish qu­rylystary aýrýy kóp taralǵany ja­syryn emes. Joǵaryda atalǵan tú­­likterdiń sútin tutyný osy ol­qy­­lyq­tard­yń ornyn toltyrar edi. Deni saý ur­paq qana elimizdiń keleshegin be­rik qa­­lyptastyratynyn esten shy­ǵar­ma­ǵa­nymyz abzal. 
Ekinshiden, bul ekonomıkalyq ja­ǵy­nan da óte tıimdi. El ishinde osyndaı ónimd­erdi naqty tutynatyn núkteler bol­ǵannan keıin, ony óndirýshi arnaıy fer­malardyń da sany arta túsedi. Bul, aı­nalyp kelgende, Elbasymyzdyń bı­ylǵy Joldaýynda aıtqan jeke úı sharýashylyqtary men shaǵyn fer­mer­ler­di kooperatıvterge biriktirý min­de­tin oryndaýǵa jol ashady. Elbasy Jo­l­­daýynda bes jyl ishinde 500 myńnan astam jeke úı sharýashylyqtary men shaǵyn fermerlerdi kooperatıvterge tartýǵa múmkindik beretin jaǵdaı jasaý kerektigin basa aıtqany belgili. Al osyndaı mindetterdi sátimen júzege asyrý úshin aldymen el ishinde olardyń ónimderin turaqty jáne keń kólemde tutynatyn núktelerdi kóbeıtken durys bolar edi. Birinshi balabaqshalar men mektepterdegi as mázirine tabıǵı ónim­der qosyla bastasa, keıin basqa da ta­maq­tandyrý uıymdaryn da eshki, bıe, túıe sútin paıdalanýǵa kóshirýge bo­lady. Sóıtip, tabıǵı taza ónimder úki­met­t­ik deńgeıdegi qoldaýdyń arqasynda el ishinde keń kólemde tutynyla bas­tar edi.
Sodan keıin ishki naryqta ózin moı­­­yndatqan iri kooperatıv nemese fer­ma­lar óz ónimderin shet elderge eks­po­­rt­­taıdy. Búginde shet elderde, jo­ǵa­rydaı aıtyp ótkenimizdeı, ta­bı­ǵı eko­lo­gııa­lyq taza ónimderge su­ra­nys ar­typ ke­ledi. Tek biz olarǵa óz ónim­de­rimizdi laıyqty usyna bilýimiz kerek.
Kúni erteń Astanada halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesi kelýshilerge esi­gin aıqara ashady. Osy kórmede biz ulttyq tabıǵı taza ónimder orta­ly­ǵyn quryp, Qazaq eliniń brendi bo­la ala­tyn, álemdi moıyndatatyn qun­dy­lyqtarymyzdy sheteldikterge nege kór­setpeske?! Eger osylaı jasaı alsaq, kóp nárse utar edik.

Amangeldi DÁÝRENBAEV,
Májilis depýtaty